Mimar Sinan Eserleri Osmanlı Mimarisini Nasıl Zirveye Taşıdı

Mimar Sinan eserleri, camiden su yoluna kadar yüzlerce yapıyı kapsar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kaynak karşılaştırması 452 yapılık bir liste verir, bazı el kitapları ise 350 civarı der. Sinan, mesleğindeki aşamaları Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camileriyle anlatır. Selimiye, onun en büyük eseri olarak gösterilir. Peki bu yapılar Osmanlı yapı sanatını nasıl zirveye taşıdı?

Hızlı Özet

  • Mimar Sinan eserlerinin sayısı tartışmalıdır: kaynak karşılaştırması 452, bazı el kitapları 350 civarı verir.
  • Sinan, Şehzade Camii için “Çıraklık eserim”, Süleymaniye için “kalfalık eserim” der.
  • Selimiye en büyük eseri sayılır; hacimce en büyük eseri ise Kırkçeşme su tesisleridir.
  • Eserler cami ve medreseden hamama, köprüye ve su kemerine uzanır.
  • Atik Sinan ise Fâtih devrinde yaşamış, Fâtih Camii’ni tamamlamış ayrı bir sanatkârdır.

İçindekiler

Mimar Sinan Eserleri Kaç Tane?

Sinan’ın hayatına dair en geniş bilgi, dostu şair Sâî Mustafa Çelebi’nin yazdığı Tezkiretü’l-bünyân’dadır. Selçuk Mülâyim’e göre 1586-1587’de yazıldığı düşünülen tezkire, Sinan’ın anlattıklarından derlenmiştir. Sâî’nin Tezkiretü’l-ebniye adlı eseri ise yapıların adlarını türlerine göre on üç bölümde verir.

Mimar Sinan eserlerini canlandıran temsilî resim: kubbeli bir camiye bakan balkonda büyük planları inceleyen yaşlı bir usta

Mülâyim, iki tezkiredeki yapı listelerinin birbirini tutmadığını, ancak kısmen tamamladığını belirtir. Bu yüzden Mimar Sinan eserlerinin toplam sayısı tartışmalıdır. Dönemin kaynakları karşılaştırıldığında 452 yapılık bir liste ortaya çıkar. Bazı el kitapları ve ansiklopediler ise 350 civarında eser sayar. Sinan maddesi, her tezkirenin ayrı ayrı kaç yapı saydığını vermez.

İstanbul’daki Mimar Sinan eserleri için daha ayrıntılı bir döküm de vardır. DİA’nın İstanbul maddesi, 1540-1588 arasındaki yapılaşmaya “Sinan devri” denebileceğini yazar. Bu dönemde Sinan ve ekibi şehirde kırk üç cami, elli iki mescid ve kırk dokuz medrese yaptı. Aynı dökümde yirmi sekiz saray ve köşk, kırk hamam, altı han, yedi dârülkurrâ, üç imaret ve üç hastahane de yer alır.

Mimar Sinan eserlerinin her birinin başında Sinan’ın bizzat durması beklenemez. Mülâyim, ulaşımın at sırtında yapıldığı bu geniş ülkeye dikkat çeker. Ona göre Sinan’ın bazı yapıların yalnızca planını çizip inşaatı yardımcılarıyla denetlediği düşünülebilir. Şam’daki Süleymaniye Külliyesi buna örnektir: Baha Tanman’a göre 1553 sonunda Sinan’ın yönlendirmesiyle Hassa ocağından Muslihuddin Halife oraya gönderildi, inşaattan ise Şamlı Todoros sorumluydu.

Çıraklık, Kalfalık, Ustalık: En Büyük Eseri Hangisi?

Sinan, meslekteki ilerleyişini üç büyük camiyle tanımlar. Sinan maddesine göre Şehzade Camii için “Çıraklık eserim”, Süleymaniye için “kalfalık eserim” der. Süleymaniye maddesi bu sözü, ustanın meslekî gelişim basamağının ve sürekli ilerleme heyecanının bir ifadesi sayar.

