Osmanlı Devleti ne zaman kuruldu sorusunun geleneksel cevabı 1299’dur; erken kronikler bu yılı Osman Bey’in Bilecik fethi ve bağımsızlık yılı sayar. Osman’ın adı ise çağdaş bir kaynakta ilk kez 1302’deki Bapheus (Koyunhisar) Savaşı vesilesiyle geçer. Söğüt çevresinde doğan devlet, 1299’dan saltanatın kaldırıldığı 1922’ye kadar 623 yıl sürdü.
Hızlı Özet
- Geleneksel kuruluş tarihi 1299’dur ve Bilecik’in fethine dair rivayete dayanır.
- Bizanslı tarihçi Pachymeres, Bapheus Savaşı’nı 27 Temmuz 1302’ye tarihler.
- Halil İnalcık’a göre 27 Temmuz 1302 de kuruluş tarihi olarak kabul edilebilir.
- Beylik, bugün Bilecik’e bağlı Söğüt ile Domaniç yaylası çevresinde doğdu.
- Saltanat 1-2 Kasım 1922’de kaldırıldı; 1299 esas alınırsa devlet 623 yıl sürdü.
İçindekiler
- Kısa cevap
- 1299 neden kabul edilir?
- 1302 ve Bapheus zaferi
- Kaynaklar neden farklı tarih veriyor?
- Nerede kuruldu?
- Kuruluşu açıklayan görüşler
- Kaç yıl sürdü?
- Sık sorulan sorular
Osmanlı Devleti Ne Zaman Kuruldu? Kısa Cevap
Tarihçilerin uzun süre kabul ettiği cevap 1299’dur. Ancak bu yıl bir antlaşmanın ya da resmî bir ilanın tarihi değildir. Olaylardan çok sonra yazıya geçirilen bir rivayetin yılıdır. Kuruluş tek bir günde olmadı; onlarca yıla yayılan bir süreç olarak gerçekleşti.
1280’lerin ortasında Osman’ın halkı, kışı Söğüt’te geçirip yazın Domaniç yaylasına çıkan bir yörük topluluğuydu. 1302’de ise Osman, bir Bizans ordusunu yenecek kadar güçlenmişti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre beylik, özellikle I. Murad devrinden itibaren devlet olma yoluna girdi. Fâtih Sultan Mehmed döneminde de imparatorluk sürecine geçti.
Bu yüzden Osmanlı Devleti ne zaman kuruldu sorusunun cevabı, kuruluştan ne anlaşıldığına bağlıdır. Aşağıdaki tablo, en çok anılan eşikleri ve dayanaklarını özetler.
| Tarih | Olay | Dayanağı |
|---|---|---|
| 1288 | Karacahisar’ın alınması; Osman’ın uçta sancak beyliğine yükselmesi | Erken kronikler; İnalcık’ın tarihlendirmesi |
| 1299 | Bilecik’in fethi; geleneksel kuruluş tarihi | Erken kroniklerdeki rivayet |
| 27 Temmuz 1302 | Bapheus (Koyunhisar) zaferi | Bizanslı tarihçi Pachymeres |
| I. Murad devri | Beyliğin devlet olma yoluna girmesi | Feridun Emecen (DİA) |
Geleneksel Kuruluş Tarihi: 1299 Neden Kabul Edilir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tarihçiler, eski rivayeti izleyerek uzun süre 1299’u hanedanın ve devletin kuruluş tarihi saydı. Osmanlı rivayeti bu yılı Osman’ın Bilecik fethi ve bağımsızlık yılı olarak kaydeder. Gerçekten de Osman bu sırada Eskişehir’den Bilecik ve Yenişehir’e uzanan geniş bir bölgeye hâkimdi. Merkezini Karacahisar’dan Bilecik’e, uç merkezini de İznik’e yakın Yenişehir’e taşıdı.
Osman aynı yıl, ele geçirdiği toprakların bir kısmını oğluna ve silah arkadaşlarına dağıttı. Ansiklopediye göre İnönü’yü oğlu Orhan’a, Yarhisar’ı Hasan Alp’e, İnegöl’ü de Turgut Alp’e verdi. Bu paylaşım, beyliğin artık birçok kale ve şehre hükmettiğini gösterir. Yine de ortada bir devlet ilanı yoktu; hızla büyüyen bir uç beyliği vardı.
