Tanzimat Fermanı, resmî adıyla Gülhane Hatt-ı Hümâyunu, 3 Kasım 1839’da Gülhane meydanında okunan reform belgesidir. Sultan Abdülmecid’in bu fermanını Hariciye Nâzırı Mustafa Reşid Paşa okudu. Ferman can güvenliği, mal ve namusun korunması, herkesin gücüne göre vergi ve süreli askerlik vaat ediyordu. Bu haklar Müslüman ve gayrimüslim bütün tebaaya tanındı.

Hızlı Özet
- Ferman 3 Kasım 1839’da Gülhane meydanında, devlet erkânı ve yabancı elçilerin önünde okundu.
- Padişah, on altı yaşındaki Sultan Abdülmecid’di; metni Mustafa Reşid Paşa okudu.
- Can ve mal güvenliği, adil vergi ve dört ya da beş yıllık askerlik vaat edildi.
- Bu haklar Müslüman ve gayrimüslim bütün tebaaya eşit olarak tanındı.
- Arka planda Nizip yenilgisi, Mısır krizi ve Avrupa’nın desteğini kazanma ihtiyacı vardı.
- Açılan reform dönemi, genel kanaate göre 1878’de sona erdi.
İçindekiler
- Ferman nedir, adı ne anlama gelir?
- Ne zaman, nerede ve kim tarafından ilan edildi?
- Neden ilan edildi?
- Maddeleri ve vaatleri
- Nasıl uygulandı?
- Sonuçları
- Dönem hangi yılları kapsar?
- Sık sorulan sorular
- Sonuç
Tanzimat Fermanı Nedir?
TDV İslâm Ansiklopedisi bu belgeyi Gülhane Hatt-ı Hümâyunu adıyla ele alır. Ansiklopediye göre metin, Tanzimat devrini başlattığı için Tanzimat Fermanı diye de anılır. Kısacası halk arasındaki ad, fermanın açtığı dönemden gelir. Resmî ad ise belgenin türünü ve okunduğu yeri gösterir.
Tanzimat nedir, ne demektir?
Tanzîm kelimesi sözlükte “düzenlemek, sıraya koymak, ıslah etmek” anlamına gelir. Çoğulu olan tanzîmât, literatürde mülkî idarenin ıslahı ve yeniden düzenlenmesi anlamında kullanılır. Kelime, bu düzenlemelerin yapıldığı dönemi de anlatır. II. Mahmud, 1838’de kurduğu Meclis-i Vâlâ’ya “Tanzîmât-ı Hayriyye” dediği reformları görüşme görevi vermişti.
Ferman ile hatt-ı hümâyun arasındaki fark nedir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ferman, divanda alınan kararlara uygun yazılan tuğralı padişah emirlerinin genel adıdır. Padişahın kendi el yazısıyla yazdığı emre ise hatt-ı hümâyun denir. Ansiklopediye göre Tanzimat Fermanı, tahta çıkan padişahların ilan ettiği adâletnâme türü hatt-ı hümâyunlar arasında değerlendirilebilir. Ancak bu metin, geleneksel yapıyı kökten sarsacak yenilikler getiriyordu.
Tanzimat Fermanı Ne Zaman ve Nerede İlan Edildi?
Ferman 3 Kasım 1839’da Gülhane meydanında Hariciye Nâzırı Mustafa Reşid Paşa tarafından okundu. Dinleyiciler arasında vükelâ, devlet ricâli, ulemâ, Rum ve Ermeni patrikleri, hahambaşı, esnaf temsilcileri ve yabancı elçiler vardı. Sultan Abdülmecid ise töreni Gülhane Kasrı’ndan izledi.
Okumanın ardından toplar atıldı ve kurbanlar kesildi. Padişah, Hırka-i Şerif Dairesi’nde fermandaki hükümlere uyacağına yemin etti. Yemininde, kanunlara uygun olmadıkça kimsenin lehine ya da aleyhine hüküm vermeyeceğini söyledi. Konulmuş ve konulacak kanunların değiştirilmesine de izin vermeyecekti. Fermana göre vükelâ, memurlar ve ulemâ da yemin edecek, uymayanlar rütbesine bakılmadan cezalandırılacaktı.
