Osmanlı Padişahları ve Sanat: Mimariden Musikiye 6 Alan

Osmanlı padişahları yalnız sefer ve fetihlerle değil, yaptırdıkları camiler ve himaye ettikleri şair, hattat ve nakkaşlarla da iz bıraktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre padişahların çoğu şairdi; bazıları usta bir besteci ya da hat öğrencisiydi. Bu yazıda mimariden edebiyata uzanan bu himayeyi örneklerle ele alıyoruz.

Hızlı Özet

Süleymaniye’nin temeli 1550’de atıldı, cami 1557’de ibadete açıldı.
Mimar Sinan, Süleymaniye’yi “kalfalık eserim” diye anar; Edirne’deki Selimiye en büyük eseri sayılır.
Fâtih “Avnî”, II. Bayezid “Adlî”, Kanûnî “Muhibbî” mahlasıyla şiir yazdı.
II. Bayezid, hocası Şeyh Hamdullah’ı yeni bir hat üslubu aramaya teşvik etti.
Şehnâmecilik makamı 1550 civarında Kanûnî döneminde kuruldu.
III. Selim hem “İlhâmî” mahlaslı bir şair hem de besteciydi.

Osmanlı Padişahları Mimariyi Nasıl Destekledi?

Padişahların sanata en görünür katkısı, adlarını taşıyan külliyelerdi. Cami, medrese, imaret, darüşşifa ve hamamdan oluşan bu yapı toplulukları vakıf gelirleriyle yaşatılırdı. Böylece bir külliye hem ibadet hem eğitim hem de sosyal yardım merkezi olurdu. Bu düzenin işleyişini vakıf sistemi yazımızda anlattık.

Himaye geleneği beylik döneminde başladı. Ansiklopediye göre ilk medrese, Orhan Gazi’nin 1331’de İznik’te kurduğu medresedir. Sonraki padişahlar Bursa, Edirne ve İstanbul’u büyük külliyelerle donattı.

Fâtih’in Sarayı ve Külliyesi

İstanbul’un fethinden sonra Fâtih Sultan Mehmed, şehre yeni bir sarayla birlikte yeni bir merkez kazandırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bugün Topkapı diye bilinen Yeni Saray’ın inşasına muhtemelen 1465’te başlandı. Bâb-ı Hümâyun’un üzerindeki kitabe 1478 tarihini taşır. Fâtih Külliyesi içinde 1470’te tamamlanan Sahn-ı Semân medreseleri de uzun süre en yüksek Osmanlı medreseleri arasında yer aldı.

Medreselerin bu basamaklarını eğitim sistemi yazımızda anlattık.

Süleymaniye: Bir Padişahın İmzası

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Süleymaniye’nin temeli 1550’de, Kanûnî Sultan Süleyman’ın da bulunduğu bir törenle atıldı. Temel atma günü olarak 13 Haziran 1550 kabul edilir. İlk temel taşını Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi koydu. Cami yedi yıl sonra, 15 Ekim 1557’de bir cuma günü ibadete açıldı.

Ansiklopediye göre ana kubbe açılıştan birkaç ay önce, 16 Ağustos 1557’de kapatılmıştı. Padişah 1566’da Sigetvar seferinde ölünce türbesini de Mimar Sinan yaptı. Kanûnî’nin neden “Muhteşem” diye anıldığını ayrı bir yazıda ele aldık.

Mimar Sinan ve Saray Mimarlığı

Ansiklopediye göre Sinan, 1538 Boğdan seferinde Prut üzerinde ordu için bir köprü kurdu. Lutfi Paşa onu takdir etti ve Acem Ali’nin 1537’deki ölümüyle boşalan mimarbaşılığa getirdi. Sinan’ın yüz yıla yakın yaşadığı bilinir. Bazı el kitapları ona 350 civarında eser atfeder.

