Preveze Deniz Savaşı (1538): Tarafları, Seyri ve Önemi

Preveze Deniz Savaşı, Kanuni Sultan Süleyman döneminde, 28 Eylül 1538’de yapıldı. Kaptan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa’nın donanması, Andrea Doria komutasındaki sayıca üstün Haçlı donanmasını geri çekilmeye zorladı. Çarpışma, bugün Yunanistan’ın batısında kalan Narda (Arta) körfezinin ağzında, Preveze Kalesi önünde geçti. Bu zaferle Akdeniz’de Osmanlı üstünlüğü kesinleşti.

Hızlı Özet

Preveze Deniz Savaşı’nın asıl çarpışması 28 Eylül 1538’de (4 Cemâziyelevvel 945) oldu ve beş saat sürdü.
Osmanlı donanmasını Kanuni’nin kaptan-ı deryası Barbaros Hayreddin Paşa yönetti.
Karşı tarafta İspanya, papalık, Avusturya, Venedik, Portekiz, Malta ve Ceneviz’in ortak donanması vardı.
İdris Bostan’a göre 122 Osmanlı kadırgası, 140 kalyon ve 168 kadırgalık bir donanmayla savaştı.
Haber 14 Ekim’de padişaha ulaştı; Venedik 1540’ta barış yapıp ittifaktan çekildi.

Preveze Deniz Savaşı’nı temsilî olarak canlandıran, dalgalı denizde yelkenli savaş gemilerinin yer aldığı dijital çizim — Temsilî çizim. Gerçekte Osmanlı donanması kadırgalardan oluşuyordu; büyük yelkenli kalyonlar müttefik tarafındaydı.

Preveze Deniz Savaşı Ne Zaman, Nerede ve Kimler Arasında Yapıldı?

Preveze Deniz Savaşı’nın asıl çarpışması, hicrî takvimle 4 Cemâziyelevvel 945, miladi takvimle 28 Eylül 1538’de oldu. İki donanma bundan önceki günlerde de birkaç kez çatışmıştı. Savaşa adını veren kale, Narda körfezinin kuzey girişindeydi.

Preveze Deniz Savaşı hangi padişah döneminde oldu?

Savaş, Kanuni Sultan Süleyman, yani I. Süleyman döneminde yapıldı. Ancak padişah çarpışmada bulunmadı; o sırada Boğdan seferinden dönüyordu. Feridun Emecen’in Süleyman I maddesine göre padişah, Boğdan’ın merkezi Suceava’ya 15 Eylül’de girmişti. Padişahın seferleri ve dönemi için Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı yazısına bakabilirsiniz.

Preveze Deniz Savaşı kimler arasında olmuştur?

Savaş, Osmanlı donanması ile Avrupa devletlerinin ortak Haçlı donanması arasında yapıldı. İttifakın çekirdeği İspanya, papalık ve Avusturya’ydı. Ceneviz, Malta, Portekiz ve Venedik de bu ittifaka katıldı. Ortak donanmanın başında İspanya donanmasının amirali Andrea Doria vardı.

Savaşa Giden Yol: Barbaros ve Korfu Seferi

Barbaros ve Hayreddin lakaplarıyla tanınan Hızır Reis, Cezayir’i Osmanlı topraklarına katmış bir denizciydi. Andrea Doria 1532’de Mora kıyısındaki Koron’u alınca Kanuni onu İstanbul’a çağırdı. Barbaros 1534’te Cezâyir-i Bahr-i Sefîd beylerbeyiliği payesiyle donanmanın başına getirildi. Böylece Gelibolu sancak beyliği seviyesindeki bu görev, beylerbeyilik derecesine yükseldi.

Kapudan Paşa maddesine göre Barbaros, tersanenin düzenlenmesinde ve Türk kadırgası tipinin oluşmasında önemli rol oynadı. Donanmanın devlet içindeki yerini Osmanlı askerî teşkilatı yazısında anlattık.