Reformcular, fermanın okunduğu yere bir anıt dikmeyi bile düşündü. Ancak yer saray sınırları içinde kaldığından halkın ziyareti zor olacaktı ve bundan vazgeçildi. Anıtı Beyazıt Meydanı’na dikme fikri de gerçekleşmedi.
Tanzimat Fermanı hangi padişah döneminde ilan edildi?
Ferman, Sultan Abdülmecid döneminde ilan edildi. Abdülmecid, babası II. Mahmud’un ölümü üzerine 1 Temmuz 1839’da on altı yaşında tahta çıkmıştı. Dolayısıyla belge, genç padişahın tahta çıkışından yaklaşık dört ay sonra okundu.
Tanzimat Fermanı Neden İlan Edildi?
Fermanın ilanında iç ve dış sebepler iç içe geçti. Devlet 1839 yazında ağır bir bunalımdaydı. Bunalımın merkezinde ise Mısır meselesi vardı.
İç sebepler: Mısır krizi ve reform birikimi
Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın yol açtığı Mısır meselesi, yaklaşık sekiz yıldır devleti uğraştırıyordu. İsyanla uğraşan ordunun masrafları hazineyi sıkıntıya sokmuştu. 24 Haziran 1839’da Mısır kuvvetleri Osmanlı ordusunu Nizip’te ağır bir yenilgiye uğrattı. 3 Temmuz 1839’da da Kaptanıderyâ Ahmed Fevzi Paşa donanmayı Mısır’a götürüp Mehmed Ali Paşa’ya teslim etti. Böylece devlet, Abdülmecid maddesinin ifadesiyle ordusuz ve donanmasız kaldı.
Fermanın zemini ise II. Mahmud döneminde hazırlanmıştı. Yeniçeri Ocağı’nı 1826’da kaldıran padişah, 1830’ların başından itibaren merkez teşkilatını baştan düzenledi. Nezaretler ve Meclis-i Vâlâ gibi meclisler kurdu, müsadere usulünü kaldırmaya yönelik adımlar attı. Bu dönüşümün başlangıcını Yeniçeri Ocağı neden kaldırıldı yazısında anlattık.
II. Mahmud, din farkı gözetmeden bütün halkın devlete ısındırılmasını hayati bir zorunluluk olarak görüyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre onu daha da çok endişelendiren, Mısır kuvvetlerinin ilerleyişine Anadolu’daki Müslüman halkın gösterdiği sıcak yaklaşımdı. Yunan ve Sırp isyanları ise gayrimüslimlerin imparatorluktan kopma tehlikesini göstermişti. Ansiklopediye göre fermandaki eşitlik ilkesi, bir Osmanlı milleti oluşturmayı hedefleyen projenin ilk adımıydı.
Dış sebepler: Avrupa’nın desteğini kazanmak
Nizip’ten sonra İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya ortak bir nota verdi. 27 Temmuz 1839 tarihli notada Mısır meselesinin kendilerine danışılmadan çözülmemesi isteniyordu. Abdülmecid maddesine göre bu notanın kabulüyle Osmanlı Devleti bir bakıma Avrupa devletlerinin vesayeti altına girdi. Aynı maddeye göre Mustafa Reşid Paşa, Avrupa’nın yardımını almak için genç padişahı Avrupalıları memnun edecek bir reform programına ikna etti.
Abdülmecid maddesine göre fermanın sağladığı uygun hava, Mısır meselesinin çözümünü de kolaylaştırdı. 15 Temmuz 1840 tarihli Londra Antlaşması ile Mısır valiliği verasetle Mehmed Ali Paşa’ya bırakıldı. Buna karşılık paşanın işgal ettiği topraklar ve Osmanlı donanması geri alındı.

Tanzimat Fermanı’nı kim hazırladı?
Bu soruda TDV İslâm Ansiklopedisi’nin maddeleri farklı vurgular yapar. Cevdet Küçük’ün yazdığı Abdülmecid maddesi, Gülhane Hatt-ı Hümâyunu’nu Mustafa Reşid Paşa’nın bizzat hazırladığını belirtir. Ali Akyıldız ise dönemi anlatan maddede böyle bir dönüşümü tek bir bürokratın girişimine bağlamayı inandırıcı bulmaz. Ona göre böyle bir adım ancak saray, ulemâ ve bürokrasinin ciddi mutabakatıyla atılabilirdi.
