Halifelik Osmanlıya Nasıl Geçti? Tarihi Süreç ve Sonuçları

Halifelik Osmanlıya, Yavuz Sultan Selim’in 1516-1517 Mısır seferiyle geçti. Memlük Sultanlığı yıkıldı, Mekke ve Medine Osmanlı himayesine girdi. Son Abbâsî halifesinin hilâfeti törenle devrettiği anlatısı ise sonraki yüzyıllarda ortaya çıktı. Osmanlı padişahları halife unvanını kendi ülkelerinde I. Murad’dan beri kullanıyordu.

Hızlı Özet

Halifelik Osmanlıya 1517’de Mısır’ın fethiyle geçti.
Yavuz Sultan Selim, Mekke ve Medine’nin himayesini üstlenerek “hâdimü’l-Haremeyn” unvanını aldı.
Törenle devir anlatısının bilinen ilk kaydı XVIII. yüzyılın sonuna aittir.
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774), padişahın halifeliğini tanıyan ilk resmî Batı belgesidir.
TBMM saltanatı 1 Kasım 1922’de, hilâfeti 3 Mart 1924’te kaldırdı.

Halifelik Nedir?

Halifelik, İslam Peygamberi’nin vefatından sonra Müslümanların siyasi önderliğini ifade eden makamdır. Halife kelimesi “yerine geçen” anlamına gelir. Makam, dört halife döneminden sonra Emevîlere, ardından Abbâsîlere geçti. Abbâsî halifeleri zamanla siyasi güçlerini yitirse de manevi itibarlarını korudu. Bu dönemin genel tablosunu Abbâsîler dönemi yazısında anlattık.

Moğollar 1258’de Bağdat’ı yıkınca Abbâsî hilâfeti kısa bir süre kesintiye uğradı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Memlük Sultanı Baybars, hanedandan Ebü’l-Kāsım Ahmed’i Kahire’ye davet etti. Ahmed, 9 Haziran 1261’de Müstansır-Billâh lakabıyla halife ilan edildi. Ansiklopediye göre Kahire’deki Abbâsî halifelerinin gerçek bir yetkisi yoktu. Adları sikke ve hutbelerde Memlük sultanlarıyla birlikte anılıyordu.

Osmanlı Padişahları ve Halife Unvanı

Osmanlı sultanları halife unvanını Mısır seferinden çok önce kullanmaya başlamıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre adaleti yerine getiren sultanların kendi ülkelerinde halife sıfatını kullanabileceği kabul ediliyordu. Osmanlı padişahları da I. Murad’dan itibaren bu geleneğe uydu. Unvan, bu dönemde daha çok bir hükümranlık ifadesi olarak görülüyordu.

Kahire’deki halifeler ise başka hükümdarlara hükümdarlık menşuru gönderiyordu. Ansiklopediye göre Yıldırım Bayezid, Niğbolu zaferinden sonra halife I. Mütevekkil-Alellah’tan sultan unvanını almıştı. Bu olay, Osmanlıların İslam dünyasında daha iyi tanınmasına katkı sağladı.

Mısır Seferi ve Memlüklerin Sonu

Yavuz Sultan Selim, Safevîlere karşı Çaldıran’da kazandığı zaferden sonra Memlüklere yöneldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Memlük ordusu 24 Ağustos 1516’da Mercidâbık’ta dağıldı. Bu savaşta ateşli silahlar önemli rol oynadı. Memlük Sultanı Kansu Gavri de savaş sırasında hayatını kaybetti. Dönemin genel değerlendirmesini I. Selim döneminde Osmanlı Devleti yazısında bulabilirsiniz.

Ansiklopediye göre Memlüklerin yanındaki Abbâsî Halifesi Mütevekkil-Alellah, savaştan sonra Osmanlıların eline geçti. Yavuz, halifeyi Halep’te büyük bir saygıyla karşıladı. Memlükler ise Tomanbay’ı sultan seçerek yeniden toparlandı. Osmanlı ordusu 22 Ocak 1517’de Ridâniye’de Memlükleri yendi ve Kahire’nin yolu açıldı. Tomanbay bir süre sonra yakalanıp idam edildi.

Yavuz bir süre Mısır’da kalarak yönetimi düzenledi. Ansiklopediye göre dönüşte Mütevekkil-Alellah ile yakınlarını, ulemayı, sanatkârları ve bazı tüccarları donanmayla İstanbul’a gönderdi. Kutsal emanetler ve ele geçirilen malzemeler de aynı yolla taşındı.

Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi sonrası Halifelik sürecini simgeleyen Osmanlı sahnesi

Hâdimü’l-Haremeyn Unvanı

Mısır’ın fethi, Mekke ve Medine’nin himayesini de Osmanlıya bıraktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mekke emîri Şerif II. Berekât, oğlu Ebû Nümeyy’i Kahire’ye gönderdi. Heyet, padişaha bağlılık bildirdi ve Kâbe’nin anahtarlarını sundu. Ansiklopediye göre Yavuz, 6 Temmuz 1517’de Haremeyn’in himayesini resmen üstlendi.

Bu gelişmeyle Osmanlı padişahları “hâdimü’l-Haremeyn” yani “iki kutsal şehrin hizmetkârı” unvanını kullanmaya başladı. Ansiklopediye göre bu unvanı ilk kullanan hükümdar Selâhaddîn-i Eyyûbî idi. Bir rivayete göre bir hatip hutbede Yavuz’dan “hâkimü’l-Haremeyn” diye söz etmişti. Padişah bunu düzeltip kendisinin “hâdim” yani hizmetkâr olarak anılmasını istedi.

Osmanlı himayesinde hac yolları ve kutsal şehirlerle kurulan Halifelik bağını gösteren sahne

Devir Töreni Anlatısı Ne Kadar Doğru?

Ders kitaplarında bu mesele genellikle tek bir törenle anlatılır. Bu anlatıya göre Mütevekkil-Alellah İstanbul’a getirildi. Ardından Ayasofya’da ya da Eyüp Camii’nde yapılan bir törenle hilâfeti Yavuz’a devretti. TDV İslâm Ansiklopedisi ise Yavuz dönemi kaynaklarında böyle bir kaydın bulunmadığını belirtir.

Ansiklopediye göre törenle ilgili ilk rivayet, XVIII. yüzyılın sonlarında yazılan D’Ohsson’un eserinde yer alır. Bu yüzden bazı modern tarihçiler anlatının sonradan üretildiğini düşünür. Ancak aynı madde önemli bir noktaya da dikkat çeker. İslam hukukuna göre hilâfetin geçmesi için böyle bir merasime ihtiyaç yoktu. Halifelik unvanının meşruluğu da bir devir teslime bağlı değildi.

Yavuz’un kendi dönemindeki hilâfet iddiası başka bir belgede görülür. Ansiklopediye göre padişah, Şirvanşah Şeyh İbrâhim’e bir mektup gönderdi. Mektupta Memlüklerin hac yolunu korumaktan aciz kaldığını yazdı. Bölgede düzeni sağlamanın Allah tarafından kendisine nasip edildiğini belirtti. Şirvanşah’tan da hilâfet unvanını tanımasını ve hutbeyi kendi adına okutmasını istedi.

Kutsal Emanetler ve İstanbul

Mısır seferinin bir sonucu da kutsal emanetlerin İstanbul’a gelmesiydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre emanetlerin önemli bir kısmı Yavuz’un Mısır’ı fethi sırasında ve sonrasında getirildi. Bağdat’tan kaçan Abbâsî ailesinin Kahire’ye götürdüğü hatıra eşyalar da bunlar arasındaydı. Emanetler bugün Topkapı Sarayı’ndaki Mukaddes Emanetler Dairesi’nde korunur.

Emanetlerin varlığı, padişahın İslam’ın koruyucusu olarak görülmesini güçlendirdi. Yine de asıl belirleyici olan, Osmanlının hac yollarını ve kutsal şehirleri koruyacak güce sahip olmasıydı. Ansiklopediye göre Birinci Dünya Savaşı sırasında Medine’deki bazı emanetleri de Fahreddin Paşa İstanbul’a gönderdi. Bu eşyanın 605 parçası bugün Mukaddes Emanetler Dairesi’nde bulunur.

Topkapı Sarayı'nda kutsal emanetler ve Halifelik sembolizmini anlatan tarihî tasvir

Kanuni Döneminde Halifelik Tartışması

Osmanlı hilâfetine yöneltilen asıl itiraz, padişahların Kureyş soyundan gelmemesiydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu konu ilk kez Kanuni Sultan Süleyman zamanında gündeme geldi. Sadrazam Lutfi Paşa, halife olmak için Kureyş soyundan gelme şartı bulunmadığını savundu. Ona göre Sultan Süleyman zamanın imamıydı.

