Osman Gazi, kendi adıyla anılacak büyük devletin kurucusu ve hanedanın ilk beyidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Söğüt uç bölgesine yerleşen Ertuğrul Gazi’nin oğluydu. Bilecik, Yenişehir ve İnegöl çevresini ele geçirdi ve 1302’de Bapheus’ta Bizans kuvvetlerini yendi. 1324’te öldüğünde beyliği güçlü bir sınır devletine dönüşmüştü.
Hızlı Özet
- Söğüt uç bölgesine yerleşen Ertuğrul Gazi’nin oğludur.
- Akınlarına 1284-1285 yıllarında İnegöl yakınlarındaki Kulaca Hisarı’na saldırarak başladı.
- 1299’a kadar Bilecik, Yenişehir, İnegöl ve Yarhisar çevresini denetimi altına aldı.
- 27 Temmuz 1302’de Bapheus’ta Bizans kuvvetlerini yendi.
- DİA’ya göre 1324’te öldü ve Bursa’da defnedildi.
İçindekiler
- Kimdir?
- Uç bölgesindeki durum
- Fetihleri
- Bapheus Savaşı
- Ailesi ve halefi
- Ölümü ve türbesi
- Mirası
- Sık sorulan sorular
Osman Gazi Kimdir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ilk kaynaklar onu, Anadolu’ya gelen bir Türkmen boyuna mensup Ertuğrul Gazi’nin oğlu olarak tanıtır. Aile, Eskişehir yakınlarındaki Söğüt uç bölgesine yerleşmişti. Ansiklopediye göre İbn Battûta onun adını Osmancuk biçiminde de verir. Ailenin kökeni ve şeceresi ise kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılır.
Ansiklopediye göre hanedan, Kayı damgasını bir egemenlik sembolü olarak sikkelerde ve önemli eşyada kullandı. Fuad Köprülü’ye göre Kayılar, devletin ilk etnik çekirdeğini oluşturdu. Doğum tarihi kesin olarak bilinmez. Ansiklopediye göre yerli bir rivayetten hareketle doğumunun 1257 olması gerekir.
Ansiklopediye göre Yazıcıoğlu Ali, 1436-1437’de yazdığı eserde hanedanı Oğuz Han’ın torunu Kayı’ya bağlayan soy kütüğünü kaydetti. Bu soy kütüğü, Timur ve oğlu Şâhruh’un üstünlük iddialarına karşı bir cevap niteliği taşıyordu. Bu durum, soy anlatılarının siyasi bir işlevi de olduğunu gösterir.
Uç Bölgesinde Durum Nasıldı?
Ansiklopediye göre Osman Gazi akınlarına başlamadan önce Bizans sınırı Bilecik’te başlıyordu. Bilecik ile Sultanöyüğü arasındaki yerli tekfurlar Selçuklu sultanını tanıyordu. Bu tekfurlar, bölgede yaylak ve kışlakları olan Türkmenlerle de barış içinde yaşıyordu. Halk arasında ise alp gaziler, gaza akınlarını örgütlüyordu. Hayvancılıkla geçinen Türkmenler, yaylak ile kışlak arasında mevsimlik göç ederdi.
Bu ortam, cesur bir önderin çevresinde toplanan savaşçılara geniş bir hareket alanı bırakıyordu. Uç bölgeleri, merkezî otoritenin zayıf olduğu ama fırsatların bol olduğu yerlerdi. Ansiklopediye göre İlhanlı emîri Çoban, Mayıs 1299’da ayaklanan Sülemiş’e karşı Anadolu’ya geldi. Selçuklu sultanının otoritesi zayıfladıkça uç beyleri daha serbest hareket etti. Yeni beylik de böyle bir ortamda doğdu.
Osman Gazi Hangi Yerleri Fethetti?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1284-1285 yıllarında İnegöl Rumlarına karşı bir gece baskını yapıldı ve küçük Kulaca Hisarı ateşe verildi. Ansiklopediye göre 1288-1299 yıllarında, Selçuklu sultanına haraç ödeyen yerel tekfurlar ortadan kaldırıldı. Göynük, Gölpazarı, Bilecik, Yenişehir, İnegöl ve Yarhisar tekfurları bunlar arasındaydı. Ardından doğrudan Bitinya’daki Bizans topraklarına karşı gazaya başlandı.
