Osmanlıda kahve, XVI. yüzyılın ortalarına doğru Yemen’den Mısır yoluyla İstanbul’a ulaştı; şehrin ilk kahvehaneleri 1550’lerin başında açıldı. Kahvehaneler yasaklandı, çünkü yönetim onları “devlet sohbeti” denen dedikoduların ve kargaşanın yuvası sayıyordu; bazı âlimler de kahveyi bid‘at gördü. Yasakları tek bir padişah koymadı; en serti, 1633’te IV. Murad’ın kahvehaneleri yıktırmasıydı.
Hızlı Özet
- Kahve XV. yüzyılın başlarında Yemen’de tanındı; XVI. yüzyılda Mekke ve Kahire’den sonra İstanbul’a ulaştı. Kâtib Çelebi, 1543’te gemilerle gelen kahvenin yasaklayıcı fetvalar yüzünden tepki gördüğünü yazar.
- İstanbul’un ilk kahvehaneleri Âlî Mustafa Efendi’ye göre 1553’te, Peçuylu İbrâhim’e göre hicrî 962’de (1554-1555) Tahtakale’de açıldı.
- Kahveyi tek bir padişah yasaklamadı: kapatma hükümleri Kanuni döneminin sonlarında ve sonrasında çıktı; I. Ahmed zamanında sadrazamlar da kahvehaneleri kapattı.
- Osmanlıda kahve yasağının en sert örneği, 1633 Cibali yangınının ardından IV. Murad’ın getirdiği yasaktı; IV. Mehmed’in saltanatının ilk yıllarında kaldırıldı.
- Gerekçeler asayiş, “devlet sohbeti” denen siyasi dedikodu ve ahlak kaygısıydı; ulema kahve konusunda farklı fetvalar verdi.
- Yasaklar tutmadı: İstanbul’daki kahvehane sayısı 1792’de 1631’e, 1821’de 2076’ya ulaştı.
İçindekiler
- Osmanlıda kahve nereden ve ne zaman geldi?
- İstanbul’daki ilk kahvehaneler
- Ulema kahveyi nasıl tartıştı?
- Kahvehaneler neden yasaklandı?
- Kahveyi hangi padişah yasakladı?
- Yasaklara rağmen Osmanlıda kahvehaneler nasıl çoğaldı?
- Kahvehanenin toplumsal işlevi
- Kahvehaneleri kim denetlerdi?
- Sık sorulan sorular
- Sonuç
Osmanlıda Kahve Nereden ve Ne Zaman Geldi?
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Kahve maddesine göre kahve ilk olarak Habeşistan’da bir yiyecek biçiminde kullanıldı. Yemen’de XV. yüzyılın başlarında tanındı ve aynı yüzyılın sonlarından itibaren içecek olarak yaygınlaştı. İlk rağbeti, kahvenin ibadet ve zikir için bedeni zinde tuttuğunu vurgulayan tasavvuf çevrelerinde gördü. XVI. yüzyılın başlarında Mekke’ye, ardından Kahire’ye geçti.
Osmanlıda kahvenin tam olarak ne zaman içilmeye başlandığı tartışmalıdır. Kâtib Çelebi, 950 (1543) yılında İstanbul’a gemilerle kahve geldiğini, ancak yasaklayıcı fetvalar yüzünden tepkiyle karşılandığını yazar. Kahve üzerine bilinen en eski eserin yazarı Cezîrî de aynı yılın hac mevsiminde Mekke’de bir haber yayıldığını belirtir: padişah İstanbul’da kahveyi yasaklamıştı. Maddenin yazarı İdris Bostan’a göre bu iki kayıt, kahvenin İstanbul’da çok daha önce tüketildiğini gösterir.
Yemen’den İstanbul’a Kahve Yolu
Kahve İstanbul’a çoğunlukla deniz yoluyla, kısmen de karadan gelirdi. Yemen iskelelerinden çıkan yük önce Cidde’ye, sonra Süveyş’e ve Mısır’a varır, oradan gemilerle İstanbul’a taşınırdı. Osmanlı ordusu 1635’te Yemen’den çekildikten sonra da Osmanlı tüccarları kahve için Yemen kıyılarına gitmeyi sürdürdü.