1537 Korfu seferi neden sonuçsuz kaldı?

Kanuni, yedinci büyük seferini 1537’de Venedik’e ait Korfu adasına yöneltti. Emecen’e göre bu sefer, İtalya’nın istilasına hazırlık niteliği taşıyordu. Barbaros’un donanması ile padişahın kara ordusu Avlonya’da buluştu ve 25 Ağustos’ta adaya asker çıkarıldı. Korfu maddesine göre kuşatmaya 50.000 kadar asker katıldı, ama kale alınamadı. Aynı maddeye göre kötü hava ve belki daha önemlisi siyasi sebepler yüzünden kuşatma 6 Eylül’de kaldırıldı.

Bostan’a göre Barbaros, seferden dönüşte Kiklad adalarını, Nakşa Dukalığı’nı ve bazı Sporad adalarını ele geçirdi. Venedik maddesi de 1537-1540 yıllarını iki devlet arasındaki savaş dönemlerinden biri sayar.

Haçlı İttifakı Nasıl Kuruldu?

Osmanlılar bundan sonra Ege ve Adriyatik’te Venedik’e ait ada ve topraklara yöneldi. Bunun karşısında Şubat 1538’de Hıristiyan devletler, Papa III. Paolo’nun öncülüğünde bir ittifak kurdu. İdris Bostan’a göre amaç, denizlerdeki üstünlük mücadelesini kazanıp Osmanlıları Akdeniz’den uzaklaştırmaktı. Müttefik donanması Mart 1538’den itibaren Korfu’da toplanmaya başladı.

Barbaros’un 1538 Ege seferi

Bu sırada Doria’nın, İstanbul’a Mısır’dan yük taşıyan gemileri yakalamak için Girit civarında beklediği haber alındı. Barbaros da 7 Haziran 1538’de kırk kadırgayla İstanbul’dan çıktı. Ona 3.000 yeniçeri ile Alâiye, Hamîd-ili, Kocaeli ve Teke-ili beyleri eşlik ediyordu. Yolda doksan gemilik ek bir donanma ve Sâlih Reis’in Mısır’dan getirdiği yirmi gemi de katıldı.

Barbaros, Ege’de birçok adayı ele geçirdi ya da vergiye bağladı ve Temmuz’da Girit kıyılarına akınlar yaptı. Müttefik donanması ise 7 Eylül’de toplanmasını tamamlayıp savaşa adını verecek kaleyi kuşattı. Barbaros bu haberi Eğriboz’da aldı.

İki Donanma Narda Körfezinde Nasıl Karşılaştı?

Hemen yola çıkan Barbaros, Turgut Reis’i yirmi gemilik bir gönüllü filosuyla öncü olarak gönderdi. Turgut, Zenta açıklarında kırk gemiden oluşan bir düşman filosuyla karşılaştı ve durumu Modon’daki Barbaros’a bildirdi. Osmanlı donanmasının geldiğini öğrenen Doria ise Korfu’ya çekildi. Barbaros da kalenin tahribine karşılık Kefalonya adasını yağmaladı.

Barbaros 24 Eylül’de kaleye ulaştı, burayı onarıp tahkim etti ve körfezin içinde hazır beklemeye başladı. Narda maddesi de onun savaştan önce donanmasını bu körfeze çektiğini kaydeder. Ertesi gün müttefikler yeniden gelip kalenin açıklarında demirledi. Körfezin ağzı sığ olduğundan müttefik kalyonları içeri giremiyordu; ama Osmanlı donanmasının çıkışı da kapanmıştı.

Preveze Deniz Savaşı’nda iki tarafın kuvvetleri

İdris Bostan, bilgilerin farklı olduğunu belirterek müttefik donanmasını devletlere göre şöyle sıralar:

İspanya ve Portekiz: 80 kalyon
Venedik: 10 kalyon ve 70 kadırga
Papalık: 36 kadırga
Malta: 10 kadırga
Ceneviz: 1 kalyon ve 52 kadırga
Diğer devletler: 49 kalyon

Toplamda 140 kalyon, 168 kadırga ve çok sayıda nakliye gemisi bulunuyordu; donanmanın asker mevcudu 55.000’di. Osmanlı tarafında ise kadırga türünden 122 gemi ve 20.000 asker vardı. Şerafettin Turan müttefik donanmasını 208 ya da 246 gemi olarak verir. Bahriye maddesi ise 600 gemiden ve bunların 302’sinin savaş gemisi olduğundan söz eder.

