Kıbrıs’ın Fethi Osmanlı Akdeniz Hakimiyetini Nasıl Değiştirdi?

Kıbrıs’ın fethi, II. Selim döneminde 1570-1571 yıllarında yapılan ve adayı Venedik’ten alan Osmanlı seferidir. Karada serdar Lala Mustafa Paşa, denizde Piyale Paşa komuta etti. Lefkoşa 9 Eylül 1570’te, Magosa 1 Ağustos 1571’de alındı. Venedik, 7 Mart 1573 antlaşmasıyla adayı resmen bıraktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre fetih, Akdeniz’de Osmanlı hâkimiyetinin kesin olarak kurulması için gerekliydi.

Hızlı Özet

  • Kıbrıs seferi, Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa’nın karşı çıkmasına rağmen II. Selim’in isteğiyle açıldı.
  • Kara harekâtını Lala Mustafa Paşa, donanmayı Piyale Paşa yönetti.
  • Osmanlı ordusu 2 Temmuz 1570’te Limasol’u aldı, 9 Eylül 1570’te Lefkoşa’ya girdi.
  • Magosa, uzun bir kuşatmadan sonra 1 Ağustos 1571’de teslim oldu.
  • 7 Ekim 1571’deki İnebahtı yenilgisi adanın akıbetini değiştirmedi.
  • Venedik 1573’te Kıbrıs’ı bıraktı ve 300.000 duka tazminat ödemeyi kabul etti.

İçindekiler

Kıbrıs’ın Fethi Hangi Padişah Döneminde Yapıldı?

Kıbrıs, Kanuni Sultan Süleyman’ın oğlu II. Selim döneminde fethedildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre II. Selim 1566’da tahta çıktı ve 1574’te öldü. Sekiz yıllık saltanatında hiçbir sefere çıkmayan ilk Osmanlı hükümdarıydı. Bu yüzden Kıbrıs’a bizzat gitmedi, ama seferi başından beri destekledi.

Ansiklopediye göre padişah, adanın alınmasına şehzadeliğinden beri önem veriyordu. Kıbrıs seferini saltanatına yakışır bir askerî harekât olarak görüyordu. Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa’nın kesin muhalefetine rağmen bu isteğinde ısrar etti. Seferin yürütülmesini de eski lalası Lala Mustafa Paşa’ya verdi.

Sokullu’nun Kıbrıs seferine itirazının somut gerekçeleri vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Sokullu maddesine göre sadrazam, seferin bir Haçlı tehlikesini Osmanlıların üzerine çekebileceğini düşünüyordu. Fetih gerçekleşirse kendisine yeni rakipler çıkacağından da çekiniyordu. Madde, Haçlı tehlikesine dair tahminin İnebahtı’da doğru çıktığını yazar. Sadrazamın hayatını ve dönemini Sokullu Mehmed Paşa kimdir yazısında anlattık.

Kıbrıs’ın Fethi Neden Yapıldı?

Kıbrıs, Doğu Akdeniz’in kuzeydoğu köşesinde, Anadolu kıyılarından yaklaşık 70 kilometre açıktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ada 1489’dan beri Venedik’in elindeydi. Venedik, ada için Memlüklere ödediği haracı 1517’den sonra Osmanlı sultanına ödemeye başladı. Osmanlılar Suriye ve Mısır’ı aldıktan sonra Kıbrıs, Osmanlı kıyılarıyla çevrili bir Venedik adası hâline geldi.

Ansiklopedi, fethin temel sebebini bu konumda görür. Doğu Akdeniz çevresindeki ülkeler birer birer alındıkça adanın stratejik önemi arttı. Kıbrıs, bölgedeki ticaret yollarının kavşak noktasında bulunuyordu. Adayı elinde tutan bir rakip, Osmanlı kıyıları arasındaki deniz trafiğini her an tehdit edebilirdi.