İstanbul’daki İlk Kahvehaneler
Ahmet Yaşar’ın Kahvehane maddesine göre Osmanlıda kahvenin geniş kitlelere yayılması ve kahvehanelerin çoğalması İstanbul merkezli oldu. Genel kabule göre şehrin ilk kahvehaneleri 1550’lerin başında açıldı. Dönemin tarihçisi Âlî Mustafa Efendi, Arap topraklarında çoktan bilinen kahvehanelerin İstanbul’da 1553’te ortaya çıktığını yazar.
XVII. yüzyıl tarihçisi Peçuylu İbrâhim’e göre şehrin ilk kahvehanelerini Halepli tüccar Hakem ile Şamlı Şems, hicrî 962 yılında Tahtakale’de açtı. Bu yılın miladi karşılığı Kahve maddesinde 1555, Kahvehane maddesinde 1554-1555 olarak verilir.
Kahvehaneler kısa sürede çoğaldı. Kahvehane maddesine göre Kanuni Sultan Süleyman’ın son yıllarında İstanbul’da elli kahvehane vardı. Kahve maddesinin aktardığı D’Ohsson, II. Selim ve III. Murad dönemleri için küçük kahve ocaklarıyla birlikte 600 dolayında bir sayı verir. Kâtib Çelebi’ye göre XVII. yüzyılda İstanbul’da hemen her sokağın başında bir kahvehane vardı.
Ulema Kahveyi Nasıl Tartıştı? Fetvalar ve Kadızâdeliler
Kahve yayıldıkça dinî hükmü de tartışılmaya başlandı. Kahve maddesine göre iki uç görüş vardı: biri kahveyi neredeyse ibadetin parçası sayıyor, öteki onu sarhoşluk veren bir madde diye haram görüyordu. Bu iki uç dışında ulemanın çoğu kahveyi mubah kabul etti. Bazıları ise kahve içilen yerlerdeki yalan, gıybet ve kumar gibi davranışlar yüzünden haram dedi; bu davranışlar yoksa onlara göre de kahve mubahtı.
Osmanlıda kahve tartışmasına tıp açısından da bakıldı. Kanuni’nin başhekimi Mehmed Bedreddin Kosonî, kahveyi tıbben zararlı bulmadı; az içilirse bazı faydaları olabileceğini söyledi. Buna karşın İdris Bostan’a göre kahve çoğunlukla siyasi sebeplerle zararlı bulundu ve aleyhine fetvalar verildi. Fetva makamının devletteki yerini şeyhülislamın din ve devlet arasındaki konumunu anlattığımız yazıda ele aldık.
Ebüssuûd Efendi’nin Tutumu: İki Farklı Anlatım
Şeyhülislam Ebüssuûd Efendi’nin görüşü, DİA’nın iki maddesinde farklı aktarılır. İdris Bostan’ın Kahve maddesine göre Ebüssuûd, kahvehanelerin hâline bakarak hem kahveye hem kahvehanelere karşı fetva verdi. Kahveyi “fâsıkların içeceği” olduğu için haram saydı. Ona göre “ehl-i hevâ” kahvehanelerde tavla ve satranç oynuyor, sarhoş eden şurubun ardından kahve içiyor ve namazı ihmal ediyordu; bu yüzden böyle yerler kapatılmalıydı.
Ahmet Akgündüz’ün Ebüssuûd Efendi maddesi ise onun kahve içmenin cevazına fetva verdiğini yazar. Akgündüz bunu, şeyhülislamın fetvalarında sosyal şartları ve ihtiyaçları gözettiğinin örnekleri arasında sayar. Aynı maddeye göre Ebüssuûd, gölge oyununun da “ibret gözüyle” seyredilmesi şartıyla meşru olduğuna fetva vermişti.