Üçüncü yapı Edirne’deki Selimiye’dir. Sinan maddesi bu cami için onun bir sözünü aktarmaz, yalnızca en büyük eseri olarak gösterir. Selimiye’nin yaygın olarak ustalık eseri diye anılması bu sıralamanın devamıdır; ansiklopedi bu nitelemeyi Sinan’ın sözü olarak aktarmaz. Üç cami, Mimar Sinan eserleri içinde kubbe arayışının nasıl olgunlaştığını adım adım gösterir.

Şehzade Camii (1548): Çıraklık Eseri

Kanuni, 1543’te ölen oğlu Şehzade Mehmed adına bir külliye yaptırmak istedi. Sinan maddesine göre iş, o sırada elli dört yaşındaki Sinan’a verildi. İsmail Orman, bunun Sinan’ın tasarladığı ilk selâtin külliyesi olduğunu yazar. Caminin temeli 23 Mayıs 1544’te atıldı ve cami Ağustos 1548’de ibadete açıldı.

Planda merkezî kubbeyi dört yarım kubbe destekler. Orman’a göre Sinan, kendine has piramit biçimli örtü sistemini ilk kez burada uyguladı. Payandaları revaklı galerilerin içine gizlediği için duvarları çok sayıda pencereyle açabildi. Böylece Selimiye’de mükemmele ulaşacak kubbe anlayışının ilk nüveleri ortaya çıktı. Orman, cephelerdeki hareketli kabartma süslemeleri ise Sinan’ın “çıraklık dönemi” denemeleri olarak değerlendirir.

Süleymaniye (1550-1557): Kalfalık Eseri

Şehzade’nin bitiminden birkaç yıl sonra padişah adına yeni bir külliyeye başlandı. Mülâyim’e göre kaynaklar temel atma yılını 1550 olarak verir; ay ve gün tartışmalı olsa da 13 Haziran 1550 kabul edilebilir. Sinan, 15 Ekim 1557 cuma günü yapılan açılışta anahtarı padişaha sunduğunu anlatır. Padişah ise anahtarı geri verip camiyi açma onurunu ona bıraktı.

Külliye, Haliç’e doğru eğimli bir sırtın en uygun yerine, Eski Saray arazisinin bir kısmına kuruldu. Mülâyim’e göre Sinan bu seçimle, topografyayı en verimli biçimde kullanan bir şehir planlamacısı olduğunu gösterdi. Ana kubbenin çapı 27,40 metredir ve yüksekliği 50 metreyi biraz geçer. Kubbe çeperine yerleştirilen altmış dört küp, sesin homojen dağılmasını sağlar.

Selimiye (Edirne): En Büyük Eser

Sinan, II. Selim için Edirne’de yaptığı bu camiyi bitirdiğinde seksen üç yaşındaydı. Sinan maddesine göre artık yaşlılığı yüzünden “Koca” lakabıyla anılıyordu. Selimiye maddesine göre cami, medreseler ve arastanın doğu dükkânları 1568-1574’te yapıldı. DİA’nın Cami maddesi ise inşa yıllarını 1569-1575 olarak verir. Arastanın batı kanadı ile sıbyan mektebinin III. Murad döneminde Dâvud Ağa tarafından tamamlandığı kabul edilir.

Cami, şehrin merkezinde eski saray alanındaki Kavak Meydanı’nda yükselir. Edirne’ye yaklaşanlar minarelerini 10-15 kilometre uzaktan görmeye başlar. Kubbe sekiz pâyeye oturur; çapını Selimiye maddesi 31,30, Cami maddesi 31,5 metre verir. Mülâyim ve Çobanoğlu’na göre Selimiye, mekân bütünlüğünde Ayasofya’yı ve bütün sultan camilerini geride bıraktı.