Ansiklopediye göre 1299’da beylik, Eskişehir’den Bilecik ve Yenişehir’e kadar geniş bir alana hâkimdi. Bu topraklardan İnönü oğlu Orhan’a, Yarhisar Hasan Alp’e, İnegöl de Turgut Alp’e verildi. Bu yüzden İnegöl çevresi bir süre Turgut-ili diye anıldı. Yenişehir de bir süre beyliğin merkezlerinden biri oldu. Ansiklopediye göre bu alplerin torunları ilerleyen dönemde devletin aristokrasisini oluşturdu.
Ansiklopediye göre Saltuk, Hasan ve Konur, sefere giden önde gelen alplerdi. Alpler, beyin “yarar yoldaş” ve nökerleri sayılırdı. Bu bağlılık ilişkisi, genç beyliğin askerî gücünün temeliydi.
Karacahisar ise Anadolu’dan İznik ve İstanbul’a giden yolların kesiştiği stratejik bir kaleydi. Ansiklopediye göre Âşıkpaşazâde, kalenin bir süre alınıp sonra terk edildiğini anlatır. Kaynaklardaki bu karışıklık yüzünden “ilk fetih” tarihlerine temkinle yaklaşmak gerekir.
Bapheus Savaşı Neden Önemlidir?
Ansiklopediye göre Osman Gazi, Bizanslı tarihçi Pachymeres’e göre 27 Temmuz 1302’de Bapheus’ta Bizans kuvvetleriyle savaştı. Ansiklopediye göre yerli kaynaklar bu savaşı 1301-1302 yılına tarihler ve yerini Yalakova olarak gösterir. Savaştan önce öncü kuvvetler, İznik’ten gelen yolu kapatan Koyunhisar’da çarpışmıştı. Bu zafer, genç beyliğin adını Bizans dünyasında da duyurdu.
Ansiklopediye göre Bizans ordusu Léon Mouzalôn’un kumandasındaydı ve Alanlarla birlikte yaklaşık 2000 kişiden oluşuyordu. Yerli askerler, Alanlara verilmek üzere atları ve paraları alındığı için isteksizdi. Türk kuvvetleri ise yaklaşık 5000 kişiydi. Kastamonu yöresinden gelen savaşçılar da onlara katılmıştı.
Bapheus’tan sonra bölgedeki Bizans köyleri ve kaleleri giderek baskı altına girdi. Savaşın ardından Bitinya’nın kırsal kesimi büyük ölçüde Türklerin denetimine girdi. Ansiklopediye göre Neşrî, beyin bu dönemde hutbe ve sikke sahibi bir hükümdar olduğunu yazar.
Ancak Selçuklu sultanı III. Alâeddin 1302’de Moğollar tarafından Tebriz’e götürülmüştü. Son Selçuklu hükümdarı II. Mesud’un idaresi ise 1308’e kadar sürdü. Anadolu’da güçlü bir merkez kalmamıştı. Bu boşluk uç beylerine geniş bir alan açtı.
Ailesi ve Halefi Kimdir?
Ansiklopediye göre 1324 tarihli Mekece vakfiyesinde Orhan dışında Çoban, Melik, Hamid ve Pazarlı adlı oğullar ile Fatma Melek adlı bir kız yer alır. Şahitler arasında Ömer Bey kızı Mal Hatun da vardır. Kroniklerde Mal Hatun, Osman Gazi’nin eşi ve Şeyh Edebâli’nin kızı olarak kaydedilir. Ansiklopediye göre bir başka oğlu olarak Alâeddin Ali’nin adı da geçer. Vakfiyede babası Ömer Bey olarak geçtiği için Mal Hatun’la ilgili bu bilgi tartışmalıdır.
Ansiklopediye göre bu döneme ait en önemli belge, Eylül 1323 tarihli Asporça vakfiyesidir. Belgede, Orhan Bey’in eşi Asporça Hatun’a hibe edilen Narlı ve Kıyaklı köylerinin vakfedildiği görülür. Bu belge, beyliğin ilk yazılı vakıf kayıtlarından biri olarak önemlidir.