Bostanzâde’nin Manzum Fetvası
Kahve maddesine göre XVI. yüzyılın öteki önemli kahve fetvası Bostanzâde Mehmed Efendi’ye aittir. Vaiz İştipli Emîr Efendi, kahveye dair bütün itirazlarını on iki beyitlik bir soruda topladı. Bostanzâde ilk meşihatı sırasında, gerekçeli açıklamalar içeren elli iki beyitlik bir şiirle cevap verdi. Fetva 1000 (1592) yılına tarihlenir; buna göre kahve sarhoş etmez, üstelik sağlığa faydalıdır. Bu faydalar fetvada “fevâid-i kahve” başlığı altında anlatılır.
Kadızâdeliler ve Kahve
Kahvehane maddesine göre Bostanzâde’nin fetvasıyla kahve, bir içecek olarak bu tartışmanın dışında tutuldu. Kahvehanelerin kötü ününü ise Kadızâdeliler hareketi yaydı. Hareket, adını IV. Murad dönemi vaizlerinden Kadızâde Mehmed Efendi’den alır. Semiramis Çavuşoğlu’na göre Kadızâde, tütün ve kahve içmeyi de bid‘at ve haram sayıyordu.
Kahvehaneler Neden Yasaklandı?
Osmanlıda kahvehanelere yönelik yasakların tek bir sebebi yoktu; siyasi, dinî ve ahlaki gerekçeler iç içeydi. Ahmet Yaşar’a göre halkın toplandığı kahvehaneler iktidarın ve yöneticilerin dikkatini çekti. XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren de toplumu zaman zaman sarsan çalkantıların başlıca mekânları sayıldı.
“Devlet Sohbeti” ve Asayiş Kaygısı
Kahvehaneler, “devlet sohbeti” denen dedikodu ve söylentilerin yayıldığı yerler olarak görüldü. Siyasi otorite onları mevcut düzene tehdit saydı ve ilk dönemlerde tamamen kapatma yolunu seçti. Kahve maddesine göre ulemanın da uğradığı kahvehaneler ilmî sohbet yerleriydi; ama bazen isyanlarda halkın kışkırtıldığı mekânlara dönüşüyordu. Madde, XVII. yüzyılda da kahvehane açılmasının zaman zaman yasaklanmasını bu duruma bağlar.
Ahlak, Meyhane Benzetmesi ve Yangın
İkinci gerekçe ahlakiydi. Kahve maddesine göre devlet, kahvehaneleri “fâsıklar mecmaı” olarak görüyordu. Nitekim 1568’de İstanbul ve Galata’daki kahvehaneler meyhanelerle bir tutularak yasaklandı. Oyun, kumar ve namazın ihmali gibi suçlamalar âlimlerin itirazlarında da yer aldı. 1633 kahve yasağında ise yangın tehlikesi bahane edildi.
Kahveyi Hangi Padişah Yasakladı? Osmanlıda Kahve Yasağının Tarihi
Kahveyi yasaklayan tek bir padişah yoktur. Osmanlıda kahve ve kahvehane yasakları farklı padişahların döneminde, farklı biçimlerde çıktı. En serti IV. Murad’ın 1633 kahve yasağıdır; ama hiçbiri kalıcı olmadı.
Kanuni Döneminden I. Ahmed’e Kapatma Hükümleri
Kahve maddesine göre mühimme defterlerindeki emirler, 1559’da Humus’ta ve 1565’te Halep, Şam ve Kudüs’te kahvehanelerin kapatıldığını gösterir. İki yıl sonra “fesat yuvası” hâline geldiği ileri sürülen Mısır kahvehaneleri ile Eyüp çevresindekiler de kapatıldı. 975’te (1568) sıra İstanbul ve Galata’ya geldi. Kahvehane maddesi ise İstanbul’daki kapatma hükümlerini Kanuni döneminin sonlarına tarihler.