Kanuni de Mekke emîrine yazdığı mektupta Allah’ın kendisini saltanat ve hilâfet tahtına çıkardığını belirtmişti. Emîr de cevabında aynı ifadeyi tekrarladı. Bu dönemin devlet anlayışını Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı yazısında ele aldık.

Küçük Kaynarca ve Sonrası

Halifelik unvanı XVIII. yüzyıldan itibaren dış siyasette daha çok öne çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması bu açıdan bir dönüm noktasıdır. Antlaşma, bir Batılı devletin Osmanlı padişahını bütün Müslümanların halifesi olarak tanıdığı ilk resmî belgedir. Kırım bağımsız sayılsa da padişah, Kırım Müslümanlarının dinî önderi olarak kabul edildi.

Ansiklopedi, bu unvanın daha önce de kullanıldığını hatırlatır. Örneğin III. Ahmed, 1727’de Afgan hükümdarı Eşref Han ile yaptığı antlaşmada kendini “bütün Müslümanların halifesi” olarak nitelemişti. Rusya ile ilişkilerin arka planını Osmanlı-Rus savaşları yazısında bulabilirsiniz.

Benzer örnekler sonraki yıllarda da görülür. Ansiklopediye göre 1782’de İspanya ile antlaşma yapılırken Osmanlı, Kuzey Afrika Müslümanlarına yardım etmeyi hilâfetin gereği saydı. İngilizler de Hindistan’daki Tipu Sultan meselesinde padişah III. Selim’den aracılık istedi. Padişah, Tipu Sultan’a öğüt veren bir mektup gönderdi.

XIX. yüzyılda sömürge altındaki Müslüman topluluklar İstanbul’dan yardım istemeye başladı. II. Abdülhamid döneminde hilâfet, İslam birliği siyasetinin temel araçlarından biri oldu. Bu dönemi II. Abdülhamid dönemi yazısında ayrıntılı olarak ele aldık.

Halifeliğin Kaldırılması

Osmanlı Devleti’nin son yıllarında hilâfet yeni bir anlam kazandı. TBMM, 1 Kasım 1922’de saltanatı hilâfetten ayırarak kaldırdı. Hilâfet ise yalnızca dinî bir kurum olarak bırakıldı. Ansiklopediye göre makamı terk eden Vahdeddin’in yerine Abdülmecid Efendi halife seçildi.

Bu düzen uzun sürmedi. Ansiklopediye göre 3 Mart 1924’te Urfa mebusu Şeyh Saffet Efendi ve 53 arkadaşının teklifi meclise geldi. Teklif aynı gün kabul edildi ve hilâfet kaldırıldı. Osmanlı hanedanı üyeleri de yurt dışına çıkarıldı. Sürecin geniş arka planını Osmanlı Devleti’nin yıkılışı yazısında anlattık.

Sık Sorulan Sorular

Halifelik Osmanlıya hangi padişah döneminde geçti?

Yavuz Sultan Selim döneminde, 1517’de Mısır’ın fethiyle geçti. Padişah aynı yıl Mekke ve Medine’nin himayesini de üstlendi.

Halifelik törenle mi devredildi?

Yavuz dönemi kaynaklarında böyle bir tören kaydı yoktur. Devir töreni anlatısı ilk kez XVIII. yüzyılın sonlarında yazıya geçti.

Hâdimü’l-Haremeyn ne demektir?

“Mekke ve Medine’nin hizmetkârı” demektir. Osmanlı padişahları bu unvanı Yavuz Sultan Selim’den itibaren kullandı.

Halifelik ne zaman kaldırıldı?

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 3 Mart 1924’te kabul ettiği kanunla hilâfeti kaldırdı.

Sonuç

Halifelik Osmanlıya tek bir törenle değil, 1517’deki fetihlerle başlayan bir süreçle geçti. Mısır’ın alınması ve Haremeyn’in himayesi padişahın İslam dünyasındaki itibarını büyüttü. Unvan, Küçük Kaynarca’dan sonra dış siyasette daha da önem kazandı. Halifelik, 3 Mart 1924’te kaldırılarak tarihe karıştı.