Savaş Meclisi ve Komutanlar

İki taraf arasındaki güç farkı, nasıl davranılacağı konusunda görüş ayrılıklarına yol açtı. Barbaros’un savaş meclisinde, donanmanın körfezde kalması önerildi. Sinan Reis ve taraftarları ise askeri karaya çıkarıp müttefik donanmasının karşısındaki kıyılara yerleştirmeyi önerdi; böylece kale de korunacaktı. Barbaros buna karşı çıktı ve Doria’nın ateş hattına girecek birliklerin kolayca imha edileceğini ileri sürdü. Ona göre savaş körfezin dışında yapılmalıydı.

Müttefik karargâhında ise karaya asker çıkarıp kaleyi almak ve Barbaros’u körfezde sıkıştırmak fikri ağır bastı. Doria buna itiraz etti; bir fırtınada donanma çekilirse karadaki askerler tehlikede kalacaktı. Bu plana göre yapılan üç hücumu Osmanlı muhafızları geri püskürttü. Üstelik müttefik komutanları arasında fikir birliği yoktu.

Kaynaklarda adı geçen başlıca komutanlar şunlardır:

Osmanlı tarafı: Kaptan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa, Turgut Reis, Sâlih Reis, Seydi Ali Reis, Murad Ağa, Güzelce Mehmed Reis ve Sinan Reis.
Müttefik tarafı: Başkomutan Andrea Doria, Venedik filosunda Vincenzo Cappello, papalık filosunda Marco Grimani ve ön saftaki büyük Venedik kalyonunun başında Bondulmier.

Turgut Reis maddesine göre Turgut, savaşa gönüllü levent reisi olarak gemisiyle katıldı ve çeşitli yararlıklar gösterdi. Avrupa kaynaklarında Dragut adıyla tanınır.

Preveze Deniz Savaşı Nasıl Geçti?

25 ve 27 Eylül: İlk çatışmalar

25 Eylül’de gelen bir müttefik saldırısını Güzelce Mehmed Reis, Murad Ağa ve Turgut Reis’in gemileri püskürttü. 27 Eylül Cuma günü ise Barbaros donanmasıyla körfezden çıktı. Altı mil açıldıktan sonra gemilerini hilal biçiminde dizdi; kadırgalar baştaki üçer topla ateşe başladı.

Şaşıran Doria, donanmasını yanlış bir manevrayla tehlikeli bir konuma soktu. Barbaros müttefik hattını ikiye bölmek için kırk gemilik bir filo gönderince Doria, Korfu yönüne çekilme emri verdi. Hava kararınca Osmanlı donanması körfezin dışında, kalenin önünde demirledi.

28 Eylül: Rüzgârın kesildiği gün

Preveze Deniz Savaşı’nın belirleyici günü 28 Eylül oldu. Doria, kendisi istemediği hâlde savaş meclisinin kararıyla geri döndü. Barbaros donanmasını yine hilal biçiminde dizdi ve merkezde kendisi durdu. Bostan’a göre sağ kanatta Sâlih Reis, sol kanatta Seydi Ali Reis vardı; Turgut Reis ise gönüllü reislerden oluşan filosuyla hattın gerisindeydi. Şerafettin Turan ise gemilerin kıvrık bir hançer şeklinde dizildiğini yazar ve sağ kanadı Turgut Reis’e, sol kanadı Sâlih Reis’e verir.

Müttefikler borda düzeninde üç sıra hâlinde dizilmişti: önde siper işi gören kalyonlar, ortada kadırgalar, arkada küçük gemiler. Ön safın başında Bondulmier’in büyük Venedik kalyonu, kadırgaların başında ise Doria vardı. Güneyden esen rüzgâr müttefiklerin işine yarıyor, Osmanlı kadırgalarını zorluyordu.

