Kanuni Sultan Süleyman Döneminde Osmanlı

Kanuni Sultan Süleyman, 1520’den 1566’ya kadar kırk altı yıl tahtta kalarak Osmanlı tarihinin en uzun hükümdarlığını sürdü. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu dönemde on üç büyük sefere çıktı ve savaş meydanında öldü. Bu yazıda onun döneminin başlıca olaylarını, kurumlarını ve kırılma noktalarını sırasıyla ele alıyoruz.

Hızlı Özet

  • Süleyman, babası Yavuz Sultan Selim’in Eylül 1520’deki ölümüyle Manisa’dan tahta geçti.
  • Belgrad (1521) ve Rodos (1522) ilk büyük hedeflerdi.
  • Mohaç (1526) ve Viyana (1529) seferleri Orta Avrupa’yı sarstı.
  • Irakeyn Seferi’nde Bağdat alındı; Amasya Antlaşması 1555’te imzalandı.
  • Preveze’de (1538) Barbaros Hayreddin Paşa, Andrea Doria’yı yendi.
  • Şehzade Mustafa’nın 1553’teki idamı saltanat kavgasını derinleştirdi.

İçindekiler

Kanuni Sultan Süleyman Nasıl Tahta Çıktı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Süleyman ilk eğitimini Trabzon sarayında aldı. Temmuz-Ağustos 1509’da Kefe sancağına, Nisan 1513’te Manisa’ya gönderildi. Babası Yavuz Sultan Selim 21-22 Eylül 1520’de öldüğünde Manisa’daydı. Çok bağlı olduğu eşi Hürrem Sultan’ı da Manisa’daki son yıllarında tanımış olmalıdır.

Yeni padişahın ilk işleri adalet beklentisine cevap verir nitelikteydi. Ansiklopediye göre babasının Tebriz ve Kahire’den sürdüğü 600-800 kadar sanatkâr ve emirin memleketlerine dönmesine izin verdi. İran ile ipek ticareti üzerindeki yasağı da kaldırdı. Şam’da Canbirdi Gazâlî’nin isyanı ise Ocak 1521’de bastırıldı.

Ansiklopediye göre Venedik elçisi 1520’de genç padişahı uzun boylu, narin fakat dayanıklı, ince ve kemikli yüzlü biri olarak tarif etti. Elçi onu cana yakın ve iyi huylu bulmuş, “ismiyle müsemmâ” olduğunu yazmıştı.

Batıda Kanuni: Belgrad, Rodos ve Macaristan

Ansiklopediye göre Kanuni iki ana hedef belirledi: Orta Avrupa’nın kilidi sayılan Belgrad ve Akdeniz hâkimiyeti için kritik Rodos. İkisi de büyük dedesi Fâtih’in başarısız olduğu yerlerdi. Belgrad seferinde ilk ele geçen Böğürdelen Kalesi için “Evvel fethettiğim kal‘adır, mâmur olmak gerek” dedi.

Zamanlama da elverişliydi. Ansiklopediye göre V. Karl ile Fransa Kralı I. François 1521 Martında savaşa girişmişti. Belgrad’a hâkim olan Macarların genç kralı II. Lajos ise henüz otoritesini kuramamıştı. Padişah bu ortamda sefer boyunca büyük bir kararlılık ve disiplinle hareket etti.

Rodos, Kahire-İstanbul deniz yolu üzerindeki bir Hristiyan üssüydü. Uzun ve kanlı kuşatmanın ardından şövalyeler 20 Aralık 1522’de teslim oldu. Padişah, şövalyelerin başı Villiers de l’Isle-Adam’ı kabul etti ve adadan ayrılmalarına izin verdi. Ardından Macaristan’a yönelik iki büyük sefer geldi.

Kanuni Sultan Süleyman Döneminde Osmanlı

Mohaç ovasında 29 Ağustos 1526’da yapılan savaş kısa sürdü ve Macar kralı hayatını kaybetti. Padişah 11 Eylül’de hiçbir direnişle karşılaşmadan Budin’e girdi. Üç yıl sonraki sefer Viyana önlerine kadar uzandı; ancak askerin huzursuzluğu ve kışın yaklaşması üzerine kuşatma 14 Ekim 1529’da kaldırıldı. Budin ise 1541’de bir beylerbeyilik merkezi oldu. Bu savaşların taktiklerini padişahların savaş stratejileri yazımızda ele aldık.

