Osmanlı Padişahları ve Devlet Yönetimi: Stratejiler, Reformlar

Osmanlı padişahları, geniş ve çok dinli bir ülkeyi yüzyıllarca yönetmek için belirli stratejiler geliştirdi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre fetihleri kolaylaştıran istimâlet siyaseti, timar düzeni ve güçlü bir merkez teşkilatı bu stratejilerin temelindeydi. Bu yazıda saltanat anlayışından Tanzimat’a uzanan yönetim yöntemlerini ele alıyoruz.

Hızlı Özet

İstimâlet, fethedilen halkın gönlünü kazanma siyasetiydi.
Timar sistemi taşrada hem orduyu hem yönetimi besledi.
Fâtih, devletin bölünmezliği için kardeş katlini kanunlaştırdı.
I. Ahmed’den itibaren hanedanın en büyüğü tahta geçti; şehzadeler kafeste tutuldu.
Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839’da, Kânûn-ı Esâsî 23 Aralık 1876’da ilan edildi.
Eyalet sistemi 1864’te yerini vilayetlere bıraktı.

Osmanlı Yönetim Stratejisi: İstimâlet

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre istimâlet, “meylettirme, gönül alma” anlamına gelir. Kroniklerde halkı ve özellikle gayrimüslim tebaayı gözetme, onlara hoşgörülü davranma anlamında kullanıldı. Fethedilen yerlerin halkını korumak, din serbestisi tanımak ve vergide kolaylık göstermek bu siyasetin başlıca unsurlarıydı.

Bu siyaset Selçuklulardan devralındı ve kuruluş yıllarında Bitinya’daki Bizans tekfurlarıyla iyi geçinme şeklinde uygulandı. Ansiklopediye göre Mihaloğulları gibi önemli bir akıncı ailesinin kazanılması bunun olumlu sonuçlarındandır. Asıl dikkat çekici sonuçlar ise Trakya ve Balkan fetihlerinde görüldü. Kuruluş dönemini Orhan Gazi döneminde genişleme yazımızda anlattık.

Devletin tebaaya taahhüdü istimâletnâme ya da istimâlet kâğıdı gibi resmî belgelerle güvence altına alınırdı. Ansiklopediye göre eski idari uygulamalar bir anda kaldırılmaz, Osmanlı sistemine uyarlanırdı. Dinî kurumlar, sınıfların statüleri ve gelenekler korunur, ağır angaryalar kaldırılırdı. Gayrimüslim cemaatlerin konumunu millet sistemi yazımızda inceledik.

Ansiklopedide aktarılan bir görüşe göre kalıcı fetihler belirli aşamalardan geçerdi. Önce haraçgüzarlık dönemi başlar, ardından bir alışma dönemi gelirdi. Daha sonra halkın memnun olmadığı yerli hanedan barışçı yollarla bertaraf edilirdi. Timar rejimine yabancı olmayan yerli askerî zümreler de Osmanlı timar sistemine dahil edilirdi.

Ansiklopediye göre bu uygulama, Osmanlıların asırlarca Balkanlarda tutunabilmesinin sebeplerinden biriydi. Feodal rejimin ağır yüklerinden kurtulan Balkan köylülerinin yeni yönetimi kurtarıcı gibi gördüğü de ifade edilir. Hristiyan gençlerin orduda istihdamı ve voynukların askerî düzene katılması, gayrimüslim tebaayı yönetimin bir parçası hâline getirdi.

Taht ve Veraset: Bölünmezlik İlkesi

Hanedan, ülkeyi şehzadeler arasında bölmemeyi temel ilke saydı. Ansiklopediye göre Fâtih tahta çıkar çıkmaz kardeşi Ahmed’i boğdurdu ve “Karındaşlarını nizâm-ı âlem için katletmek câizdir” hükmünü koydu. Amacı, hâkimiyetin bölünmezliğini sağlamak ve devleti taht iddiacılarının tehlikesinden korumaktı. Bölünmenin bedelini Fetret Devri yazımızda anlattık.

XV ve XVI. yüzyıllarda şehzadeler yaklaşık sekiz-on yaşlarında sancağa gönderilir, yönetimi uygulamada öğrenirdi. III. Mehmed’den sonra bu usulden vazgeçildi. Ansiklopediye göre I. Ahmed’den itibaren hanedanın en büyük ferdinin tahta geçmesi, yani ekberiyet usulü benimsendi. Diğer şehzadeler sarayda kafes arkasında tutuldu. Bu kurala uyularak I. Ahmed’in yerine kardeşi I. Mustafa geçti.