Bostan’ın aktardığına göre Barbaros, askerinin moralini yükseltmek için Kur’an’dan iki âyeti kâğıtlara yazdırıp denize bıraktı. Bunlar muhtemelen Şûrâ ve Ahzâb sûrelerindeki, rüzgârdan söz eden âyetlerdi. Derken rüzgâr durdu ve yelkenle hareket eden kalyonlar olduğu yerde kaldı. Doria ön sıradaki kalyonlara ateş açtırdı; ama bu topların menzili kısaydı ve gülleler denize düştü.

Büyük yelkenli kalyonlar ile kürekli gemiler arasındaki bir deniz çarpışmasını temsilî olarak gösteren dijital çizim — Temsilî çizim.

Osmanlı kadırgalarının topları daha uzağa ulaşıyordu; karşı hücumda ilk hedef öndeki kalyonlar oldu. Müttefik kadırgalarının çevirme girişimini ağır top ateşi ve Turgut Reis’in çevirme hareketi bozdu. Doria, Osmanlı gemilerini iki ateş arasında bırakmayı birkaç kez daha denedi. Barbaros’un karşı manevraları her seferinde bunu boşa çıkardı.

Bu sırada müttefiklerin öndeki kalyonlarının çoğu tahrip oldu. Sonunda Barbaros ilk sırayı yararak Doria’nın kadırgalarına saldırdı. Turgut Reis de arkadan çevirince Doria, imha edilme tehlikesi karşısında geri çekilmeye karar verdi. Venedik komutanı Cappello’nun onu bu yüzden savaşmamakla suçladığı ileri sürülür. Turan’ın anlatımında ise Doria çarpışmaya girmekten kaçınıp açık denize yönelir.

Çarpışma beş saat sürdü. Osmanlı donanması çekilen düşmanı izledi; fakat fırtına çıktı, hava karardı ve fenerlerini söndüren Doria’nın izi kaybedildi. Barbaros iki saatlik takipten sonra geri döndü ve sabaha kadar Ayamavra’da bekledi. Ardından çok sayıda esir ve ganimetle üssüne döndü.

Kayıplar, Zafer Haberi ve Savaştan Sonrası

Kayıplar ve esirler

Preveze Deniz Savaşı’ndaki kayıplar için iki madde farklı rakamlar verir. Bostan’a göre müttefikler kalyon türünden 128 gemi kaybetti. Turan ise müttefiklerin otuz altı teknesinin ele geçirildiğini ve 2.175 kişinin esir alındığını yazar. Ona göre Osmanlı kayıpları oldukça azdı.

Zafer haberi padişaha nasıl ulaştı?

Haberi Barbaros’un oğlu Hasan Bey taşıdı ve 14 Ekim 1538’de Yanbolu’da bulunan Kanuni’ye ulaştırdı. Barbaros’tan gelen fetihnameyi devlet ileri gelenleri ayakta dinledi; haber büyük sevinçle karşılandı. Kanuni bir süre Edirne’de konakladıktan sonra 27 Kasım’da İstanbul’a döndü ve büyük törenlerle karşılandı.

Nova Kalesi ve Venedik barışı

Doria ise elinde kalan gemilerle, Hersek kıyısında Kotor körfezindeki Nova’ya saldırdı. 27 Ekim 1538’de kaleyi aldı ve oraya 3.000-4.000 asker bıraktı.

Mevsim geçtiği için İstanbul’a dönen Osmanlı donanması kışın yeniden hazırlandı. Barbaros, 2 Haziran 1539’da 155 gemi ve 27.204 kişiyle yola çıktı. Karadan Ulama Paşa’nın beş sancak askeri de katıldı. Nova, üç hafta süren kuşatmadan sonra 7 Ağustos 1539’da geri alındı.

Turan’a göre Venedik, 1540’ta Osmanlılarla barış yaparak ittifaktan ayrıldı. Emecen de Venedik’le yapılan antlaşmanın, Barbaros’un aldığı Ege adalarının statüsünü belirlediğini yazar. Bostan ise 3 Ekim 1540 tarihli ahidnamede Venedik’ten alınan adaların tam listesinin bulunduğunu belirtir.

Gün batımında dağlık bir kıyının açığında ilerleyen kırmızı yelkenli gemileri gösteren temsilî dijital çizim — Temsilî çizim.