Alaman Seferi ve Estergon

Padişah 25 Nisan 1532’de yeniden sefere çıktı. Ansiklopediye göre bu kez amaç, V. Karl ile meydan savaşına girmekti. Ordu Viyana’ya 60 mil uzaklıktaki Güns’ü kuşatıp imparatorun gelmesini bekledi. İmparatorluk ordusu harekete geçmeyince Gratz yönüne ilerlendi ve mevsim ilerlediği için geri dönüldü.

Macaristan’daki mücadele sonraki yıllarda da sürdü. 1543 seferinde Valpo, Peçuy ve Şikloş’tan sonra 10 Ağustos’ta Estergon alındı. Tata ile İstolni Belgrad’ın da düşmesiyle Budin beylerbeyiliğinin çevresi genişletildi. Ancak padişah dönüşte acı bir haber aldı: Hürrem Sultan’dan olan ve taht için en güçlü aday sayılan Şehzade Mehmed, Kasım 1543’te Manisa’da ölmüştü.

Doğu Seferleri ve Amasya Antlaşması

Sefer öncesinde padişah ağır kayıplar yaşadı. Annesi Hafsa Sultan 19 Mart 1534’te, çok değer verdiği Şeyhülislam Kemalpaşazâde de 16 Nisan’da öldü.

Kanuni, 11 Haziran 1534’te altıncı büyük seferi için Üsküdar yakasına geçti. Yolda Konya’da Mevlânâ Türbesi’ni ziyaret etti. Vezîriâzam İbrâhim Paşa ise 6 Ağustos’ta Tebriz’e girdi. Irakeyn Seferi diye bilinen bu harekât sırasında padişah bir yıl altı ay İstanbul’dan uzak kaldı.

Ansiklopediye göre sefer, Safevîlerin umulduğu kadar kolay bertaraf edilemeyeceğini açıkça gösterdi. Tek kazanç Bağdat’ın alınması ve Basra hâkiminin itaat etmesiydi. Tebriz ise yeniden Safevîlerin eline geçti ve Van bölgesi tehdit altında kaldı.

Doğu meselesi sonraki yıllarda da sürdü. Üçüncü İran seferinin ardından Şah Tahmasb’ın elçisi Amasya’ya geldi ve 1 Haziran 1555’te barış yapıldı. Böylece iki devlet arasındaki savaşlara bir süre ara verildi.

Arada 1548’de ikinci bir İran seferi yapıldı. Ansiklopediye göre padişah 27 Temmuz 1548’de Tebriz’e ulaştı ve Elkas Mirza’yı İran tahtına geçirmeyi düşündü, fakat bundan vazgeçti. Dönüşte Van’ın alınması işini Vezîriâzam Rüstem Paşa’ya bıraktı.

Akdeniz’de Barbaros ve Preveze

Akdeniz’de güçlü bir donanmaya ihtiyaç olduğunu gören padişah, ünlü denizci Barbaros Hayreddin’i donanmanın başına getirmeye karar verdi. Ansiklopediye göre Hayreddin Paşa, yeni kurulacak Cezâyir-i Bahr-i Sefîd beylerbeyiliğine atanmak üzere İbrâhim Paşa’nın yanına gönderildi. Hayreddin Paşa, 28 Eylül 1538’de Preveze’de ezelî rakibi Andrea Doria’yı yendi. Haber ordugâha 14 Ekim’de ulaştı.

Aynı yıl Hadım Süleyman Paşa’ya, Portekizlilerin Hint sularındaki faaliyetlerini önlemek için Süveyş’teki donanmayla hareket etmesi emredildi. Ansiklopediye göre Hindistan’daki küçük Müslüman sultanlıklar Portekizlilerden yakınıyor ve padişahtan yardım bekliyordu. Cerbe adasının 1560’ta fethi İstanbul’da sevinçle karşılandı; 1565’teki Malta bozgunu ise padişahı derinden üzdü.

Hukuk, Din ve Yönetim

Kanuni’ye atfedilen kanunname, II. Bayezid dönemine ait ve Hersekzâde Ahmed Paşa’nın değişikliklerini içeren metne dayanıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi bu dönemde genel kanunnamelerde önemli değişiklikler yaptı. Yavuz’un kanunnamesi de oğlunun zamanında yürürlüğe konan uyarlamasıyla öne çıktı.