Yüksek bir kubbeyi, kasnağındaki pencere dizisini ve kemerli pencereleri gösteren cami iç mekânını canlandıran temsilî resim

Minareler de yeni bir düzen kurar. Üçer şerefeli dört minare 70,89 metre yüksekliğindedir. Selimiye maddesine göre minareler ilk kez kubbeyle örtülen kapalı mekânın köşelerinden yükselir. XVIII. yüzyılda yaşamış Dâyezâde Mustafa Efendi de Sinan’ın bu caminin “mücessem tersîmini” yapıp padişaha sunduğunu yazar. Mülâyim’e göre bu tür kayıtlar, perspektif çizimlerin, hatta maketlerin hazırlandığını kanıtlar.

Dönemlere Göre Mimar Sinan Eserleri (1538-1588)

Osmanlılar maddesi bu dönemi yapı sanatının zirve devri sayar. Devrin başlıca işleri şehir yapıları, su tesisleri ve Rumeli ile hac yollarındaki menzil külliyeleridir. Mimar Sinan eserlerini padişah dönemlerine göre izlemek, bu gelişimi görmeyi kolaylaştırır.

İlk On Yılın Mimar Sinan Eserleri

Haseki Külliyesi, Sinan’ın göreve geldikten sonraki ilk eseridir. Sema Doğan’a göre Hürrem Sultan adına yapılan külliyenin camisi 1538-1539’da tek kubbeli olarak yapıldı. Cahit Baltacı da bu külliyeyi Hürrem Sultan’ın yaptırdığı en büyük hayır eseri sayar.

Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Külliyesi, cami kitâbesine göre 1547’de tamamlandı. Orman’a göre Sinan bu külliyeyi Şehzade ile eş zamanlı olarak inşa etti. Kıyıyla kurduğu panoramik yerleşim, iyi bir şehir plancısı olduğunu kariyerinin ilk yıllarında gösterdi. Şehzade Camii de 1548’de bitti ve Sinan’ın ilk büyük sultan camisi oldu.

Kanuni’nin Son Yılları (1550-1566)

Bu yıllar Süleymaniye’nin ve büyük su yollarının dönemidir. Kırkçeşme tesislerine 1554’te başlandı ve tesisler 1563’ten önce bitirildi. Rüstem Paşa Külliyesi ise 1555-1561 arasında yoğun bir ticaret bölgesinde yükseldi. Cami fevkanîdir, yani altındaki depo ve dükkânların üzerine oturur. Tokay’a göre duvarları dönemin en güzel İznik çinileriyle kaplıdır.

II. Selim ve III. Murad Yılları (1566-1588)

Kanuni döneminde başlanan Büyükçekmece Köprüsü, II. Selim zamanında 1567-1568’de tamamlandı. II. Selim maddesine göre padişah, Ayasofya’yı payandalarla güçlendirdi ve bu onarımı Sinan’a yaptırdı. Edirne’deki altı kapılı Ali Paşa Çarşısı da 1569 tarihlidir. Lüleburgaz’daki Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi ise 1569’da ya da en geç 1570’lerin başında bitti.

III. Murad döneminde Sinan, Sokullu için Azapkapı’daki camiyi yaptı; kitâbesi 1577-1578 tarihlidir. Semavi Eyice’ye göre Sinan burada Selimiye’deki sistemi daha küçük ölçüde uyguladı. Tophane’deki Kılıç Ali Paşa Camii 1580’de tamamlandı ve son büyük eserlerinden biri oldu. Eyice bu camiyi Ayasofya’nın basit bir taklidi değil, statik bakımdan daha güvenli bir aşaması sayar.

Nurbânû Vâlide Sultan’ın Üsküdar’daki Atik Vâlide Camii, ilk hâliyle 1570-1579 arasında yapıldı. Baha Tanman, Sinan’ın 1580’lerde iyice yaşlandığını ve bazı inşaatlarda yardımcılarını görevlendirdiğini hatırlatır. Bu yüzden son yılların Mimar Sinan eserlerinde yardımcıların payını hesaba katmak gerekir. Sinan 1584’te hacca giderken yerine Mehmed Subaşı’yı vekil bıraktı. Dönüşte yüz yaşına yaklaşmış olsa da görevini sürdürdü ve 1588’de vefat etti.

