Orhan Gazi Döneminde Osmanlı Genişlemesi: Bursa’dan Rumeli’ye

Orhan Gazi döneminde Osmanlı Beyliği, Bitinya’daki Bizans şehirlerini alarak Marmara’ya hâkim oldu ve Rumeli’ye geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bursa 1326’da, İznik 1331’de, İzmit 1337’de alındı. Karesi topraklarının katılmasıyla Çanakkale kıyılarına ulaşıldı ve 1352-1354 arasında Gelibolu yarımadasına yerleşildi. Bu genişleme, beyliği bir imparatorluğun çekirdeğine dönüştürdü.

Hızlı Özet

Beyliğin başına Mart 1324’te geçti ve 1362’ye kadar hüküm sürdü.
Bursa 1326’da teslim oldu ve beyliğin merkezi oldu.
1329 Pelekanon zaferinden sonra Kocaeli kıyıları Üsküdar’a kadar alındı.
İlk Osmanlı medresesi 1331’de İznik’te kuruldu.
Rumeli’ye geçiş, Bizans iç savaşı ve 1354 Gelibolu depremiyle hızlandı.

Orhan Gazi Kimdir?

Orhan Gazi, Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman Gazi’nin oğludur. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre doğum tarihi tartışmalıdır. 1299’da Nilüfer’le evlendiğinde “yiğit” diye anıldığı için o sırada on sekiz yaş civarında olduğu düşünülebilir. Osmanlı rivayetine göre Yarhisar tekfurunun kızı Nilüfer’den Süleyman ve Murad doğdu.

Ansiklopediye göre babasının yanında İznik kuşatmasına (1302) ve Dimboz savaşına (1303) katıldı. Beyliğin başına Mart 1324’te geçti. Babasının dönemini Osman Gazi kimdir? yazısında anlattık.

Çağdaş Kaynaklarda Osmanlı Beyi

Arap seyyahı İbn Battûta bu dönemde Bursa’ya geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre onu Osmancık’ın oğlu ve İhtiyârüddin lakaplı bir bey olarak anar. Seyyaha göre zenginlik, toprak ve askerî güç bakımından Türkmen sultanlarının en büyüğüydü ve 100 kadar kalesi vardı. Zamanının çoğunu bu kaleleri dolaşarak geçirir, bir şehirde bir aydan fazla kalmazdı.

Memlük tarihçisi İbn Fazlullah el-Ömerî de onun elli şehri ve elliden çok kalesi olduğunu, 40.000 atlısı bulunduğunu yazar. Ansiklopediye göre Ömerî bu bilgileri Osmanlı karşıtı Germiyanlıların yanındaki birinden derlemişti. Bu yüzden kaydı, beyliğin rakiplerinin gözünden bir değerlendirme olarak okumak gerekir.

Bursa’nın Fethi (1326)

Beyliğin başına geçen yeni bey, Bizans Bitinyası’nın iki büyük merkezi Bursa ve İznik üzerindeki kuşatmayı sıkılaştırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1326 baharında bütün kuvvetleriyle Bursa önüne gelip teslim olmasını istedi. Teslim ahidnâmesine göre şehre giren askerler halka zarar vermeyecek, gitmek isteyenler mallarıyla şehri terk edebilecekti. Teslimde Osmanlı beyine 30.000 altın ödenecekti.

Ansiklopediye göre Bursa 6 Nisan 1326’da teslim alındı. Âşıkpaşazâde’ye göre Ahî Hasan burç üzerine çıkınca Müslümanlar şehre girdi. Bursa bundan sonra beyliğin merkezi oldu. Şehrin bu rolünü Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk başkenti yazısında ele aldık.

Pelekanon, İznik ve İzmit

Bursa’nın düşmesi İstanbul’da büyük kaygı uyandırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre İmparator III. Andronikos, abluka altındaki İznik’i kurtarmak için denizi geçti. 1329’daki Pelekanon Savaşı Osmanlıların zaferiyle bitti; Bizans ordu başkumandanı Kantakuzenos bu savaşı hâtıratında ayrıntılı biçimde anlatır. Ardından Kocaeli’de Hereke ve sahil kasabaları Üsküdar’a kadar Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Ansiklopediye göre İznik, ablukanın şiddetlendirilmesiyle 2 Mart 1331’de teslim oldu. Bizans, 1333’te yaptığı antlaşmayla yılda 12.000 altın ödemeyi kabul ederek İzmit kuşatmasının kaldırılmasını sağladı. Ansiklopediye göre Bizans böylece Osmanlı beyinin gözünde haraçgüzar bir ülke durumuna düştü.