Dinî alanda Kemalpaşazâde, Çivizâde Mehmed ve Ebüssuûd Efendi’nin şeyhülislamlıkları belirleyiciydi. Ansiklopediye göre Hanefîlik devletin temel mezhebi olarak yerleşti. İbrâhim Paşa’nın idamından sonra padişahın İslam’ın koruyucusu olma misyonunu hilafet anlayışıyla bağdaştıran bir çizgi belirginleşti.

Kanuni sıfatının kaynaklarda ilk kez XVIII. yüzyılda geçtiğini neden “Muhteşem” diye anıldığı yazımızda anlattık. Dönemin mimari ve sanatını ise padişahlar ve sanat yazımızda ele aldık.

Saray, Vezirler ve Şehzadeler

Padişahın en yakın arkadaşı ve vezîriâzamı İbrâhim Paşa, 14-15 Mart 1536’da sarayda ansızın idam edildi. Ansiklopediye göre bu olay muhtemelen Kanuni’nin ruh dünyasında değişime yol açacak ölçüde etkili oldu. Kızı Mihrimah Sultan ise 1539’da Rüstem Paşa ile evlendi.

Saltanat kavgası son yıllara damgasını vurdu. Büyük oğlu Şehzade Mustafa, Ekim 1553’te Konya Ereğlisi’ndeki ordugâhta babasının otağına girdiğinde cellatlarla karşılaştı. Kısa süre sonra oğlu Cihangir de Halep’te öldü.

Hürrem Sultan’ın Nisan 1558’deki ölümü, ansiklopediye göre Şehzade Bayezid’in en güçlü hâmisini kaybetmesi anlamına geliyordu. Selim ile Bayezid 30 Mayıs 1559’da Konya ovasında savaştı; yenilen Bayezid Amasya’ya çekildi. Rüstem Paşa da 12 Temmuz 1561’de öldü ve padişahın yanında en çok kızı Mihrimah Sultan kaldı.

Son Sefer: Sigetvar

Kanuni ömrünün son on beş yılını tedavisi olmayan nikris hastalığıyla geçirdi. Buna rağmen son seferini Sokullu Mehmed Paşa ile planladı; hedef Sigetvar ve Eğri kaleleriydi. İstanbul’dan 1 Mayıs 1566’da büyük törenlerle, at üzerinde ayrıldı.

Ansiklopediye göre padişah, Sigetvar kuşatması sürerken 6-7 Eylül 1566 gecesi öldü ve kalenin alındığını göremedi. Ölümü ustalıkla gizlendi; bunu bilen birkaç kişiden biri de Feridun Bey’di. Cenaze namazı 23 Kasım’da Süleymaniye Camii’nde Ebüssuûd Efendi tarafından kıldırıldı ve cami yanındaki türbesine defnedildi.

Sık Sorulan Sorular

Kanuni kaç yıl padişahlık yaptı?

Miladi takvime göre kırk altı yıl (1520-1566) tahtta kaldı ve en uzun süre hüküm süren padişah oldu.

Kanuni döneminde hangi seferler yapıldı?

Belgrad, Rodos, Mohaç, Viyana, Irakeyn ve Sigetvar başlıcalarıdır. DİA’ya göre on üç büyük sefere çıktı.

Amasya Antlaşması ne zaman imzalandı?

1 Haziran 1555’te, Safevî Şahı Tahmasb’ın elçisiyle yapıldı.

Şehzade Mustafa ne zaman öldürüldü?

Ekim 1553’te Konya Ereğlisi’ndeki ordugâhta öldürüldü.

Kanuni nerede öldü?

Sigetvar kuşatması sırasında, 6-7 Eylül 1566 gecesi öldü; kalenin alındığını göremedi.

Sonuç

Kanuni Sultan Süleyman’ın kırk altı yıllık saltanatı, Belgrad’dan Bağdat’a ve Rodos’tan Budin’e uzanan fetihlerle geçti. Kanunnamelerin yeniden düzenlenmesi ve güçlü şeyhülislamlar yönetime belirgin bir hukuk çerçevesi kazandırdı. Öte yandan İbrâhim Paşa’nın ve Şehzade Mustafa’nın idamları, sonraki dönemleri etkileyecek saray içi gerginlikleri de beraberinde getirdi.

Kaynaklar

“Kanuni Sultan Süleyman Döneminde Osmanlı” üzerine 4 yorum

Yorum yapın