Usta, Süleymaniye’yi “kalfalık eserim” diye niteler. II. Selim adına Edirne’de yaptığı Selimiye Camii ise en büyük eseri olarak gösterilir. Ansiklopediye göre bu iki camide geliştirdiği bazı çözümler, öğrencileri aracılığıyla Sultan Ahmed Camii ve Eminönü Yeni Cami’ye kadar uzandı.

Klasik üslubun genel çizgilerini sanat ve mimarinin özellikleri yazımızda bulabilirsiniz.

Şair Osmanlı Padişahları

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı padişahlarının çoğu şairdi. Fâtih Sultan Mehmed “Avnî” mahlasıyla şiirler yazdı. Ansiklopedi onun akıcı üslubunu ve açık ifadelerini öne çıkarır. II. Bayezid ise “Adlî” mahlasını kullandı; çoğu gazelden oluşan küçük divanı basılmıştır.

Yavuz Sultan Selim’in Farsça şiirlerini içeren divanı da basılmıştır. Kanûnî “Muhibbî” mahlasıyla bir divan bıraktı; “Muhib” ve “Meftûnî” mahlaslarını da kullandı. Kaynaklar onun âlim ve şairlere itibar gösterdiğini ve onları himaye ettiğini belirtir. III. Murad da “Murâdî” mahlasıyla dinî ve tasavvufi şiirler yazdı.

Şehnâmeciler: Sarayın Şair Tarihçileri

Ansiklopediye göre şehnâmecilik makamı Kanûnî döneminde, 1550 civarında kuruldu. Dâimî ve maaşlı bir memur olan şehnâmeci, dönemin olaylarını edebî bir dille anlatırdı. Makama ilk olarak şair Ârifî Fethullah Çelebi getirildi. Elli yıl içinde beş müellif bu görevde bulundu; dâimî atama 1601’den sonra sona erdi.

Üçüncü şehnâmeci Seyyid Lokmân, 1569’dan 1595’e kadar bu makamda kaldı. Ansiklopediye göre 1589’da Hünernâme’nin ikinci cildi için çalışan sanatçı, hattat ve müzehhiplerin sayısı altmış dokuzu buldu. Bu yıllar, ansiklopedinin Osmanlı kültürünün klasik formunun zirvesi saydığı III. Murad dönemine denk gelir.

Bu geleneğin kökü daha eskiydi. Fâtih ve II. Bayezid dönemlerinde padişahların kahramanlıklarını Farsça mesnevilerle anlatan eserler yazıldı. Kâşifî’nin Gazânâme-i Rûm’u ve Meâlî’nin Hünkârnâme’si bunların ilk örneklerindendir. Fâtih’in tarih ve kahramanlık anlatılarına ilgisini Büyük İskender ve padişahlar yazımızda inceledik.

Hat Sanatı ve Şeyh Hamdullah

Ansiklopediye göre musikiden anlayan ve Türk, Arap ve Fars edebiyatlarına vâkıf olan II. Bayezid, Şeyh Hamdullah’ı kendisine hat hocası yaptı ve ondan icâzet aldı. Padişah, hazineden Yâkūt el-Müsta‘sımî’ye ait yedi yazıyı çıkarıp hocasına verdi. Bu tarzdan farklı, yeni bir yol bulunmasını tavsiye etti.

Bu teşvikle doğan Şeyh Hamdullah ekolü, ansiklopediye göre hat mektepleri arasında en uzun süre yaşayanı oldu. Klasikleşen harf formları kendisinden sonra gelen üstatlarca sürdürüldü. DİA, Şeyh Hamdullah’ı Osmanlı hat ekolünün kurucusu olarak tanıtır. Saray yazısının bir başka simgesi için tuğranın anlamı yazımıza bakabilirsiniz.

Nakkaşhane ve Minyatür

Topkapı Sarayı’nın içinde ve yakınında sarayın sanat işlerini gören nakkaşhaneler vardı. Ansiklopediye göre burada ressamlar, kalem işi ustaları, müzehhipler, mücellitler, değerli taş yontucuları ve camcılar çalışırdı. Saray teşkilatına bağlı ehl-i hiref-i hâssanın atölyelerinden bazıları sarayın birinci avlusundaydı.