Preveze Deniz Savaşı Osmanlı İçin Neden Tarihî Bir Zaferdi?

Bostan’a göre Preveze Deniz Savaşı’nın büyük önemi, Akdeniz’de Osmanlı hâkimiyetini kesinleştirmesinden gelir. Bostan bu konuda Braudel’e de atıf yapar: Hıristiyan devletler, bu savaşla Akdeniz’deki üstünlüğü kesin olarak yitirdi. Aynı maddeye göre o güne dek esasen bir kara devleti olan Osmanlılar, artık denizde de tam anlamıyla bir siyaset izlemeye başladı. Turan’a göre ise Doğu Akdeniz’in ardından Orta Akdeniz’de de Türk üstünlüğü kuruldu.

Bostan’a göre zaferde Barbaros’un taktiği kadar gemi türlerinin de payı vardı. Kadırgaların bu başarısı, Osmanlı donanmasında uzun süre bu gemi tipinin tercih edilmesine yol açtı. Turan da Barbaros zamanında Osmanlı denizciliğinin gücünün zirvesine ulaştığını yazar.

Turan’a göre Fransa Kralı I. François, savaştan sonra yeniden Osmanlılara yaklaştı; bu yakınlaşma 1543’teki ortak Nice seferine uzandı. V. Karl’ın 1541’de Cezayir’e düzenlediği sefer ise fırtına yüzünden hezimetle bitti.

Müttefik Avrupa devletleri, Osmanlıların karşısına ancak 1571’de İnebahtı’da yeniden çıkabildi. Bu üstünlüğün İnebahtı ve Çeşme’ye uzanan seyrini Akdeniz ne zaman Türk gölü oldu? yazısında anlattık. Venedik maddesine göre iki devletin bir sonraki savaşı 1570-1573’te, Kıbrıs’ın fethi sırasında yaşandı.

Sık Sorulan Sorular

Preveze Deniz Savaşı’nı kim kazandı?

Savaşı Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması kazandı. Andrea Doria, donanmasının imha edilme tehlikesi karşısında geri çekildi.

Preveze Deniz Savaşı’nda kaç gemi vardı?

İdris Bostan’a göre Osmanlıların 122 kadırgasına karşı müttefiklerin 140 kalyonu ve 168 kadırgası vardı. Başka maddelerde 208, 246 ya da 600 gemi gibi rakamlar da geçer.

İlk Türk deniz savaşı hangisidir?

İslâm Ansiklopedisi’nin Çaka Bey maddesi, XI. yüzyılın sonlarında İzmir’i ele geçiren Çaka Bey’in kırk gemiyle kurduğu donanmayı “ilk açık deniz Türk donanması” olarak anar. Bu donanmanın, adaları kurtarmaya gelen bir Bizans donanmasını yenmesi de maddede Çaka Bey’in ilk deniz galibiyeti olarak geçer. Osmanlı’nın 1538 zaferi bu ilklerden çok sonra geldi.

Preveze Deniz Savaşı’nın önemi nedir?

Preveze Deniz Savaşı, Akdeniz’deki üstünlüğün Osmanlılara geçtiğini gösterdi. Ardından Venedik barış yaparak ittifaktan çekildi. Haçlı devletleri de Osmanlı donanmasının karşısına ancak 1571’de yeniden çıkabildi.

Sonuç

Preveze Deniz Savaşı, Barbaros Hayreddin Paşa’nın 1534’te başlayan kaptan-ı deryalığı döneminde kazanılan büyük bir zaferdi. Sayıca çok üstün bir ittifak donanması, rüzgârın kesildiği bir günde kadırgaların ateşi karşısında geri çekildi. Kayıp rakamları kaynaklara göre değişse de sonuç açıktı: Haçlı devletleri uzun süre Osmanlı donanmasının karşısına birlikte çıkamadı. Bu yüzden Preveze Deniz Savaşı, Hıristiyan devletler kadar Osmanlı denizciliği için de bir dönüm noktası sayılır.

Preveze Deniz Savaşı Osmanlı İçin Neden Tarihi Zaferdi?