İkinci gerekçe korsanlıktı. Ansiklopediye göre Venedik, 1540’ta Osmanlı Devleti ile yaptığı barışa rağmen adada üslenen Maltalı ve Venedikli korsanlara kayıtsız kalıyordu. Korsanlar Kıbrıs’ı üs olarak kullanıyor, tüccarların ve hacıların güvenliğini tehlikeye sokuyordu. Ada halkı da Venedik yönetiminden hoşnut değildi; ansiklopediye göre ağır vergiler altındaki halk 1562’de ayaklanmıştı.

Kıbrıs’ın fethi için dinî ve hukuki gerekçeler

Sefer kararında dinî ve hukuki gerekçeler de etkiliydi. Ansiklopediye göre Şeyhülislam Ebüssuûd Efendi, seferle ilgili fetvasında korsanlığı gerekçe gösterdi. Fetva ayrıca adanın daha önce dârülislâm, yani İslâm ülkesi olduğunu ve buradaki İslâm eserlerinin tahrip edildiğini belirtiyordu. Ansiklopedi, Nakşa (Naksos) Dukası Yasef Nasi’nin teşviklerinin de rol oynadığını yazar. Yasef Nasi, adanın dirlik olarak kendisine verilmesini ve Kıbrıs kralı olmayı istiyordu.

Savaştan önce diplomasi de denendi. Ansiklopediye göre İslâm hukukunun bir gereği olarak Venedik’ten adayı savaşmadan teslim etmesi istendi. Bu girişim sonuç vermeyince iki taraf da savaş hazırlıklarını yoğunlaştırdı.

Kıbrıs Seferi Nasıl Hazırlandı? Komutanlar ve Kuvvetler

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre II. Selim, Kıbrıs’ın fethi için hazırlıklara 1568’de başlanmasını emretti. Çalışmalar 1569 boyunca sürdü; padişah tersanelerde yeni gemiler yapılmasını da emretti. Altıncı vezir Lala Mustafa Paşa, Kıbrıs seferinin serdarı oldu. Üçüncü vezir Piyale Paşa donanma serdarlığına getirildi. Cezayir beylerbeyi ve kaptan-ı derya Müezzinzâde Ali Paşa da Piyale Paşa’nın emrine verildi.

Lala Mustafa Paşa, II. Selim’in şehzadeliğinde onun lalasıydı. Ansiklopediye göre padişahın Kıbrıs seferi isteğinin en hararetli destekçisi oydu. Adada uygulanacak savaş planlarını hazırladı ve kuşatılacak kaleleri belirledi. Lefkoşa’nın kuşatılması kararı da onun isteğiyle alındı.

Kuvvetlerin büyüklüğü kaynaklara göre değişir. Ansiklopedinin aktardığına göre Selânikî 208, Âlî 300, Kâtib Çelebi ise 360 gemilik bir donanmadan söz eder. Kara ordusunun sefer boyunca 60.000 ile 100.000 arasında değiştiği tahmin edilir. Piyale Paşa’nın doksan beş savaş ve nakliye gemisinden oluşan filosu 26 Nisan 1570’te İstanbul’dan çıktı.

Sefer başlamadan ada halkının tutumu da gözetildi. Ansiklopediye göre II. Selim, Şubat 1570’te İçel sancak beyine ada halkının gönlünün kazanılması için azami dikkat gösterilmesini emretti. Halka, can ve mallarına dokunulmayacağı duyurulacaktı. Bu, Osmanlı fetih siyasetinin temeli sayılan istimâlet, yani gönül kazanma politikasıydı.

Kıbrıs seferi için ordugâhtaki bir çadırda ada haritası üzerinde plan yapan komutanları canlandıran resim

Kıbrıs’ın Fethi Ne Zaman Oldu? Lefkoşa ve Magosa Kuşatmaları

Kıbrıs’ın fethi bir yılı aşan bir harekâtla tamamlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre adanın Osmanlı topraklarına katılması 9 Eylül 1570’te Lefkoşa’nın fethiyle başladı. Süreç, 1 Ağustos 1571’de Magosa’nın teslimiyle sona erdi.