Ansiklopediye göre I. Ahmed, Celâlî karışıklıkları yüzünden sancağa çıkamamıştı. Sancağa gönderilmeyen şehzadeler bundan sonra eşleri, yakınları ve hizmetlileriyle Topkapı Sarayı’ndaki Şimşirlik denilen dairede yaşadı. Böylece yönetimi taşrada öğrenen şehzade tipi yerini sarayda büyüyen şehzadelere bıraktı.

Taşra Yönetimi: Eyalet, Sancak ve Timar

Ansiklopediye göre Orhan Gazi 1357’de oğlu Murad’ı lalası Şâhin ile Rumeli’ye gönderdi. Rumeli’de fethedilen topraklar Lala Şâhin’in sorumluluğuna verilince o, beylerbeyi unvanını aldı. Beylerbeyilikler sancaklara ayrılırdı; eyalet kelimesi ise muhtemelen 1591’de benimsendi. Ansiklopediye göre 1534 tarihli bir Batı raporu, Rumeli ve Anadolu’nun yanında deniz beylerbeyiliği olarak Cezayir’i de sayar. Eyaletlerde valinin başkanlığında, merkezdeki ikindi divanının küçük bir kopyası olan eyalet divanları çalışırdı.

Taşra yönetiminin bel kemiği timar sistemiydi. Ansiklopediye göre her timar, zeâmet ve has sahibi, geliriyle orantılı sayıda cebelü denilen atlı askerle sefere katılmak zorundaydı. Kayıtlarda 20.000 akçelik dirliklere sonraları zeâmet adı verildi; bir zeâmet yükselmelerle 100.000 akçeye kadar çıkabilirdi. Sancak beyleri ve beylerbeyilerine verilen has ise 100.000 akçeden başlardı.

Osmanlı Padişahları ve Devlet Yönetimi: Yönetim Stratejileri ve Reformlar

Timar sahibi, yeni bir tahrir yapılıncaya kadar köylüden zorunlu vergileri kendisi toplardı. Zaîmlerden biri alay beyi unvanıyla sancaktaki sipahilerin bütün işlerinden sorumlu tutulurdu. Ansiklopediye göre 1527-1528 tarihli resmî kayıtlarda timarlı ordu 37.521 kişi olarak verilir. Sefer mevsimi mart ya da nisanda başlayınca sipahiler önce subaşıların, ardından sancak beylerinin emrinde toplanırdı.

İdrîs-i Bitlisî ise 1473’te timarlı Anadolu ordusunu 20.000, Rumeli ordusunu 24.000 kişi civarında tahmin eder. Bu güç, Osmanlı ordusunun en kalabalık bölümünü oluşturuyordu.

Merkez Teşkilatı: Divan, Kanun ve Kul Sistemi

Merkezde en önemli kurul Divan-ı Hümayun’du. Fâtih’ten itibaren divanın başkanlığını vezîriâzam yaptı; bazı kararlar ancak padişahın onayıyla kesinleşirdi. Ansiklopediye göre kararlar, nişancının hazırladığı ve padişah tuğrası çekili fermanlarla uygulamaya konurdu. Kurumun işleyişini Divan-ı Hümayun yazımızda ayrıntılı anlattık.

Örfî hukuk, padişah kanunnameleriyle düzenlendi. Ansiklopediye göre Kanûnî’ye atfedilen kanunname, II. Bayezid döneminde Hersekzâde Ahmed Paşa’nın değişikliklerini içeren metne dayanır. Kadılar ise şer‘î hukukla birlikte bu kanunları da uygulardı. Kadının taşradaki rolünü Osmanlı kadısı yazımızda anlattık.

Merkezdeki asker ve yöneticilerin önemli bir kısmı devşirme yoluyla yetişti. Ansiklopediye göre Enderun’da kan bağı yerine kültür ve disiplin esas alındı. Bu düzeni devşirme sistemi yazımızda anlattık.

Yenileşme ve Reformlar

XVIII. yüzyılın sonunda III. Selim, Nizâm-ı Cedîd adıyla yeni bir ordu kurdu. Ancak 1807’deki Kabakçı Mustafa İsyanı onu tahttan indirdi. II. Mahmud döneminde Yeniçeri Ocağı 1826’da kaldırıldı; merkezde de divan yerine kabine sistemine geçildi.