Bu hükümler Eyüp, Galata ve İstanbul kadılarına gönderildi; kahvehanelerin kapatılmasını ve yeniden açılmamasını istiyordu. Ancak Ahmet Yaşar’a göre yasak uzun sürmedi ve yeni kahvehaneler açıldı. 1583’te İstanbul kadısına giden yeni bir emir de çoğalmayı durduramadı. Kahve maddesine göre I. Ahmed döneminde sadrazamlar Derviş Paşa ile Nasuh Paşa da kahvehaneleri kapattı.
IV. Murad’ın 1633 Kahve Yasağı ve Cibali Yangını
Kahve maddesine göre en şiddetli tepki IV. Murad’dan geldi. IV. Murad maddesinin yazarı Ziya Yılmazer’e göre padişah, devlet idaresini Mayıs 1632’de bütünüyle kendi eline almıştı. Dönemin genel bunalımını Osmanlı’da duraklama döneminin nasıl başladığını anlattığımız yazıda ele aldık. Yılmazer’e göre 2 Eylül 1633’te Cibalikapısı dışında bir gemi kalafatçısının yol açtığı yangın, rüzgârla büyüyüp şehrin beşte birini kül etti.
Yangın pek çok dedikoduya, özellikle de kahvehanelerde ileri geri konuşmalara yol açtı. Kadızâde Mehmed Efendi kahveyi ve tütünü haram sayıyordu; bunun üzerine padişahı teşvik etti. IV. Murad, yeni bir yangın çıkabileceği bahanesiyle kahvehaneleri yıktırdı ve yerlerine bekârlar, debbağlar ve nalbantlar için odalar yaptırdı. Tütünü de yasakladı; Edirne’deki kahvehaneleri de yıktırdığı bilinir. Yılmazer, padişahın mutaassıp çevrelerin eğilimine uymayı iç politikası açısından fırsat gördüğünü belirtir.
İdris Bostan’ın Kahve maddesi yangının sebebini farklı aktarır. Bu anlatıda, yangını kahvehanelerde tütün içenlerin çıkardığı haberi yayıldı. Kadızâde’nin telkiniyle Şeyhülislam Ahîzâde Hüseyin Efendi’den, kahve ve tütünün “bid‘at-ı seyyie” olduğuna dair fetva alındı. Ardından 27 Safer 1043 (2 Eylül 1633) tarihini taşıyan bir fermanla İstanbul başta olmak üzere bütün Osmanlı şehirlerinde kahvehaneler kapatıldı. Yalnız Eyüp ve çevresinde 120 kahve dükkânı yıktırıldı.
Yangının tarihi IV. Murad ve Kahve maddelerinde 2 Eylül 1633, Kadızâdeliler maddesinde ise Ağustos 1633 (Safer 1043) olarak geçer. Ahmet Yaşar’a göre IV. Murad 1633’te İstanbul’daki bütün kahvehaneleri kapattı ve kahve içmeyi de yasakladı. Kadızâdeliler maddesine göre padişah, tütün yasağına uymayan pek çok kişiyi de öldürttü.
Kahve yasağının bu sertliği farklı yorumlandı. Naîmâ, o günün şartlarını göz önüne alarak padişahın zorbaları ve eşkıyayı yola getirmek istediğini söyler; uygulamayı da âdeta haklı bulur.
Kahve Yasağı Ne Zaman Kalktı?
Kahve maddesine göre kahve yasağı, IV. Mehmed’in saltanatının ilk yıllarında kaldırıldı. Bu kadar şiddetli bir yasağı onaylamayan Solakzâde ile Kâtib Çelebi, yasağın kalkmasını sevinçle karşıladı. Ahmet Yaşar’a göre 1633 kahve yasağı, kahvehaneleri kapatmaya dair son karar oldu. Bundan sonra devlet kahvehaneleri kontrol ve gözetim altında tutmanın yollarını aradı; kapatma, uygunsuzluk görülen yerlerle sınırlı kaldı.
Yasaklara Rağmen Osmanlıda Kahvehaneler Nasıl Çoğaldı?