Limasol ve Larnaka çıkarması: Temmuz 1570

Osmanlı ordusu 2 Temmuz 1570’te fazla direnişle karşılaşmadan Limasol’u aldı. Ertesi gün Larnaka’ya yöneldi ve burayı üs olarak seçti. Ansiklopediye göre ada halkı Venedik idaresinden memnun değildi ve Osmanlı kuvvetlerine yardım etti. Yerli halk, iç kesimlere ilerleyen askerlere zaman zaman kılavuzluk da yaptı.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Piyale Paşa maddesine göre Piyale Paşa, askerleriyle Tuzla’dan (Larnaka) karaya çıkıp serdarın otağını kurdu. Orduyu ve mühimmatı kısa sürede adaya taşıdı. Ardından donanmayla adadan ayrıldı ve denizden gelebilecek yardıma karşı adayı korudu. Toplanan harp divanı ise fethe Lefkoşa’dan başlanmasına, ardından Magosa’nın alınmasına karar verdi.

Kıbrıs'ın fethi sırasında kıyıdaki surlu bir kaleye yaklaşan kırmızı bayraklı Osmanlı gemilerini canlandıran resim

Lefkoşa kuşatması: 25 Temmuz – 9 Eylül 1570

Adanın idari merkezi Lefkoşa’yı vali Dandolo savunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Lefkoşe maddesine göre şehrin surları 1567’de yıkılıp yeniden yapılmıştı. Ansiklopediye göre vali, yerli halkın desteğini alamadığı için kendini kale savunmasıyla sınırladı. 25 Temmuz 1570’te başlayan kuşatma kırk beş gün sürdü ve şehir 9 Eylül 1570’te teslim oldu.

Lefkoşa’nın düşmesinin ardından Baf ve Girne valileri ile adanın çeşitli kale komutanları serdara bağlılıklarını bildirdi. Ansiklopediye göre Kıbrıs, Lefkoşa’nın alındığı gün bir beylerbeyilik hâline getirildi. Merkezi Lefkoşa olan beylerbeyiliğin başına, daha önce Avlonya sancak beyi olan Muzaffer Paşa atandı. Şehrin Saint Sophia Katedrali de II. Selim adına camiye çevrildi; bugün Selimiye Camii olarak bilinir.

Magosa kuşatması ve adanın tamamen alınması

Sıra, surlarının sağlamlığıyla ünlü Magosa’ya (bugünkü Gazimağusa) geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Magosa maddesine göre Venedikliler, Magosa’yı adanın askerî merkezi olarak kullanmış ve surlarını onarmıştı. Şehrin barış yoluyla teslim alınması girişimleri sonuçsuz kalınca kuşatma başladı. Kış gelince büyük taarruz ilkbahara bırakıldı.

Nisan 1571 başlarında şiddetli top atışlarıyla saldırılar başladı. Kale, zaman zaman denizden gelen destek sayesinde ilk saldırılara dayandı. Osmanlı tarafı da denizden ikmal aldı; kaptan-ı derya Müezzinzâde Ali Paşa, Nisan sonunda Magosa’ya mühimmat ulaştırdı. 31 Temmuz 1571’deki son saldırıda bazı burçlar ele geçirildi.

Kale komutanı Marc Antonio Bragadino, askerlerinin yakınlarıyla birlikte adadan çıkmasına izin verilmesi şartıyla ertesi gün teslim oldu. Ansiklopedi, Lala Mustafa Paşa’nın ardından Bragadino ile on bir beyi idam ettirmesini bir misilleme olarak açıklar. Buna göre kaledeki elli Türk esir, anlaşmaya aykırı olarak teslim edilmemiş ve öldürülmüştü. Magosa, Lefkoşa’dan on bir ay sonra, 1 Ağustos 1571’de alındı ve Kıbrıs’ın fethi tamamlandı.

Magosa kuşatmasını çağrıştıran, limana bakan surlu kale ve burçlardaki askerleri gösteren çizim

İnebahtı Yenilgisi Kıbrıs’ın Fethini Geri Çevirdi mi?