Bu barış uzun sürmedi. 1337’de imparator Arnavutluk’taki bir seferle uğraşırken İzmit kuşatıldı ve alındı. Kiliseler mescide çevrildi, bir kilise de medreseye ayrıldı. Ansiklopediye göre Süleyman Paşa İzmit’e vali tayin edildi, sahilin korunması ise Kara Mürsel’e verildi.

Ansiklopediye göre İznik’in fethi Osmanlı beyine İslam dünyasında şöhret kazandırdı. Irak’taki Celâyirli Sultanı Hasan-ı Büzürg ile dostça ilişkiler kuruldu. Bizans’a karşı ise 1330’da Aydınoğlu Umur Bey ile Saruhan’da buluşularak ortak harekât kararı alındı.

Orhan Gazi döneminde kurumlaşan Osmanlı devletini simgeleyen, bayrak ve tuğralı Osmanlı arması

Karesi ve Marmara Kıyıları

Bu dönemin en önemli kazanımlarından biri Karesi Beyliği’nin topraklarıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Karesi’nin ilhakıyla Kapıdağ, Edincik, Biga, Kemer ve Lapseki gibi yerler Osmanlı yönetimine geçti. Karesi sancağına Süleyman Paşa tayin edildi ve Biga uç merkezi yapıldı. Böylece beylik Çanakkale Boğazı kıyılarına ulaştı.

Karesi’nin katılması, Rumeli’ye geçiş için gerekli deniz tecrübesini ve askerî gücü de sağladı. Biga’nın uç merkezi yapılması, Rumeli’ye yönelik harekâtların buradan yönetilmesine imkân verdi. Bu konuyu Osmanlı’ya katılan ilk beylik yazısında ayrıca anlattık.

Rumeli’ye Geçiş

Rumeli’ye geçişin yolunu Bizans iç savaşı açtı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı beyi, taht mücadelesinde Yuannis Kantakuzenos ile ittifak yaptı. Kantakuzenos 1346’da kızı Theodora’yı Bizans geleneğine uygun bir törenle ona eş olarak verdi. Ansiklopedi bu ittifakı dönemin şartlarında tamamen olağan bir politika olarak değerlendirir. Theodora, 1347’de eşini babasıyla görüştürmek için Üsküdar’a getirdi.

Ansiklopediye göre 1352 güzünde Sırp Kralı Duşan 4000 süvari gönderdi, Bulgar Çarı Aleksandr da savaşa katıldı. Süleyman Paşa’nın 10-12.000 kişilik süvari ordusu ise Meriç üzerinde Bulgarları yendi. Sırp ve Bizans kuvvetleri de bozguna uğradı. 1-2 Mart 1354 gecesi korkunç bir deprem Gelibolu’yu ve çevresindeki kaleleri yerle bir etti. Süleyman Paşa bu savunmasız şehirleri hemen iskân etti ve Rumeli’de kalıcı bir üs kuruldu.

Aynı yıl Anadolu’da da önemli bir adım atıldı. Ansiklopediye göre Eretna Sultanlığı’ndaki karışıklıktan yararlanan Süleyman Paşa, 1354’te Ankara ve Sivrihisar’ı ele geçirdi. Ansiklopedi bu olayı, Osmanlılarla Karamanoğulları arasındaki büyük mücadelenin başlangıcı sayar.

Devlet Teşkilatının Kurulması

Bu dönem yalnızca fetihlerle değil, kurumlaşmayla da öne çıkar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre beyliğin idaresini çoğu fakih ve ulemâdan kişiler kurdu ve yürüttü. Alâeddin, Sinâneddin ve Çandarlı Kara Halil bu âlim bürokratların önde gelenleriydi. Çandarlı Kara Halil önce İznik, ardından Bursa kadısı oldu. Ansiklopediye göre yeni düzenlemeler daima İslam hukukunu bilen ulemânın onayıyla uygulanırdı.