Ansiklopediye göre Hariciye Nâzırı Mustafa Reşid Paşa, 3 Kasım 1839’da Gülhane meydanında Tanzimat Fermanı’nı okudu. Yeni kanunların esası can güvenliği, mal, ırz ve namusun korunması, vergilerin düzenlenmesi ve asker alımının ıslahı olarak belirlendi. Halkı ve hazineyi zarara uğratan iltizam usulünün kaldırılacağı da duyuruldu.

Ferman; vükelâ, ulema, Rum ve Ermeni patrikleri, hahambaşı, esnaf temsilcileri ve sefirlerin önünde okundu. Ansiklopediye göre son araştırmalar, Tanzimat döneminin ilk icraatlarının 1830’a kadar geri götürülebileceğini gösterir. Literatür Mustafa Reşid Paşa’ya merkezî bir yer verse de saray, ulema ve bürokrasi arasında ciddi bir mutabakat da vardı.

Islahat Fermanı (1856) bu düzenlemeleri genişletti. Osmanlı tarihinin ilk anayasası olan Kânûn-ı Esâsî ise 23 Aralık 1876’da ilan edildi. Ansiklopediye göre Meclis-i Umûmî iki dönem çalıştıktan sonra Şubat 1878’de tatil edildi ve II. Meşrutiyet’e kadar toplanmadı. Anayasanın en çok tartışılan maddesi, padişaha yurt dışına sürgün yetkisi veren 113. maddeydi; Nâmık Kemal ve Ziyâ Paşa bu maddeye karşı çıkmıştı. Bu dönemin ayrıntılarını padişahlar ve reform hareketleri yazımızda ele aldık.

Ansiklopediye göre anayasa padişahın dokunulmaz haklarını da sayıyordu. Antlaşma yapmak, savaş ve barış ilan etmek, kara ve deniz kuvvetlerine komuta etmek ve meclisi toplayıp tatil etmek bunlar arasındaydı. Meclis-i Umûmî ise Hey’et-i Meb‘ûsan ve Hey’et-i A‘yân olmak üzere iki meclisten oluşuyordu.

Taşrada da düzen değişti. Ansiklopediye göre eyaletlere idare meclisleri kuruldu ve sınırları küçültüldü; 1864’te eyalet sistemi yerini vilayetlere bıraktı. Bu sistem Cumhuriyet döneminde de korundu. Konuyla ilgili aşağıdaki videoyu da izleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı’da istimâlet ne demektir?

Fethedilen yerlerin halkını koruma, din serbestisi ve vergi kolaylığı tanıma siyasetidir.

Osmanlı’da taht nasıl el değiştirirdi?

Başlangıçta belirli bir kural yoktu. I. Ahmed’den sonra hanedanın en büyük ferdinin tahta geçmesi usulü benimsendi.

Timar ile zeâmet arasındaki fark nedir?

DİA’ya göre 20.000 akçelik dirliklere sonraları zeâmet dendi; zeâmet 100.000 akçeye kadar çıkabilirdi.

Tanzimat Fermanı ne zaman ilan edildi?

3 Kasım 1839’da Gülhane’de ilan edildi.

Osmanlı’da eyalet sistemi ne zaman kaldırıldı?

DİA’ya göre 1864’te eyalet sistemi yerini vilayetlere bıraktı; bu düzen Cumhuriyet döneminde de sürdü.

Kânûn-ı Esâsî’nin en tartışmalı maddesi hangisiydi?

Padişaha yurt dışına sürgün yetkisi veren 113. maddeydi.

İlk Osmanlı anayasası hangisidir?

23 Aralık 1876’da ilan edilen Kânûn-ı Esâsî’dir.

Sonuç

Osmanlı padişahlarının yönetim stratejisi, istimâletle fethedilen halkı kazanmaya, timarla taşrayı orduya bağlamaya ve divanla merkezi düzenlemeye dayanıyordu. Hanedanın bölünmezliği için sert yöntemler de kullanıldı. XIX. yüzyılda Tanzimat ve Kânûn-ı Esâsî ile bu düzen köklü biçimde değişti. Her dönemin yöneticileri, değişen şartlara göre eski kurumları dönüştürmeye çalıştı.