Saray salonunda sofra başında oturan Osmanlı devlet adamlarını ve hizmetkârları gösteren yağlıboya tablo

Saray, Batılı sanatçılara da kapalı değildi. Ansiklopediye göre Fâtih 1461’den beri portresini yaptırmak için İtalya’dan ressam istiyordu. Sonunda Venedikli ressam Gentile Bellini geldi ve Eylül 1479 ile Ocak 1481 arasında İstanbul’da kaldı. Bellini yeni sarayın duvarlarını Rönesans üslubunda fresklerle de süsledi.

Padişah için sipariş edilen şehnâmeler çok sayıda minyatürle bezenirdi. Ansiklopediye göre bu eserler, III. Murad zamanında zirveye ulaşan minyatür sanatının gelişimine büyük katkı sağladı. Nakkaş Osman ve Nakkaş Hasan gibi saray ressamları şehnâmecilerle yakın çalıştı. Hünernâme’nin 1584’te tamamlanan ilk cildinde kırk beş, 1588’de biten ikinci cildinde altmış beş minyatür bulunur.

Musiki: Besteci Padişah III. Selim

Ansiklopediye göre III. Selim, “İlhâmî” mahlasıyla hacimli bir divan bırakan bir şairdi. Mevlevî olduğu ve devrin ünlü şairi Şeyh Galib’i himaye ettiği bilinir. Sanat değeri yüksek besteleri vardır; kendisi musikişinaslığını şairliğinden üstün görürdü. Sûzidilârâ makamını bulup düzenleyen de odur.

III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd adını taşıyan yeniliklerini padişahlar ve reform hareketleri yazımızda anlattık. Sanatla siyasetin aynı padişahta buluşması, saray kültürünün ne kadar geniş bir alana yayıldığını gösterir.

Osmanlı Sanatının Kültürel Mirası

Bu himayenin bıraktığı miras bugün de gözle görülür. İstanbul ve Edirne’nin siluetini Süleymaniye ve Selimiye gibi külliyeler belirler. Padişah divanları ve resimli şehnâmeler kütüphanelerde korunur; Şeyh Hamdullah ekolünün izleri hat sanatında yaşar.

XVIII. yüzyılın başındaki Lale Devri de saray çevresinde sanat ve eğlence kültürünün öne çıktığı bir dönem olarak anılır. Konuyla ilgili aşağıdaki videoyu da izleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Hangi Osmanlı padişahları şairdi?

DİA’ya göre padişahların çoğu şairdi. Fâtih “Avnî”, II. Bayezid “Adlî”, Kanûnî “Muhibbî”, III. Murad “Murâdî”, III. Selim “İlhâmî” mahlasını kullandı.

Süleymaniye Camii ne zaman yapıldı?

Temeli 1550’de atıldı, cami 15 Ekim 1557’de ibadete açıldı.

Mimar Sinan’ın en büyük eseri hangisidir?

DİA’ya göre II. Selim adına Edirne’de yaptığı Selimiye Camii’dir.

Şehnâmeci kimdir?

Kanûnî döneminde 1550 civarında kurulan, olayları edebî bir dille yazan maaşlı saray tarihçisidir.

Osmanlı hat ekolünün kurucusu kimdir?

DİA, II. Bayezid’in hocası Şeyh Hamdullah’ı bu ekolün kurucusu olarak tanıtır.

Sonuç

Osmanlı padişahları sanatın hem hamisi hem de bizzat icracısıydı. Süleymaniye ve Selimiye gibi külliyeler, şair padişahların divanları, Şeyh Hamdullah’ın hat ekolü ve III. Selim’in besteleri bu himayenin farklı yüzleridir. Saray atölyeleri ve şehnâmeciler ise bu sanatın kurumsal bir düzen içinde gelişmesini sağladı. Bu birikim, Osmanlı medeniyetinin bugüne ulaşan en kalıcı izlerindendir.