Osmanlı Padişahları ve Reform Hareketleri: 1720’den 1908’e

Osmanlı padişahları, XVIII. yüzyıldan itibaren devleti ayakta tutmak için askerî, idari ve hukuki reformlara yöneldi. III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd’i, II. Mahmud’un Yeniçeri Ocağı’nı kaldırması ve Abdülmecid döneminde ilan edilen Tanzimat Fermanı bu sürecin dönüm noktalarıdır. Süreç 1876 ve 1908’deki iki meşrutiyetle anayasal yönetime ulaştı.

Hızlı Özet

Reformların temel amacı devleti askerî yenilgilere ve dağılmaya karşı korumaktı.
III. Selim, Nizâm-ı Cedîd ile Avrupa usulü bir ordu kurdu.
II. Mahmud, 17 Haziran 1826’da Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı.
Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839’da, Abdülmecid döneminde okundu.
II. Abdülhamid 1876’da ilk anayasayı ilan etti, 1878’de meclisi tatil etti.

Osmanlı Padişahları Neden Reforma Yöneldi?

Osmanlı padişahları reforma, yenilgilerin açtığı yaralar yüzünden yöneldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1792’deki Yaş Antlaşması ile başlayan barış döneminde askerî zafiyetin ne kadar ciddi olduğu anlaşıldı. Ordu, Rus savaşı bitmeden artık savaşamayacağını resmen bildirmişti. Bu durum yeniden yapılanmayı zorunlu kıldı.

Reformların bir başka nedeni dış baskılardı. Avrupa devletleri, gayrimüslim tebaanın haklarını sık sık iç işlere karışmanın gerekçesi yaptı. Milliyetçilik akımları da imparatorluğun çok uluslu yapısını zorluyordu. Bu yüzden reformlar zamanla ordunun yanında devletin bütün kurumlarını kapsadı.

Lale Devri ve İlk Arayışlar

Batı ile kültürel temaslar III. Ahmed döneminde, Lale Devri’nde yoğunlaştı. Bu dönemde İbrahim Müteferrika’nın matbaası kuruldu ve Türkçe kitaplar basılmaya başlandı. 1720’de Paris’e giden Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin gözlemleri de Batı’ya ilgiyi artırdı. Ancak bu adımlar kalıcı bir devlet reformuna dönüşmedi. Dönemi Lale Devri ne anlama gelir? yazısında anlattık.

III. Selim ve Nizâm-ı Cedîd

Reform döneminin ilk büyük adımı III. Selim’den geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Nizâm-ı Cedîd tabiri onun döneminde, sivil ve askerî bütün kurumların çağın ihtiyaçlarına göre yenilenmesi anlamında kullanıldı. Avrupa usulü eğitilmiş yeni bir ordu kuruldu. 1795’te bir mühendishane açıldı; Londra, Paris, Berlin ve Viyana’da daimî elçilikler kuruldu.

Ansiklopediye göre 1797’de mühendishanede bir matbaa açıldı, Levent ve Üsküdar’da büyük kışlalar yapıldı. Yeni ordunun benzerleri Anadolu’nun çeşitli yerlerinde de kurulmaya başlandı.

Ancak reformlar güçlü bir muhalefetle karşılaştı. Ansiklopediye göre 1807’deki Kabakçı Mustafa isyanı, III. Selim’in tahttan indirilmesiyle sonuçlandı. Ansiklopediye göre yenilenme hareketi, III. Selim’in ve IV. Mustafa’nın ölümüne yol açan darbe ve karşı darbelerle kesintiye uğradı. Bu dönemin dış etkenlerini Fransız İhtilali’nin etkileri yazısında ele aldık.

II. Mahmud ve Vak‘a-i Hayriyye

II. Mahmud 28 Temmuz 1808’de tahta çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre devletin idari sistemini Avrupa devletleri gibi merkeziyetçi bir düzeye getirmeyi hayatta kalmanın zorunluluğu sayıyordu. Bunun önündeki en büyük engel Yeniçeri Ocağı’ydı. Ocak 17 Haziran 1826’da kaldırıldı ve olay kaynaklarda “Vak‘a-i Hayriyye” diye anıldı.