Ansiklopediye göre Orhan Bey 1305’ten beri seferlerde ordunun başındaydı. Bu yüzden babasının ölümünden sonra tahta olaysız biçimde oturdu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bursa tekfuru 1308’de diğer tekfurlarla birleşip beylik kuvvetlerini Dinboz Geçidi’nde durdurmak istedi, ama yenildi. Şehir on yıldan fazla süren bir ablukaya alındı ve 6 Nisan 1326’da teslim oldu. Oğlunun dönemini Orhan Gazi dönemindeki genişleme yazısında anlattık.
Osman Gazi Ne Zaman Öldü?
Ansiklopediye göre ölüm tarihi Asporça Hatun ve Mekece vakfiyelerinden anlaşılır. Birincisinde hayatta, ikincisinde ise ölmüş görünür. Bu yüzden 1324’te öldüğü kabul edilir. Bir rivayete göre öldüğünde oğlu Orhan Bursa’yı kuşatıyordu.
Ansiklopediye göre Bursa teslim olduğunda Bizanslı kumandanın İstanbul’a gitmesine izin verildi; şehrin metropoliti de görevini sürdürdü. Şehir, kısa sürede beyliğin merkezi hâline geldi.
Ansiklopediye göre vasiyeti gereği Bursa hisarında, Gümüşlükubbe denilen bir yapının altında defnedildi. Bu yapı 1855 depreminde yıkıldı. Bugünkü sade türbe ise 1863’te Sultan Abdülaziz tarafından yaptırıldı. Türbe, Bursa’nın Tophane semtinde bugün de ziyaret edilir. Hemen yanında oğlu Orhan Bey’in türbesi bulunur.
Mirası Nedir?
Osman Gazi’nin kurduğu beylik, onun adıyla anılan büyük bir devlete dönüştü. Alplerle kurduğu bağlar, sonraki dönemin yönetici sınıfının temelini attı. Sınırda Bizans’a karşı yürütülen gaza, beyliğe hem meşruiyet hem de genişleme imkânı sağladı. Hanedan, 1922’ye kadar altı asırdan uzun bir süre hüküm sürdü. Kısa sürede çevredeki beylikler de bu yeni gücün içine katıldı; bu süreci ilk katılan beylik yazısında ele aldık.
Âşıkpaşazâde gibi sonraki dönem kroniklerinde, beyin gördüğü bir rüyada göbeğinden çıkan bir ağacın dünyayı gölgelediği anlatılır. Bu anlatı, hanedanın meşruiyetini güçlendiren bir efsane olarak değerlendirilir. Hanedanın kullandığı simgeler de zamanla değişti. Kayı damgasıyla başlayan bu gelenek, sonraki yüzyıllarda tuğra ve armaya uzandı. Devletin son dönem armasını armanın anlamı yazısında anlattık.
Sık Sorulan Sorular
Osman Gazi kimin oğludur?
Söğüt uç bölgesine yerleşen Ertuğrul Gazi’nin oğludur.
Osman Gazi’nin türbesi nerede?
Bursa’nın Tophane semtindedir. Bugünkü türbe 1863’te yaptırılmıştır.
Devletin kuruluşu neden 1299 kabul edilir?
DİA’ya göre beylik bu yıl Eskişehir’den Bilecik ve Yenişehir’e kadar uzanan bir alana hâkimdi ve topraklar alplere dağıtıldı. Ders kitaplarında kuruluş genellikle bu tarihle başlatılır.
Söğüt neresidir?
Bugün Bilecik iline bağlı bir ilçedir. Ertuğrul Gazi’nin türbesi de buradadır.
Bapheus Savaşı ne zaman yapıldı?
Bizanslı tarihçi Pachymeres’e göre 27 Temmuz 1302’de yapıldı.
Kulaca Hisarı neresidir?
İnegöl yakınlarında küçük bir kaledir. DİA’ya göre bugün Kulaca köyü yakınında bazı kalıntıları görülür.
Sonuç
Osman Gazi, Söğüt’teki küçük bir uç beyliğini Bizans sınırında genişleyen bir devlete dönüştürdü. Tekfurların ortadan kaldırılması, alplerle kurulan bağlar ve Bapheus zaferi bu yükselişin temel taşlarıdır. 1324’te öldüğünde yerine geçen Orhan Bey, kısa sürede Bursa’yı aldı. Bu yüzden Osman Gazi, yalnızca bir fetihçi değil, altı asırlık bir hanedanın kurucusu olarak anılır.
“Osman Gazi Kimdir, Neler Yapmıştır?” üzerine 2 yorum