1299’un öne çıkmasının bir sebebi de Anadolu’daki Moğol kargaşasıdır. İlhanlı emîri Çoban, Mayıs 1299’da isyan eden Sülemiş’e karşı Anadolu’ya geldi. İnalcık, rivayetin 1299’u tam bu olaylar sırasında bağımsızlık yılı olarak kaydetmesine dikkat çeker. Bu yıllar, Osman’ın bir Moğol müdahalesinden çekinmeden yerli tekfurlara karşı harekete geçtiği döneme rastlar.
Ancak 1299’u hukuki bir kuruluş tarihi saymak zordur. İnalcık’a göre Türk geleneğinde devletin kuruluşu, egemenliğini Tanrı’dan aldığına inanılan karizmatik bir hanın ortaya çıkışına bağlıdır. İslâmî gelenekte ise bağımsızlığın işareti hutbe ve sikkedir. Oysa Anadolu beyleri, İnalcık’a göre ancak 1335’te İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır Han ölünce hutbe ve sikke sahibi oldu.
Çağdaş Kaynağın Tarihlediği İlk Olay: 1302 Bapheus Zaferi
Osman hakkında en güvenilir çağdaş kaynak, Bizanslı tarihçi Georgios Pachymeres’tir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osman’dan söz eden en eski yazılı kaynak onun eseridir. Pachymeres’e göre Osman, İznik’i kuşattıktan sonra yardıma gelen Bizans kuvvetlerini 27 Temmuz 1302’de Bapheus’ta yendi. Yerli kaynaklar ise savaşı 701 yılına, yani 1301-1302’ye tarihler ve yerini Yalakova olarak gösterir.
Bu zafer, Osman’ı bölgede karizmatik bir bey durumuna yükseltti. Pachymeres, şöhretinin Paflagonya’ya kadar yayıldığını ve gazilerin onun bayrağı altına koştuğunu kaydeder. Halil İnalcık bu yüzden 27 Temmuz 1302’nin hanedanın, dolayısıyla devletin kuruluş tarihi olarak kabul edilebileceğini yazar. Ona göre zafer Osman’a hanedan kurucusu ünü kazandırdı; ondan sonra oğlu Orhan da tahta rakipsiz geçti.
Feridun Emecen de Osman’ın müstakil bey oluşunu bu zaferin ve tekfurlarla mücadelelerin sonrasına yerleştirir. Pachymeres ayrıca Osman’ın başlangıçta Kastamonu’daki Çobanoğulları emrinde bir uç savaşçısı olduğunu belirtir. Küçük bir tarih farkı da sürer: Cemal Kafadar’ın kaleme aldığı Gazâ maddesi savaşı 1301’e tarihler. Savaşın seyrini Osman Gazi’nin hayatı ve fetihleri yazısında anlattık.
Kaynaklar Neden Farklı Tarihler Veriyor?
Osmanlı Devleti ne zaman kuruldu sorusunda görüş birliği olmamasının temel sebebi, kuruluş dönemine ait yazılı kaynakların azlığıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ilk yerli kronikler XV. yüzyıl başında, yani kuruluştan 100-150 yıl sonra yazılmaya başlandı. Bu eserlerdeki bilgiler büyük ölçüde menkıbelerle örülüdür. Nitekim Pachymeres, Kantakuzenos ve Gregoras gibi Bizanslı tarihçiler, Osman’ın babası Ertuğrul’un adını hiç anmaz.
Yine de bu kronikleri toptan efsane saymak yanlıştır. İnalcık’a göre Âşıkpaşazâde’nin ana kaynağı, Orhan’ın imamı İshak Fakih’in oğlu Yahşi Fakih’in bugüne ulaşmayan menâkıbnâmesidir. Bu rivayetin doğru bilgiler içerdiği, yer adları üzerindeki araştırmalarla ortaya çıkmıştır. İnalcık, ilk dönemi bir “kara boşluk” sayan Colin Imber’in yaklaşımını işin kolayına gitmek olarak eleştirir.
Farklı tarihlerin bir sebebi de kuruluşun aşamalı olmasıdır. İnalcık’a göre Osman, Karacahisar’ı 1288’de aldı. Rivayete göre bu fetihle sancak beyliğine yükseldi ve kendi adına hutbe okuttu. İnalcık ise bu bağımsızlık iddialarının, hanedanın Osman’la başladığına inananlarca çok sonra eklendiğini belirtir.