Ansiklopediye göre II. Mahmud, Hariciye, Dahiliye ve Maliye gibi nezaretlerle Avrupa kabine usulüne yaklaşan bir sistem denedi. 1831’de Takvîm-i Vekāyi‘ gazetesi çıkmaya başladı ve reformlar kamuoyuna duyuruldu. Devlet memurları için ceket, pantolon ve fes kabul edildi. Mühendishane, Harbiye ve Mekteb-i Tıbbiyye’de Fransızca eğitim dili olarak ağırlık kazandı.

Ansiklopediye göre vakıf gelirlerini tek elde toplamak için 1826’da Evkāf-ı Hümâyun Nezâreti kuruldu. Dâr-ı Şûrâ-yı Bâbıâlî ve Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye gibi danışma meclisleri de bu dönemde oluşturuldu. Böylece kararlar tek kişinin değil, meclislerin süzgecinden geçmeye başladı.

Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının arka planını Yeniçeri Ocağı neden kaldırıldı? yazısında anlattık.

Osmanlı Padişahları ve Reform Hareketleri: Modernleşme Çabaları

Abdülmecid ve Tanzimat Fermanı

Tanzimat’ı başlatan padişah, sanıldığı gibi II. Mahmud değil, oğlu Abdülmecid’dir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Abdülmecid, babasının ölümü üzerine 1 Temmuz 1839’da on altı yaşında tahta geçti. Aynı günlerde Nizip yenilgisi Mısır meselesini vahim bir hâle getirmişti. Mustafa Reşid Paşa’nın hazırladığı Gülhane Hatt-ı Hümâyunu, 3 Kasım 1839’da cemaat liderleri ve yabancı elçilerin huzurunda okundu. Ferman, can ve mal güvenliği ile bazı hakların korunması gibi esaslar getirdi.

Reformların bedeli de ağırdı. Yeni ordu, okullar ve kurumlar büyük harcama gerektiriyordu. Kırım Savaşı sırasında, 1854’te ilk dış borç alındı.

Ansiklopediye göre ferman millî hâkimiyet ilkesini kapsamıyordu. Yine de Osmanlı padişahları ilk kez kendi yetkilerini kanunla sınırlayan bir taahhütte bulunmuş oldu. 1856’da ilan edilen Islahat Fermanı ise gayrimüslimlerin haklarını genişletti ve cizyeyi kaldırdı. Bu dönüşümü millet sistemi yazısında ele aldık.

Abdülaziz Döneminin Yenilikleri

Abdülaziz döneminde reformlar hukuk ve eğitim alanında sürdü. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre medeni kanun işlevi görecek Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, on yıl süren çalışmalarla hazırlandı. 1868’de Fransız eğitim sistemine göre öğretim yapan Mekteb-i Sultânî, yani Galatasaray Lisesi açıldı. Aynı yıl Meclis-i Vâlâ, Şûrâ-yı Devlet ve Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye olarak ikiye ayrıldı. Ansiklopediye göre yabancılara mülk edinme hakkı da bu dönemde tanındı.

Ansiklopediye göre Abdülaziz, Osmanlı padişahları arasında yabancı ülkelere seyahate çıkan tek hükümdardır. 21 Haziran 1867’de başlayan gezide Fransa ve İngiltere’yi ziyaret etti, 7 Ağustos 1867’de İstanbul’a döndü. Gezi, Avrupa ile ilişkilerin düzelmesine katkı sağladı.

II. Abdülhamid: Anayasa ve Modernleşme

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre devletin ilk anayasası olan Kānûn-ı Esâsî, 23 Aralık 1876’da yüz bir pare top atışıyla ilan edildi. Ansiklopediye göre Meclis-i Umûmî, 19 Mart 1877’den itibaren iki dönem çalıştı. II. Abdülhamid, anayasanın kendisine tanıdığı yetkiye dayanarak 13 Şubat 1878’de Meclis-i Mebusan’ı süresiz tatil etti. Ancak ansiklopediye göre meşrutiyetten ve anayasadan vazgeçtiğine dair bir beyanda bulunmadı.