Sinan Hangi Alanda Güçlüydü? Türlere Göre Eserler

Mimar Sinan eserleri tek bir yapı türüyle sınırlı değildir. Mülâyim, Sinan’ı şehircilikte, işletme yönetiminde ve yapı işlerinin örgütlenmesinde en çok ün yapmış kişi olarak görür. İstanbul’daki döküm bile camiden hana kadar pek çok yapı türü sayar. Bunlara türbeler, köprüler, su kemerleri, çarşılar ve yol üzerindeki menzil külliyeleri eklenir.

Su Yolları ve Köprüler

Kâzım Çeçen, Kırkçeşme tesislerini Sinan’ın mühendislikteki en önemli yapısı sayar. Ona göre tesis, hacim bakımından da en büyük eseridir. Bu iş, Mimar Sinan eserleri içinde Süleymaniye’den bile pahalıya çıktı: Süleymaniye 35, Kırkçeşme 50 milyon akçeye mal oldu. Sadrazam Rüstem Paşa, nüfusun artacağı gerekçesiyle suyun şehre getirilmesine karşı çıktı. Kanuni ise suların kendi vakfı olarak getirilmesini ve inşaatın sürmesini emretti.

Batı koldaki Uzunkemer, 711 metre uzunluğuyla tesisin en büyük yapısıdır. Moğlova Kemeri’nin temelden yüksekliği ise 47,11 metredir ve on altı katlı bir binaya denk gelir. Çeçen’e göre su kemerlerinde trapez kesitli duvar ve ayakları ilk kez Sinan yaptı. Sinan devrinde Kırkçeşme’den beslenen çeşme sayısı 300 kadardı.

Büyükçekmece Köprüsü 635,57 metre uzunluğunda ve yirmi sekiz gözlüdür. Kitâbenin sol kenarında “amel-i Yûsuf b. Abdullah” ibaresi okunur. Eyice’ye göre bu, Sinan’ın bir eseri üzerindeki bilinen tek imzasıdır. Tanındığı ad yerine Yûsuf adını yazması, alçak gönüllü görünme isteğinin bir belirtisi sayılabilir.

Hamam, Çarşı ve Menzil: Gelir Getiren Mimar Sinan Eserleri

Bazı yapılar doğrudan gelir için yapıldı. Hürrem Sultan için Ayasofya önünde yapılan çifte Haseki Hamamı, Sinan’ın önemli eserlerindendir. Eminönü’ndeki ikinci Haseki hamamı da Eyice’ye göre onun eser listelerinde geçer. Vakfiyesine göre Hürrem’in vakıflarına gelir sağlamak için yaptırılan bu hamam, 1930’a doğru yıktırıldı. Edirne’deki Ali Paşa Çarşısı da Semiz Ali Paşa’nın vakıflarına gelir getirmek için kurulmuş bir arastadır.

Menzil külliyesi, İstanbul-Edirne ya da İstanbul-Hicaz gibi ana güzergâhlar üzerinde kurulan külliyelere verilen addır. Osmanlılar maddesi, İstanbul-Edirne yolunda Sinan’ın yaptığı Büyükçekmece, Babaeski, Lüleburgaz ve Havsa külliyelerini sayar. Lüleburgaz’da yolun iki yanındaki elli dokuz dükkânlı arasta külliyenin omurgasıdır. Cami maddesine göre Sinan, Konya Karapınar’da Sultan Selim için ve Payas’ta Sokullu için de menzil külliyesi yaptı.

Külliye ve Vakıf: Eserler Şehri Nasıl Değiştirdi?

Büyük Mimar Sinan eserleri tek bir bina değil, vakıfla yaşayan yapı topluluklarıdır. Süleymaniye’de yaklaşık altmış dönümlük arazide birimler “U” düzeninde sıralanır. Dört dereceli medreseler, dârülhadis, tıp medresesi, şifâhâne, dârülkurrâ, mektep, imaret, han ve hamam bunlardandır. Evliya Çelebi, külliyenin “bin kubbe” ile örtülü olduğunu ve burada 3000 kişinin hizmet verdiğini yazar.