Akyıldız, Abdülmecid’in 17 Temmuz 1839’da yayımladığı cülus hatt-ı hümâyununu delil gösterir. Bu metinde kanuna uyma, rüşvetten kaçınma ve herkesin can ve mal güvenliği gibi ilkeler zaten vardı. Reşid Paşa ise Londra’dan bundan yaklaşık bir buçuk ay sonra döndü. İlandan önce Sadrazam Koca Hüsrev Paşa başkanlığında toplanan meşveret meclisine otuz sekiz yüksek bürokrat ve ilmiye mensubu katıldı. Mecliste kabul edilen ilkeler fermandakilerle hemen hemen aynıydı.
Meclis mazbatasının altında mührü bulunanların yarısı ulemâdandı. Akyıldız bu yüzden fermanı dış etkilerden çok Osmanlı Devleti’nin iç dinamiklerinin ürünü sayar. Kemal Beydilli’nin yazdığı Mustafa Reşid Paşa maddesi ise iki vurguyu bir araya getirir. Beydilli, paşanın sorumluluğu otuz sekiz devlet adamıyla paylaştığını kabul eder; ancak bunun ilandaki etkin rolünü azaltmadığını vurgular.
Tanzimat Fermanı Maddeleri Nelerdir?
Tanzimat Fermanı, günümüz kanunları gibi numaralı maddelerden oluşmaz. Metin önce bir teşhisle başlar: Devlet, kuruluşundan beri Kur’an hükümlerine ve şeriata uyduğu için güçlüydü. Ancak 150 yıldır bunlara uyulmadığı için zayıflık ve fakirlik baş göstermişti. Fermana göre gerekli tedbirler alınırsa devlet beş on yıl içinde eski hâline kavuşabilirdi.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin özetine göre başlıca vaatler şunlardır:
- Can güvenliği: Hiç kimse yargılanmadan ölüm cezasına çarptırılmayacaktı.
- Mal, ırz ve namusun korunması: Herkes malına ve mülküne dilediği gibi tasarruf edebilecekti.
- Adil vergi: Vergi herkesin gücüne göre alınacak, kimseden fazlası istenmeyecekti. Halkı ve hazineyi zarara uğratan iltizam usulünün kaldırılacağına işaret edildi.
- Düzenli askerlik: Asker alımı belli bir orana göre yapılacak, askerlik süresi dört veya beş yıl olacaktı. Ferman, gelişigüzel ve belirsiz süreli askerliğin tarımı, ticareti ve nüfus artışını baltaladığını söylüyordu.
- Eşitlik: Bu haklardan Müslüman ve gayrimüslim bütün tebaa aynı şekilde yararlanacaktı.
- Meclis-i Vâlâ: Meclisin üye sayısı artırılacak, vükelâ ve ricâl de zaman zaman toplantılara katılacaktı.
- Askerî düzenlemeler: Bu konular Dâr-ı Şûrâ-yı Askerî’de görüşülüp belirlenecekti.
- Rüşvetle mücadele: Ülkenin harap olmasına yol açan rüşveti önlemek için etkili bir kanun hazırlanacaktı.
- Duyuru: Ferman bütün iç ve dış kamuoyuna ilan edilecekti.
Abdülmecid maddesine göre belge millî hâkimiyet ilkesini içermiyordu. Yine de devletle birey arasındaki ilişkileri düzenleyecek kanunlar vaat ediyordu. Ferman ayrıca keyfî yönetime son vermeyi amaçlıyordu.
Tanzimat Fermanı Nasıl Uygulandı?
Fermanın suretleri valilere gönderildi ve metin resmî Takvîm-i Vekāyi‘ aracılığıyla bütün ülkeye duyuruldu. Valilerden halkın ileri gelenlerini meydanlarda toplayıp fermanı okumaları ve “güzelce” anlatmaları istendi. Vergi ve askerlik dışındaki maddeler hemen uygulanacaktı. Hükümet, fermanın yanlış yorumlanıp isyanlara yol açmasından çekiniyordu.
Nitekim her kesim fermanı kendi açısından yorumladı. Müslümanlar gayrimüslimlere verilen yeni haklardan hoşlanmadı, gayrimüslimler ise büyük bir beklentiye kapıldı. Çıkarları zedelenen ulemâ, âyan ve hatta valiler, şeriatın çiğnendiğini söyleyerek halkı kışkırttı. Bu yüzden reformlar önce Edirne, Bursa, İzmir, Ankara, Aydın, Konya ve Sivas gibi merkeze yakın yerlerde uygulandı. Trabzon’da ise tepkiler yüzünden uygulama ertelendi.