Ansiklopediye göre Orhan Gazi, kadı yetiştirmek üzere 1331’de İznik’te mutasavvıf Dâvûd-i Kayserî’nin idaresinde ilk medreseyi kurdu. Döneme ait birçok vakfiye ve mülknâme, gelişmiş bir bürokrasinin eseridir. Külliye maddesine göre İznik’te (1334) ve Bursa’da (1339-1340) Orhan Gazi külliyeleri inşa edildi. Bursa’daki imaretine bağlı hayır kurumları yılda 166.305 akçe gelir sağlıyordu.

Ordu ve Para

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Orhan Gazi döneminde askerî teşkilatta yeni bir düzenleme yapıldığı açıktır. Türkmen gazâ akınlarına katılan okçu yayalar kızıl börk giyerdi. Vezir Alâeddin Paşa’nın önerisiyle beyin maiyetinde sürekli hizmet gören hassa yaya askeri kuruldu. Bu askerlere soyluluk işareti olarak “ak börk” giydirildi.

Ansiklopediye göre timar kelimesi Müslüman Türklerde “bakım” anlamında kullanılırdı; Grekçedeki pronoia da aynı anlama gelir. Dönemin ülkesinde tasavvuf da revaçtaydı. İlk medresenin başındaki Dâvûd-i Kayserî, İbnü’l-Arabî’nin Fusûsü’l-hikem adlı eserine şerh yazmıştı.

Ansiklopediye göre Bursa’nın fethinin ardından 1327’de İlhanlı sikkeleri tipinde gümüş sikke bastırıldı ve beş tip sikke tespit edilmiştir. Bu düzenlemeleri Osmanlı’da ilk düzenli ordu yazısında da ele aldık.

Orhan Gazi Döneminin Önemi

Bu dönemde küçük bir uç beyliği, Marmara’nın iki yakasına uzanan bir devlete dönüştü. Bursa ve İznik gibi büyük şehirlerin alınması, beyliğe zengin bir şehir hayatı ve ticaret kazandırdı. Medrese, kadılık, vakıf ve düzenli ordu gibi kurumlar bu yıllarda şekillendi. Rumeli’de kurulan üs ise oğlu I. Murad dönemindeki büyük fetihlerin zeminini hazırladı.

Ansiklopediye göre Orhan Gazi, Edirne’nin fethinden kısa süre sonra, Mart 1362’de Bursa’da vebadan öldü. Öldüğünde oğullarından Murad, İbrâhim ve Halil hayattaydı. Şehâdet Camii’ndeki 1337 tarihli kitabede “sultânü’l-guzât” unvanıyla anılır. Türbesi Bursa’da babası Osman Gazi’nin yanındadır.

Sık Sorulan Sorular

Orhan Gazi döneminde hangi şehirler fethedildi?

Başlıcaları Bursa (1326), İznik (1331) ve İzmit’tir (1337). Karesi toprakları ve Gelibolu çevresi de bu dönemde alındı.

Orhan Gazi kaç yıl hüküm sürdü?

DİA’ya göre beyliğin başına Mart 1324’te geçti. 1362’de oğlu I. Murad’ın tahta çıkışına kadar hüküm sürdü.

İlk Osmanlı medresesi nerede kuruldu?

1331’de İznik’te, Dâvûd-i Kayserî’nin idaresinde kuruldu.

Osmanlılar Rumeli’ye ne zaman geçti?

1352-1354 yıllarında, Süleyman Paşa’nın komutasında geçildi. 1354 depremi Gelibolu’nun alınmasını kolaylaştırdı.

Ak börk ne demektir?

Hükümdarın maiyetindeki hassa yaya askerine giydirilen başlıktır. Ak renk Türklerde soyluluk işaretiydi.

Sonuç

Orhan Gazi döneminde Osmanlı genişlemesi, Bursa, İznik ve İzmit’in alınmasıyla Bitinya’nın fethini tamamladı. Karesi’nin katılmasıyla Çanakkale kıyılarına ulaşıldı, Bizans iç savaşı ve 1354 depremi de Rumeli’ye geçişi kolaylaştırdı. Aynı yıllarda medrese, kadılık ve düzenli ordu gibi kurumlar kuruldu. Böylece beylik, bir imparatorluğa dönüşecek devletin temellerini attı.