DİA’nın İstanbul maddesine göre Süleymaniye’nin bütün vakıfları tek bir vakfiyede birleştirildi. III. Murad devrindeki bir tahrire göre vakıf gelirleri 5.277.759 akçeyi buluyordu. Bu gelirin yüzde 81’i, Rumeli’deki 230 kadar köyün vergilerinden sağlanıyordu. Külliyede yıllık maaş gideri 1 milyon akçeye ulaşan 748 görevli çalışıyordu. Bu düzenin genel işleyişini Osmanlı vakıf sistemi yazımızda anlattık.

İnşaat da geniş bir ekip işiydi. Aynı maddeye göre Süleymaniye’de çalışan 3523 işçinin yüzde 51’i Hristiyan, yüzde 49’u Müslümandı. İşçilerin yüzde 55’i ücretli hür kişiler, yüzde 40’ı acemi oğlanları, yüzde 5’i kürek mahkûmlarıydı. Bu tablo, eserlerin tek bir ustanın elinden değil, büyük bir organizasyondan çıktığını gösterir.

Gün batımında yarım kubbeleri ve ince minareleriyle bir camiyi ve çevresindeki şehri canlandıran temsilî resim

Bazı külliyelerde gelir yapısı planın içindeydi. Evliya Çelebi’nin Kavaflar Çarşısı dediği Selimiye arastası, camiye gelir sağlamak için yapılmıştı. Arasta 255 metre uzunluğunda ve 124 dükkânlıdır.

Mimar Sinan eserleri arasında kendi imkânlarıyla yaptırdığı bir mescid de vardır. Fatih Yenibahçe’deki mescidin yanında bir sıbyan mektebi ve bir çeşme bulunuyordu. Sema Doğan’a göre Sinan, mescid için ev, dükkân ve 300.000 akçe vakfetti. Vakfiyesinde, kendisinden sonra bu göreve gelecek olanların vakfa nezaret etmesini şart koştu.

Sinan, Süleymaniye Külliyesi’nin bir köşesinde, bahçe kameriyesini andıran bir türbede yatar. Külliyede Kanuni ve Hürrem Sultan’ın türbeleri de bulunur. Mülâyim’e göre bunların yanında külliyeyi yapan ustanın türbesini de barındıran bir uygulamanın benzeri yoktur. İstanbul maddesi bu türbenin genellikle bir imzaya benzetildiğini yazar. Kitâbesi, dostu Sâî’nin “Geçti bu demde cihandan pîr-i mi‘mârân Sinân” mısraıyla biter.

Mimarbaşılık Görevi Neden Önemliydi?

Sinan, 1538’deki Boğdan seferinde Prut nehri üzerine kurduğu köprüyle öne çıktı. Sinan maddesine göre kırk sekiz yaşındaki usta köprüyü on üç günde bitirdi. Ardından “Acem Alisi” diye bilinen selefinin ölümüyle boşalan göreve getirildi. İmzasında ve mührünün çevresinde “sermi‘mârân-ı Hâssa” ifadesi geçer. Ölümüne kadar da “reîs-i mi‘mârân” olarak kaldı.

Bu makam, devletin yapı işlerinin merkeziydi. Osmanlılar maddesine göre keşif, plan ve inşa işlerini bu makam yürütüyordu. Malzemenin sağlanması, satın alma ve ödemeler ise şehreminliğin göreviydi. Aynı madde, bu görevi bugünün bayındırlık bakanlığına, bazen de belediye başkanlığına benzetir.

Şerafettin Turan’a göre makamın emrindeki ocak, İstanbul dışındaki devlet ve vakıf yapılarını da inşa ve tamir ediyordu. Bu yüzden imparatorluk ölçeğinde iş görüyordu. Sinan döneminde, ehil olmayanların yaptığı binalar kısa sürede yıkılınca ya da yanınca bir emir çıktı. Buna göre makam, ehil olmayan kişilere yapı işi yaptırmayacaktı. Ocağın kuruluşunu ve işleyişini Osmanlı sanatının özellikleri yazımızda ele aldık.