Osmanlıda kahve tüketimi yasaklara rağmen artmaya devam etti. Kahve maddesine göre XVII. yüzyılda kahve, resmî toplantılarda devlet erkânına ikram edilir ve törenlerde önemli bir yer tutar oldu. Bundan sonra tüketim belirgin biçimde arttı ve kahve gündelik ihtiyaçlar arasına girdi. Kahvehane sayısı da yükseldi: 1792’de düzenlenen defterlere göre İstanbul’da 1631, 1821’de 2076 kahvehane vardı.
Kahve Ticareti, Vergi ve Kahvehane Gelirleri
Ticaretin hacmi büyüktü. Yemen’den her yıl Mısır’a 30-40.000 ferde (5000 ton) kahve geliyor, bunun yarısı İstanbul ile öteki Osmanlı şehirlerine gönderiliyordu. Kahve hem ulemaca pek onaylanmadığı hem de lüks sayıldığı için “rüsûm-ı bid‘atiyye” adıyla normal gümrüğün iki katı vergiye bağlandı.
Devletin tavrı da zamanla değişti. Ahmet Yaşar’a göre bunun bir sebebi kahvenin ekonomik değeriydi: kahveden alınan vergi, hazinenin düzenli gelirlerinden biri hâline gelmişti. Peçuylu İbrâhim, sadrazamların yatırım için büyük kahvehaneler açıp ciddi gelir sağladığını yazar.
Kahveci Esnafı ve Yeniçeriler
Yaşar bir etkene daha dikkat çeker: kahveci esnafının içinde yeniçerilerin de bulunması, devletin kahvehanelere yaklaşımını farklılaştırdı. Kahve maddesi de zamanla ortaya çıkan yeniçeri, âşık ve semâi kahvehanelerini, Osmanlı toplumunun geçirdiği aşamaların göstergesi sayar. Ocağın yapısını yeniçerilerin kim olduğunu ve ne iş yaptığını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
Kahvehanenin Toplumsal İşlevi: Meddah, Karagöz ve Sohbet
Osmanlıda kahvehane, şehirde sosyalleşmenin başlıca mekânlarından biriydi ve zamanla bir tür kamu alanına dönüştü. Ahmet Yaşar’a göre farklı zümrelerden ve kültür seviyelerinden insanlar burada yeni bir kültür ortamı buldu. Yazılı kültürün yaygın olmadığı bir toplumda kahvehane, sözlü kültürün en önemli taşıyıcılarındandı. İlk kurulduğu yıllardan itibaren müdavimleri için bir okuma salonu işlevi de gördü.
Peçuylu İbrâhim’e göre aydın sınıfından keyif ehli kişiler, yirmi otuz kişilik gruplar hâlinde kahvehanelerde buluşurdu. Kimi kitap ve âdâb-ı muâşeret yazıları okur, kimi tavla ve satranç oynar, kimi de yeni yazdığı şiirleri tartışırdı. Dinî içerikli, destan havasındaki Muhammediyye, Battalnâme ve Hamzanâme gibi kitapları okumak gelenek hâline gelmişti. Bu eğitici rolü yüzünden kahvehanelere “mekteb-i irfan” ve “medresetü’l-ulemâ” dendi.
Meddah ve Karagöz Sahnesi
Kahvehane, karagöz ve meddah gösterileri için en önemli mekândı; âşıklar da hünerlerini burada sergilerdi. Bu sanatçılar müdavimleri eğlendirirken onlara bir kültürel birikim de aktarıyordu. Meddahların sayısı ve toplumdaki işlevi XVI-XVIII. yüzyıllarda giderek arttı. XIX. yüzyılda ünü Avrupa’ya yayılan Kız Ahmed gibi meddahlar, canlandırdıkları tiplerle kahvehanelerde de sahneye çıkıyordu.
Gölge oyunu da kahve gibi XVI. yüzyılda Mısır’dan geldi; Osmanlı ülkesine Memlük sanatçıları aracılığıyla girdi. Karagöz adı ise ilk kez XVII. yüzyılda ortaya çıktı.