Bu dönem eğitimde büyük bir atılım dönemiydi. Ansiklopediye göre II. Abdülhamid bütün vilayetlerde ve sancakların çoğunda rüşdiyeler kurdurdu, ibtidâî mektepleri köylere kadar götürdü. Dârülfünun ve pek çok yüksek okul onun döneminde açıldı. Hicaz ve Basra’ya kadar telgraf hatları çekildi.

Ansiklopediye göre askerî ıslahat için Almanya’dan uzmanlar getirildi ve Türk subayları eğitim için Almanya’ya gönderildi. Rüşdiyelerden itibaren yabancı dil öğretimi mecburi tutuldu. Kız sanayi mektepleri ve öğretmen okulu Dârülmuallimât da bu dönemde açıldı. Bu dönemi II. Abdülhamid dönemi: İstibdat mı, modernleşme mi? yazısında tartıştık.

1908 ve II. Meşrutiyet

Ansiklopediye göre bir araya gelen bazı Türk subayları, padişahı anayasayı yeniden ilan etmeye zorladı. II. Abdülhamid 23 Temmuz 1908’de Kānûn-ı Esâsî’yi tekrar yürürlüğe koyduğunu ilan etti. Meclis yeniden açıldı ve siyasi partiler kuruldu. Ancak ansiklopediye göre II. Meşrutiyet olarak anılan bu olay, beklenenin aksine imparatorluğun dağılmasını daha da hızlandırdı.

Reformlar Başarılı Oldu mu?

Reformlar devletin ömrünü uzattı ama çöküşü durduramadı. Ordu, eğitim ve hukuk alanında kurulan yeni kurumlar, devletin son yüzyılını taşıyan omurgayı oluşturdu. Öte yandan reformların çoğu yukarıdan aşağıya yapıldı ve toplumun geniş kesimlerine ulaşması zaman aldı. Dış baskılar ve milliyetçilik de bu çabaların önünü kesti.

Osmanlı padişahları reform sürecinde farklı yollar denedi. Kimi orduyu, kimi idareyi, kimi eğitimi öne aldı. Bu yönüyle Osmanlı padişahları, modernleşmeyi bir kurtuluş yolu olarak gördü. Yetişen yeni kadrolar Cumhuriyet döneminin de temelini oluşturdu. Padişahların yönetim anlayışını Osmanlı padişahları ve devlet yönetimi yazısında ayrıca ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı padişahları arasında ilk reformcu kimdir?

Kapsamlı bir reform programı başlatan ilk padişah III. Selim’dir. Nizâm-ı Cedîd adıyla askerî ve idari yenilikler yaptı.

Tanzimat Fermanı’nı hangi padişah ilan etti?

Abdülmecid. Ferman 3 Kasım 1839’da Gülhane’de okundu; II. Mahmud o yılın Temmuz ayında vefat etmişti.

Osmanlı padişahları arasında Avrupa’ya giden var mı?

Evet. DİA’ya göre Abdülaziz 1867’de Fransa ve İngiltere’yi ziyaret etti.

Yeniçeri Ocağı ne zaman kaldırıldı?

17 Haziran 1826’da, II. Mahmud döneminde kaldırıldı. Olay Vak‘a-i Hayriyye diye anılır.

İlk anayasa ne zaman ilan edildi?

23 Aralık 1876’da ilan edildi. Kānûn-ı Esâsî adıyla bilinir.

Sonuç

Osmanlı padişahları, XVIII. yüzyılın sonundan itibaren devleti kurtarmak için kapsamlı reformlar yaptı. III. Selim yeni bir ordu kurdu, II. Mahmud Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı, Abdülmecid Tanzimat’ı başlattı. Abdülaziz hukuk ve eğitimi yeniledi, II. Abdülhamid ise ilk anayasayı ilan etti ve okulları yaygınlaştırdı. Bu reformlar imparatorluğu kurtaramasa da modern Türkiye’nin kurumlarına zemin hazırladı.

Osmanlı Padişahları ve Reform Hareketleri: Modernleşme Çabaları