Hanedanın kökeni de tartışmalıdır. İlk tarihçilik geleneği, aileyi beylik kurma yetkisi tanınmış Kayı boyuna bağlar. Paul Wittek ise hanedanın Kayı aşiretiyle ilgisi olmadığını savunur. Ona göre Osman’ı Oğuz Han’a bağlayan soy kütüğü, hanedan siyaseti etkisiyle II. Murad döneminde ortaya çıktı.
Osmanlı Devleti Nerede Kuruldu?
Beylik, bugün Bilecik’e bağlı bir ilçe olan Söğüt çevresinde doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi Söğüt’ü “Osmanlı Devleti’nin ilk kurulduğu yer olarak bilinen” ilçe diye tanıtır. Kasaba, Sakarya ırmağının güneyinde, Bilecik ile Eskişehir arasındaki ana yolun dışında kalır. XIII. yüzyılda burası, Selçuklu uç bölgesinin Bizans’a karşı en ileri noktalarından biriydi.
İlk kroniklerin ortak rivayetine göre Selçuklu sultanı, Osman’ın babası Ertuğrul’a Söğüt’ü kışlak, Domaniç dağlarını yaylak olarak vermişti. İnalcık da Ertuğrul’a en ileri hatta Söğüt’te yurtluk, Domaniç’te yaylak verildiğini kabul eder. Söğüt’te “Ertuğrul canı için” kurulan bir vakıf çiftliğinin kaydı, Ertuğrul hakkındaki en eski belgedir. Ansiklopediye göre Söğüt önce Ertuğrul’un uç yerleşmesi, sonra Osman’ın ilk idari merkezi oldu.
Merkez daha sonra fetihlerle yer değiştirdi: 1288’de Karacahisar, 1299’da Bilecik oldu; uç merkezi de Yenişehir’e taşındı. Bursa da 1326’da, Orhan Bey döneminde alındı. Hangi şehrin ilk başkent sayılacağı ayrı bir tartışmadır; bunu ilk başkent tartışması yazısında ele aldık. Söğüt ise XIX. yüzyıl sonunda, II. Abdülhamid döneminde kuruluş noktası olarak yeniden öne çıkarıldı.
Kuruluş Nasıl Açıklanıyor? Başlıca Görüşler
Kuruluş tarihi kadar, küçük bir uç beyliğinin nasıl büyük bir devlete dönüştüğü de tartışılır. Bu konuda XX. yüzyılda birkaç ana yaklaşım öne çıktı. Aşağıdaki görüşler, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddelerinde adı geçen tarihçilere dayanır.
Gazâ tezi: Paul Wittek
Paul Wittek, 1938’de yayımladığı The Rise of the Ottoman Empire adlı eserinde gazâyı kuruluşun merkezine koydu. Bu “gazâ tezi”ne göre devletin kuruluşunda temel unsur, Bizans sınırında savaşan gazilerdi. Tez, Türkiye dışındaki tarih literatüründe uzun süre büyük kabul gördü. Ancak Lindner gibi yazarlar tarafından eleştirildi.
Çok etkenli yaklaşım: Fuad Köprülü
Fuad Köprülü, gazâyı başka unsurlarla dengeledi. Demografik etkenleri ve sosyolojik yapıları Wittek’ten çok daha ayrıntılı ele aldı. Ona göre Kayılar, devletin ilk etnik çekirdeğini oluşturuyordu. Köprülü, Kayı soyunu efsane sayan Wittek’in tezini de 1943’te yayımladığı bir makaleyle çürüttü.
Gazâ motifi sonradan mı eklendi?
Bazı araştırmacılar, gazâ kavramının beylik devrinin anlayışını yansıtmadığını ileri sürdü. Bu görüşe göre XV. yüzyılda yerleşik ve düzenli bir toplum hayatına geçen Osmanlılar, atalarının akınlarını geriye dönük olarak din uğruna kahramanlıkla süsledi. Gerçekten de beylikle doğrudan ilgili ve otantikliği tartışmasız kaynaklarda gazâ kavramı, Ahmedî’nin XV. yüzyıl başında yazdığı İskendernâme’ye kadar geçmez. Buna karşılık XIII-XIV. yüzyıllarda komşu beyliklere ait eserlerde kelimeye sıkça rastlanır; Aydınoğulları’nın 1312 tarihli Birgi Ulucami kitabesi de Mehmed Bey’i “gazi” diye anar.