Mülâyim’e göre klasik üslûbun geniş bir coğrafyaya yayılması, onu tek bir merkezin belirlediğini gösterir. Osmanlılar maddesine göre Sinan’dan sonra işleri onun yetiştirdiği ustalar sürdürdü. Bu dönemin ilk üç ismi Dâvud Ağa, Dalgıç Ahmed Ağa ve Sedefkâr Mehmed Ağa’dır. Ancak aynı madde, bu dönemde fazla yenilik görülmediğini, hatta duraklama yaşandığını belirtir. Padişahların bu yapılara verdiği desteği padişahlar ve sanat yazımızda bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Mimar Sinan’ın en büyük eseri neden Selimiye sayılır?

Sinan maddesi, ustanın en büyük eseri olarak Edirne’deki Selimiye’yi anar. Selimiye maddesine göre cami, mekân bütünlüğü arayışının zirvesidir. Hacim bakımından ise Kırkçeşme maddesi, en büyük eserin Kırkçeşme su tesisleri olduğunu belirtir.

Atik Sinan kimdir, eserleri nelerdir?

Atik Sinan ya da Âzadlı Sinan, Kanuni dönemindeki Sinan’dan önce yaşamış, Fâtih döneminin başta gelen sanatkârıdır. Tam adı Sinâneddin Yûsuf bin Abdullah’tır; mezar taşına göre 13 Eylül 1471’de öldü. İstanbul’un ilk ve en büyük yapı topluluğu olan Fâtih Camii ve Külliyesi’ni 1470’te tamamladı. Fatih’te yaptırdığı mescid bugün Kumrulu Mescid diye bilinir ve mezarı da oradadır. Zeki Sönmez’e göre Fâtih’in onun ellerini kestirdiği rivayeti gerçek değildir.

Mimar Sinan hangi alanda güçlüdür?

Sinan’ın en güçlü olduğu alan kubbeli mekândır. Selimiye’de geniş orta alan, merkezî kubbenin altında bölünmeden toplanır. Süleymaniye ve Mihrimah Sultan külliyeleri iyi bir şehir plancısı olduğunu gösterir. Kırkçeşme ise mühendislik yönünü ortaya koyar.

Mimar Sinan neden önemlidir?

Mülâyim onu, Osmanlı yapı sanatını dünya ölçeğinde zirveye taşıyan tek isim olarak tanımlar. Ona göre Sinan’ın üslûbu, yerleştiği eyalet ve şehirlerde “biçimler anarşisine” son verdi. Yetiştirdiği ustalar da bu üslûbu sonraki yüzyıla taşıdı.

Mimar Sinan eserleri hangi şehirlerdedir?

En yoğun olduğu şehir İstanbul’dur. Edirne maddesine göre XVI. yüzyılda Edirne’nin en güzel yapıları da Sinan’ındır. İstanbul-Edirne yolundaki menzil külliyeleriyle Karapınar, Payas ve Şam’daki yapılar da eserleri arasında sayılır.

Sonuç

Mimar Sinan eserleri, elli yıllık bir görev süresinde camiden köprüye uzanan geniş bir yelpazede biçimlendi. Şehzade’de başlayan kubbe arayışı Süleymaniye’de olgunlaştı ve Selimiye’de zirveye ulaştı. Kırkçeşme ve Büyükçekmece onun mühendis yönünü gösterdi. Vakıflarla ayakta duran külliyeler ise bu yapıları şehir hayatının merkezine yerleştirdi.

Sinan’ın önemi yalnızca yapı sayısından gelmez. Tek bir merkezden yayılan üslûp, klasik dönemi geniş bir coğrafyada aynı dille konuşturdu. Bu yüzden Mimar Sinan eserleri, Osmanlı yapı sanatının zirvesini bugün de en açık biçimde anlatır.

Kaynaklar

Yorum yapın