Hayır, çevirmedi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kıbrıs seferi üzerine papalık, Venedik ve İspanya, adayı kurtarmak amacıyla 20 Mayıs 1571’de Kutsal İttifak’ı kurdu. Müttefik donanması ise Mesina’dan ancak 16 Eylül 1571’de yola çıkabildi. İki donanma 7 Ekim 1571’de İnebahtı körfezinde karşılaştığında Magosa iki aydan fazla bir süre önce düşmüştü.

Savaş, Osmanlı donanması için ağır bir yenilgiyle bitti. Ansiklopedi İnebahtı’yı, Osmanlı deniz tarihinde donanmanın kaybedildiği ilk büyük savaş olarak tanımlar. Kaptan-ı derya Müezzinzâde Ali Paşa da savaşta hayatını kaybetti. Savaşın seyrini ve Osmanlı deniz gücüne etkisini Akdeniz ne zaman Türk gölü oldu yazısında ayrıntılı anlattık.

Osmanlı yönetimi kayıpları hızla telafi etmeye çalıştı. Ansiklopediye göre II. Selim haberi alınca hemen yeni bir donanma yapılmasını emretti. Sokullu Mehmed Paşa, Uluç Ali Paşa’yı kaptan-ı deryalığa getirdi ve dağılan donanmayı toplamakla görevlendirdi. O kış İstanbul’dan Alanya’ya kadar bütün tersanelerde gemi yapıldı. Yeni donanma Haziran 1572’de Akdeniz’e açıldı.

Ansiklopedi bu nedenle İnebahtı’yı kalıcı sonuçları olmayan geçici bir zafer olarak değerlendirir. Kutsal İttifak’ın asıl amacı olan Kıbrıs geri alınamadı. Yine de savaş, XV. yüzyıldan beri Avrupa’da var olan “Türklerin yenilmezliği” efsanesini yıktı.

Venedik ile Barış Nasıl Sağlandı?

Yeni Osmanlı donanmasının denize açılmasından sonra müttefikler bir daha toparlanamadı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Venedik, Kıbrıs’ın fethini kabul ederek 1573’te Osmanlı Devleti ile antlaşma yaptı. 7 Mart 1573 tarihli antlaşmayla adayı Osmanlılara bırakmayı ve 300.000 duka tazminat ödemeyi kabul etti. Böylece ada hukuken de Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Barışın şartları, İnebahtı zaferinin Venedik için sınırlı kaldığını gösterir. Kıbrıs’ı kurtarmak için ittifaka katılan cumhuriyet, barışla hem adayı kaybetti hem de tazminat ödedi. Ansiklopediye göre Venedik, bu yeni ahidnameyle Osmanlı Devleti ile yeniden dostluk kurmak zorunda kaldı.

Kıbrıs’ın Fethi Osmanlı Akdeniz Hakimiyetini Nasıl Değiştirdi?

Osmanlı’nın Akdeniz’deki genel yükselişini Akdeniz’in Türk gölü sayılması üzerine yazdığımız yazıda ele aldık. Kıbrıs’ın bu tablodaki yeri Doğu Akdeniz’le ilgilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölgenin çevresindeki ülkeler birer birer alınmıştı ve ada bu çemberin ortasında kalmıştı. Kıbrıs’ın fethi, Anadolu, Suriye ve Mısır kıyıları arasındaki bu boşluğu kapattı.

Denizin iki yakasını birleştiren eyalet

Fetihten sonra ada, karşı kıyıdaki Anadolu sancaklarıyla birlikte tek bir eyalet olarak örgütlendi. Ansiklopediye göre yönetim, Kıbrıs’ın kendi kendini yönetecek ve savunacak durumda olmadığını düşünüyordu. Bu nedenle adadaki Baf, Magosa ve Girne sancaklarına Anadolu’dan Alâiye, Tarsus ve İçel gibi sancaklar bağlandı. Böylece Kıbrıs beylerbeyiliği, denizin iki yakasını kapsayan bir yönetim birimine dönüştü.

Magosa: kale ve donanma üssü

Ada savunma açısından da güçlendirildi. Ansiklopediye göre Lefkoşa, Limasol, Magosa, Baf ve Girne kalelerine, 1000’i yeniçeri olmak üzere toplam 3779 asker yerleştirildi. Osmanlılar da Venedikliler gibi Magosa’yı ticaret limanından çok askerî amaçlarla ve donanma üssü olarak kullandı. Şehir, Osmanlı yönetimi boyunca bu askerî niteliğini korudu.