Kemal Beydilli’ye göre devlet ricâlinin önemli bir kısmı reformları, Mısır sıkışıklığından kurtulmanın çaresi olarak gördü. Bu da reformların benimsenmesindeki samimiyetsizliğin ve uygulamadaki istikrarsızlığın sebebi oldu. Koca Hüsrev Paşa’nın başını çektiği muhafazakâr kesim de Reşid Paşa’nın önünde önemli bir engeldi.
Vergi reformu neden geri alındı?
Fermanın en önemli hedeflerinden biri iltizamın kaldırılmasıydı. Vergi toplama görevi, merkezden geniş yetkilerle gönderilen muhassıllara verildi. Sancak merkezlerinde Müslüman ve gayrimüslim halkın temsil edildiği muhassıllık meclisleri kuruldu. Ancak hazine gelirleri düştü ve açığı kapatmak için Ocak 1840’ta yüzde 12,5 faizli ilk kâğıt paralar çıkarıldı.
Yeni sistem, daha fazla vergi verecek ve muafiyetlerini kaybedecek olan vali, eşraf, âyan, sarraf ve mültezimlerin direnişiyle karşılaştı. Nisan 1841’de Niş’te Bulgarlar ciddi bir isyan çıkardı, Tokat’ta ise bir muhassıl öldürüldü. Nitelikli memur eksikliği de eklenince sistem 1842 başında kaldırıldı ve iltizama dönüldü. Ansiklopediye göre dönemin malî reformları başarılı olamadı.
Askerlik ve hukukta neler değişti?
Askerlikle ilgili vaatlere üç yıl el atılamadı. 6 Eylül 1843’te askere alınacakların kura ile belirlenmesi kararlaştırıldı. Mart 1844’ten itibaren fiilî askerlik beş, redif hizmeti yedi yılla sınırlandı. Ayrıca Hassa, Dersaadet, Rumeli, Anadolu ve Arabistan adlarıyla beş ordu kuruldu.
Hukuk alanında öne çıkan kurum, üye sayısı ve yetkileri artırılan Meclis-i Vâlâ oldu. Yüksek mahkeme işlevi de gören meclis, reformlara aykırı davranan Hüsrev Paşa gibi üst düzey bürokratları bile yargılayıp cezalandırdı. 3 Mayıs 1840’ta kırk bir maddelik bir ceza kanunu yayımlandı. 23 Nisan 1847 tarihli irade ve ardından gelen Tapu Nizamnâmesi ile kız ve erkek çocukların babalarının mirasından eşit pay alması sağlandı.

Tanzimat Fermanı’nın Sonuçları
Ferman, yazılı güvence ve kanun fikrini Osmanlı yönetiminin merkezine taşıdı. Ardından ceza kanunu 1840’ta, ticaret kanunu 1850’de, arazi kanunu 1858’de çıkarıldı. Eğitimde 1847’de ilk rüşdiye mektebi, 1858’de ilk kız rüşdiyesi açıldı. Ancak yeni mekteplerin mevcut dinî kurumlarla yan yana sürmesi, eğitimde ve hukukta ikili bir yapı doğurdu.
Abdülmecid maddesine göre padişah, çeşitli unsurları eşitlik ilkesi içinde ve Osmanlıcılık fikri etrafında birleştirmeye çalıştı. Fakat gayrimüslimler arasında uyanan milliyetçilik ve Batılı devletlerin himayesi bu birliği imkânsız hâle getirdi. Osmanlıcılığı ve onu izleyen akımları Osmanlı fikir akımları yazısında ele aldık.
Islahat Fermanı’na giden yol
Avrupa devletleri, gayrimüslimlerden cizye alınmasını Tanzimat Fermanı’yla ilan edilen eşitlik ilkesine aykırı buluyordu. Paris Kongresi’nden önce, 18 Şubat 1856’da Islahat Fermanı ilan edildi. Yeni ferman, 1839’da tebaaya verilen hakları teyit etti ve gayrimüslimlere geniş haklar tanıdı. Akyıldız’a göre Gülhane Hatt-ı Hümâyunu bütün tebaanın, Islahat Fermanı ise bilhassa gayrimüslimlerin durumunu iyileştirmeyi amaçlıyordu.
