Fatih Sultan Mehmed (1432-1481) Kimdir? Hayatı ve Fetihleri

Fatih Sultan Mehmed (1432-1481), İstanbul’u 1453’te fethederek Bizans İmparatorluğu’na son veren yedinci Osmanlı padişahıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre iki kez tahta çıktı: 1444-1446 ve 1451-1481. İkinci saltanatında Anadolu ile Rumeli’yi İstanbul merkezli bir imparatorlukta birleştirdi. Adı Fatih Sultan Mehmet biçiminde de yazılır.

Hızlı Özet

Fatih Sultan Mehmed, 30 Mart 1432’de Edirne’de doğdu; II. Murad’ın dördüncü oğludur.
İlk kez 1444’te on iki, ikinci kez 1451’de on dokuz yaşında tahta çıktı.
İstanbul’u 29 Mayıs 1453’te, 54 gün süren kuşatmanın sonunda aldı ve başkent yaptı.
Sırbistan, Mora, Trabzon, Bosna ve Karaman’ı aldı; 1473’te Otlukbeli’nde Uzun Hasan’ı yendi.
Kul kökenli vezirlerle merkeziyetçi bir yönetim kurdu, Semâniye medreselerini yaptırdı.
3 Mayıs 1481’de Üsküdar ile Gebze arasındaki Hünkârçayırı’nda öldü.

Fatih Sultan Mehmed’in Doğumu, Ailesi ve Şehzadeliği

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre II. Mehmed, 30 Mart 1432’de Edirne’de doğdu. Babası Sultan II. Murad’ın dördüncü oğluydu. Altı yaşında Amasya’ya vali atandığı iddiası ise şüphelidir. Kesin olan, 1443 baharında lalaları Kassabzâde Mahmud ve Nişancı İbrâhim Bey ile Manisa’ya vali olarak gönderilmesidir.

Aynı yılın sonunda ağabeyi Amasya valisi Şehzade Alâeddin Ali Çelebi öldü. Böylece genç şehzade tahtın tek vârisi durumuna geldi. DİA’ya göre Batı kültürüyle ilk tanışması da bu yıllarda, Manisa sarayında başladı.

İki Saltanatı: 1444-1446 ve 1451-1481

Birinci saltanat neden kısa sürdü?

1444 yazında Macarlar ve Karamanoğlu ile barış yapan II. Murad, tahttan çekilmeye karar verdi. Ağustos 1444’te Mihalıç ovasında tahtı resmen oğluna bıraktığını ilan etti. Ancak devletin on iki yaşındaki tecrübesiz bir gence bırakılması büyük bir buhrana yol açtı; II. Murad zamanında alınan bazı yerler elden çıktı.

Saray da ikiye bölünmüştü. Şehâbeddin, Nişancı İbrâhim ve Zağanos paşalar, Vezîriâzam Çandarlı Halil Paşa’ya karşı genç padişahın çevresinde toplandı. Haçlı ordusu Eylül 1444’te Tuna’yı geçince Çandarlı ve taraftarları II. Murad’ı yeniden iş başına çağırdı. II. Murad’ın kumandasındaki Osmanlı ordusu, Haçlıları Varna Savaşı’nda yendi.

Varna’dan sonra II. Murad oğlunu tahttan indirmedi ve Manisa’ya çekildi. DİA’ya göre genç padişah bu yıllarda Zağanos’un etkisiyle İstanbul’un fethini padişahlığının ilk şartı saymaya başladı. Ancak 1446’da Edirne’de çıkan ve Buçuktepe Vakası olarak bilinen yeniçeri ayaklanması üzerine II. Murad, Ağustos 1446’da yeniden tahta çıktı.

Manisa yılları ve ikinci tahta çıkış

II. Mehmed Manisa’ya gönderildi; yanına atabey olarak Zağanos ve Şehâbeddin paşalar verildi. 1448’deki Kosova Savaşı’nda babasının ordusunun sağ kolunda savaştı. 1450’de Dulkadıroğlu Süleyman Bey’in kızı Sitti Hatun ile evlendi.