Uzun vadede adanın ekonomik yeri de değişti. Ansiklopediye göre Kıbrıs, Osmanlı idaresinde geri bir ada olmaktan çıkıp Doğu Akdeniz ticaretinde önemli bir yer edindi. Larnaka, yabancı konsoloslukların taşınmasıyla önemli bir ihraç ve transit limanına dönüştü. Adanın önemi ise yaklaşık bir asır sonra Girit’in fethiyle azaldı. Kıbrıs bunun üzerine kaptan-ı deryanın idaresine bırakıldı ve Cezâyir-i Bahr-i Sefîd eyaletine bağlandı.

Fetihten Sonra Kıbrıs’ta Nasıl Bir Düzen Kuruldu?

Osmanlı yönetimi adada istimâlet siyasetini sürdürdü. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre feodal düzen kaldırıldı ve toprağa bağlı köylülerin serfliğine son verildi. Venedik döneminde yer yer üçte bire varan ürün vergisi en fazla beşte bir olarak sınırlandı. Köylünün toprak sahibi için haftada iki gün ücretsiz çalışma zorunluluğu da kaldırıldı.

Halkın çoğunluğunu Ortodoks Rumlar oluşturuyordu. Ansiklopediye göre Latin yönetiminde Katolik kilisesinin egemenliğine sokulan Kıbrıs Ortodoks Kilisesi, başpiskoposluk olarak yeniden açıldı. Başpiskopos, Rum halkının ruhani lideri ve yönetim nezdindeki temsilcisi oldu. Bu yapının genel çerçevesini Osmanlı millet sistemi yazısında anlattık.

1572’de tamamlanan sayım, ada nüfusunun bir eyalet için yetersiz olduğunu gösterdi. Ansiklopediye göre fetihten hemen sonraki nüfusun 170-175.000 kişi olduğu tahmin edilir. Anadolu’dan ilk aşamada 5720 hanenin nakline karar verildi; ancak ilk yıl yalnız 1689 hane yerleştirilebildi. Nakiller sonraki yıllarda da sürdü ve fetihten on yıl sonra adadaki Türk nüfusu önemli bir orana ulaştı.

Sık Sorulan Sorular

Kıbrıs’ın fethi hangi padişah döneminde oldu?

Fetih, Kanuni’nin oğlu II. Selim döneminde gerçekleşti. Padişah sefere bizzat katılmadı; harekâtı serdar Lala Mustafa Paşa yönetti.

Kıbrıs’ı kim fethetti?

Kıbrıs seferinde kara ordusunun serdarı Lala Mustafa Paşa’ydı. Donanmayı Piyale Paşa yönetti; kaptan-ı derya Müezzinzâde Ali Paşa da onun emrindeydi.

Kıbrıs’ın fethi tarihi nedir?

Sefer 1570 yazında başladı. Lefkoşa 9 Eylül 1570’te, Magosa 1 Ağustos 1571’de alındı. Venedik adayı 7 Mart 1573 antlaşmasıyla resmen bıraktı.

Kıbrıs Osmanlı yönetiminde ne kadar kaldı?

Ada, 1571’den İngiltere’ye devredildiği 1878’e kadar yaklaşık üç yüzyıl Osmanlı yönetiminde kaldı.

Sonuç

Kıbrıs, II. Selim döneminde Lala Mustafa Paşa’nın kara ordusu ve Piyale Paşa’nın donanmasıyla alındı. Lefkoşa 1570’te, Magosa 1571’de düştü. İnebahtı yenilgisi bu sonucu değiştirmedi; Venedik 1573’te adayı bırakıp tazminat ödedi. Kıbrıs’ın fethi böylece adadaki Venedik yönetimine son verdi ve Anadolu, Suriye ile Mısır kıyıları arasındaki boşluğu kapattı.

Kaynaklar

Yorum yapın