Kahvehaneleri Kim Denetlerdi? Kadı ve Muhtesip
Osmanlıda kahvehane kapatma emirleri kadılara gönderilirdi. Yukarıda anılan kapatma hükümleri Eyüp, Galata ve İstanbul kadılarına, 1583 emri de İstanbul kadısına gitmişti. Kadının şehirdeki asayiş görevini Osmanlı kadısının mahkemede ve şehirde neler yaptığını anlattığımız yazıda ele aldık.
Kadının yanında muhtesip vardı. Ziya Kazıcı’nın Hisbe maddesine göre Osmanlılar’da muhtesibe çoğunlukla “ihtisap ağası” ya da “ihtisap emini” denirdi. Kadı tayin edilen her yerde onun yardımcısı olarak bir muhtesip de bulunurdu; İstanbul büyük olduğu için Galata, Üsküdar ve Eyüp’ün de kendi muhtesibi vardı. İhtisap ağası narhla ilgilenir, esnafın kurallara uymasını gözetir, yeni iş yerlerinin açılmasına bakar ve şehirde asayişi sağlamaya çalışırdı. Hisbe maddesi kahvehaneleri ayrıca anmaz; bu görevler esnafın ve şehrin genel denetimine ilişkindir.
Sık Sorulan Sorular
Kahveyi hangi padişah yasakladı?
Kahveyi tek bir padişah yasaklamadı. Kahvehaneleri kapatan hükümler Kanuni Sultan Süleyman’ın son yıllarında ve sonrasında çıktı; I. Ahmed döneminde sadrazamlar da kahvehaneleri kapattı. En sert kahve yasağı 1633’te IV. Murad’ındır; IV. Mehmed’in saltanatının ilk yıllarında kaldırıldı.
Osmanlıda kahve ne zaman yasaklandı?
Cezîrî’ye göre 1543’te Mekke’de, padişahın İstanbul’da kahveyi yasakladığı haberi yayılmıştı. Mühimme kayıtlarına göre kahvehaneler 1559’dan itibaren Humus, Halep, Şam, Kudüs, Mısır ve Eyüp’te kapatıldı; İstanbul ve Galata’yı Kahve maddesi 1568’e tarihler. En sert yasak 1633’tedir.
IV. Murad kahvehaneleri neden kapattı?
IV. Murad maddesine göre 1633 Cibali yangını kahvehanelerde dedikoduya yol açınca padişah, Kadızâde Mehmed Efendi’nin teşvikiyle kahvehaneleri yeni bir yangın bahanesiyle yıktırdı. Naîmâ ise amacın zorbaları ve eşkıyayı yola getirmek olduğunu söyler.
Osmanlıda kahve haram mıydı?
Kahve maddesine göre ulemanın çoğunluğu kahveyi mubah saydı. Bazı âlimler kahvehanelerdeki davranışlar yüzünden karşı çıktı; Kadızâde Mehmed Efendi kahveyi bid‘at ve haram saydı. Şeyhülislam Bostanzâde Mehmed Efendi ise 1592’de kahvenin lehinde manzum bir fetva verdi.
Sonuç
Osmanlıda kahve, XVI. yüzyılda Yemen’den gelen yeni bir içecekken kısa sürede şehir hayatının merkezine yerleşti. Kahvehaneler sohbetin, haberin ve gösterinin mekânı olduğu için yönetimin hedefine de girdi. Yasakları tek bir padişah koymadı; en sert kahve yasağı 1633’te IV. Murad’dan geldi ve IV. Mehmed’in ilk yıllarında kalktı. Sonunda devlet kahveyi vergilendirmeyi, kahvehaneyi de denetlemeyi seçti; Osmanlıda kahve kültürü yasaklara rağmen yayılmayı sürdürdü.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Kahve maddesi (İdris Bostan)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Kahvehane maddesi (Ahmet Yaşar)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Murad IV maddesi (Ziya Yılmazer)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Kadızâdeliler maddesi (Semiramis Çavuşoğlu)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Ebüssuûd Efendi maddesi (Ahmet Akgündüz)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Hisbe maddesi (Osmanlı Devleti: Ziya Kazıcı)