Gazâ, istimâlet ve ganimet: İnalcık ve Kafadar
Halil İnalcık’a göre uç beylerinin fetih siyasetine başından beri iki ilke yön verdi: gazâ ve istimâlet, yani yerli halkı gözeten uzlaştırıcı siyaset. Cemal Kafadar da gazânın, Wittek’in iddia ettiği gibi neredeyse tek var oluş sebebi olmadığını yazar. Ona göre gazâ, fetihlerle büyümenin önemli etkenlerinden biridir; ancak gaziler esir ve ganimet de arıyordu. Bu etkenlerin ayrıntısını hızlı büyümenin nedenleri yazısında bulabilirsiniz.
Osmanlı Devleti Kaç Yıl Sürdü?
Devletin kaç yıl sürdüğü, başlangıç ve bitiş için hangi olayın esas alındığına bağlıdır. Bu yazıda bitiş olarak saltanatın kaldırılması esas alınmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Ankara’da alınan kararla saltanat 1-2 Kasım 1922’de kaldırıldı. Padişah Vahdeddin 16 Kasım’da İngilizlere sığındı; meclis 19 Kasım’da Abdülmecid Efendi’yi halife seçti.
| Başlangıç | Bitiş | Süre |
|---|---|---|
| 1299 (geleneksel tarih) | 1922 (saltanatın kaldırılması) | 623 yıl |
| 1302 (Bapheus zaferi) | 1922 (saltanatın kaldırılması) | 620 yıl |
| 1299 (geleneksel tarih) | 1924 (hilafetin kaldırılması) | 625 yıl |
Geleneksel 1299 başlangıcıyla devlet 623 yıl sürdü; İnalcık’ın önerdiği 1302 alınırsa süre 620 yıla iner. Hilafet ise 3 Mart 1924’te kaldırıldı ve hanedan üyeleri yurdu terk etmek zorunda kaldı. Bu tarih bitiş sayılırsa süre 625 yıla çıkar. Hangi hesap seçilirse seçilsin, ansiklopediye göre padişah tek hanedana dayalı sistemdeki konumunu “altı asır boyunca” korudu.
Ansiklopedi de devletin yakın dönemini 1774-1922 yılları arasıyla sınırlar. Tarihçilerin uzun süre kabul ettiği 1299 bu bitişle birleştirilince ortaya 623 yıl çıkar. Kısacası devletin kaç yıl sürdüğü, tablodaki hesaplara göre 620 ile 625 yıl arasında değişir. Çöküşün nedenlerini yıkılışın sebepleri yazısında inceledik.
Sık Sorulan Sorular
Osmanlı Devleti ne zaman kuruldu ve kim kurdu?
Geleneksel kuruluş tarihi 1299’dur ve kurucu, Ertuğrul Gazi’nin oğlu Osman Bey’dir. Halil İnalcık ise Bapheus zaferinin tarihi olan 27 Temmuz 1302’yi öne çıkarır.
Osmanlı Devleti ne zaman kuruldu sorusuna neden tek cevap yok?
Çünkü kuruluş aşamalı bir süreçti ve ilk yerli kronikler olaylardan 100-150 yıl sonra yazıldı. Elde çağdaş kaynak olarak başlıca Bizanslı tarihçi Pachymeres bulunur.
Osmanlı Devleti nerede kuruldu?
Bugün Bilecik’e bağlı Söğüt ile Domaniç yaylası çevresinde, Selçuklu-Bizans uç bölgesinde kuruldu.
Beylik ne zaman devlete dönüştü?
Feridun Emecen’e göre beylik, özellikle I. Murad devrinden itibaren devlet olma yoluna girdi. Yıldırım Bayezid döneminde ise güçlü bir merkezî yapı kazandı.
Sonuç
Kuruluş, tek bir yıla sığmayan bir süreçtir. Söğüt’teki küçük bir uç topluluğu 1288’de Karacahisar’ı, 1299’da Bilecik’i alarak büyüdü; 1302’de Bapheus zaferiyle adını çağdaş kaynaklara yazdırdı. Beylik, I. Murad devrinden itibaren devlet olma yoluna girdi. Bu yüzden Osmanlı Devleti ne zaman kuruldu sorusunun en dürüst cevabı şudur: geleneğe göre 1299, çağdaş kaynağa göre 1302. Devletin kaç yıl sürdüğü de bu seçime bağlıdır; saltanatın kaldırıldığı 1922 esas alınınca süre 620 ile 623 yıl arasındadır.