Dış müdahale ve eleştiriler
Avrupa’da İngiliz ve Fransız kamuoyu fermanı olumlu, Avusturya ve Rusya ise olumsuz karşıladı. Avusturya Başbakanı Prens Metternich, benzer taleplerin kendi ülkesinde de doğmasından endişe ederek reformları eleştirdi. Rusya ise İngiltere ile Fransa’nın Osmanlı üzerindeki etkisinin artmasından kaygılandı.
Büyük devletlerin elçileri de iç işlere sürekli karıştı. Akyıldız bunun sorumluluğunun önemli bir bölümünü, İngiliz elçisi Stratford Canning’le sık görüşen Abdülmecid’e ve İngiltere’nin desteğini alan Reşid Paşa’ya bağlar. 1865’ten itibaren Yeni Osmanlılar (Genç Osmanlılar) diye anılan aydınlar, Âlî ve Fuad paşaların Avrupa merkezli dış politikasını eleştirdi. Ansiklopediye göre onları fazla asrî ve otoriter buluyorlardı. Bu muhalefeti Genç Osmanlılar kimdir yazısında anlattık.
Osmanlı Devleti’nde Tanzimat Dönemi Hangi Yılları Kapsar?
Dönem, 3 Kasım 1839’daki ilanla başlar. Ancak son araştırmalar, dönemin ilk icraatlarının 1830 yılına kadar geri götürülebileceğini gösterir. Bitiş tarihi ise tartışmalıdır. Âlî Paşa’nın öldüğü 1871, Midhat Paşa’nın sürgüne gönderildiği 1877 ve Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi’nin kurulduğu 1881 de önerilen tarihler arasındadır.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre genel kanaat, dönemin 1878’de Meclis-i Meb‘ûsan’ın kapatılmasıyla sona erdiği yönündedir. Bu süreçte 23 Aralık 1876’da Kānûn-ı Esâsî yürürlüğe girmişti. Ancak II. Abdülhamid, Kānûn-ı Esâsî’nin verdiği yetkiye dayanarak meclisi 13 Şubat 1878’de süresiz tatil etti. Padişahların bu uzun reform çağındaki rolünü Osmanlı padişahları ve reform hareketleri yazısında bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
1839 Tanzimat Fermanı’nı kim okudu?
Fermanı 3 Kasım 1839’da Hariciye Nâzırı Mustafa Reşid Paşa okudu. Sultan Abdülmecid töreni Gülhane Kasrı’ndan izledi.
Tanzimat Fermanı bir anayasa mıdır?
Hayır. Ferman padişahın verdiği güvenceleri içerir, millî hâkimiyet ilkesini kapsamaz. Anayasa niteliğindeki Kānûn-ı Esâsî ancak 23 Aralık 1876’da yürürlüğe girdi.
Tanzimat Fermanı ile Islahat Fermanı arasındaki fark nedir?
Ansiklopediye göre 1839 fermanı bütün tebaanın durumunu iyileştirmeyi amaçlıyordu. 1856 tarihli Islahat Fermanı ise bilhassa gayrimüslimlere yönelik haklar getirdi.
Sonuç
Tanzimat Fermanı, yani Gülhane Hatt-ı Hümâyunu, Mısır krizi ve Nizip yenilgisinin gölgesinde 3 Kasım 1839’da ilan edildi. Can ve mal güvenliği, adil vergi, düzenli askerlik ve din farkı gözetmeyen eşitlik sözü verdi. Uygulamada vergi reformu geri alındı; tepkiler ve dış müdahaleler süreci yavaşlattı. Yine de Tanzimat Fermanı, kanuna dayalı güvence ve ortak tebaa fikrini Osmanlı gündemine kalıcı olarak yerleştirdi.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Ali Akyıldız, “Tanzimat” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Gülhane Hatt-ı Hümâyunu” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Kemal Beydilli, “Mustafa Reşid Paşa” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Cevdet Küçük, “Abdülmecid” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Kemal Beydilli, “Mahmud II” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Mübahat S. Kütükoğlu, “Ferman” maddesi
“Tanzimat Fermanı Nedir? Osmanlı’da Değişimin Başlangıcı” üzerine 7 yorum