II. Murad Şubat 1451’de ölünce Çandarlı, Manisa’ya gizli bir mektup gönderdi. Fatih Sultan Mehmed, 18 Şubat 1451’de on dokuz yaşında ikinci kez tahta çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tahta çıkar çıkmaz henüz bebek olan kardeşi Ahmed’i boğdurttu. Koyduğu “Karındaşlarını nizâm-ı âlem için katletmek câizdir” hükmüyle de hâkimiyetin bölünmezliğini sağlamayı amaçladı.

İstanbul’un Fethi: Fatih Sultan Mehmed Şehri Nasıl Aldı?

Fatih Sultan Mehmed ikinci kez tahta çıktığında ilk hedefi Bizans’ın başkentiydi. DİA’ya göre bu fethi devletin geleceğinin teminatı ve kurmak istediği cihanşümul siyasetin dayanağı sayıyordu. Şehir, Rumeli ile Anadolu arasındaki bağlantıyı sürekli engelleyen bir konumdaydı. Fethi müjdeleyen hadis rivayeti de bunu gerçekleştirecek sultana büyük bir manevi güç sağlayacaktı.

Hazırlık: Rumelihisarı ve diplomasi

Hazırlığın ilk adımı, Boğaz’ın en dar yerine bir hisar yapmaktı. Boğazkesen adıyla da anılan Rumelihisarı’nın inşası 1452’nin ilk aylarında başladı ve Ağustos 1452’de tamamlandı. Bizanslı tarihçi Dukas’a göre padişah üç büyük kulenin yapımını üç paşaya verdi; kıyıdaki kuleyi Çandarlı Halil Paşa yaptırdı. Öteki iki kule için Sarıca ve Zağanos paşaların adları geçer. Hisar, İstanbul’u Karadeniz’den gelen erzaktan kesecek ve kuşatma ordusuna üs olacaktı.

Hisar bitince padişah, imparatora şehri teslim etmesini ya da savaşa hazırlanmasını bildirdi. Venedik ile antlaşma Eylül 1451’de yenilenmiş, Macarlarla Kasım 1451’de üç yıllık ateşkes imzalanmıştı. Bu yüzden Bizans’ın Batı’dan yardım arama çabaları sonuç vermedi. Edirne’deki büyük danışma meclisinde ihtiyatlı devlet adamları da padişahın ısrarına uydu.

DİA’ya göre kuşatmayı padişah bizzat planladı. Kuşatma ordusu 100.000 civarında ya da biraz daha fazlaydı; dörtte biri yeniçeri ve kapıkullarıydı. Şehirde ise 5.000 dolayında asker vardı, yardımcı birliklerle bu sayı 8-9.000’e çıkıyordu. Osmanlı ordusunun en etkili silahı, bataryalar hâlinde yerleştirilen büyük toplardı.

Kuşatma nasıl geçti?

Osmanlı öncüleri 2 Nisan 1453’te surların önünde göründü; aynı gün Haliç’in girişine zincir gerildi. Padişah 6 Nisan’da İslami geleneğe uygun olarak şehrin teslimini istedi, teklif kabul edilmedi. Böylece 54 gün sürecek kuşatma başladı. Toplarla açılan gedikler ise savunanlar tarafından hemen onarılıyordu.

18 Nisan’daki ilk hücum, savunma komutanı Giustiniani’nin direnişiyle sonuçsuz kaldı. 20 Nisan’da erzak getiren üç Ceneviz gemisi ile bir Bizans gemisi, Osmanlı donanmasını yarıp Haliç’e girdi. Bu başarısızlık üzerine Çandarlı, Bizans’ın barış teklifinin kabulünü savundu. Akşemseddin, Zağanos Paşa ve Molla Gürânî ise kuşatmanın sürmesinde ısrar etti.

Feridun Emecen’e göre Fatih Sultan Mehmed bu tartışmada bir süre tereddüt etmiş olabilir, ama kuşatmayı sürdürmeye karar verdi. Ardından daha zayıf olan Haliç surlarını baskı altına almak için önceden hazırlanmış bir planı uyguladı. 21 Nisan’ı 22 Nisan’a bağlayan gece 60-70 kadar gemi, karadan çekilerek Haliç’e indirildi. DİA’ya göre gemilerin kızaklar üzerinde birkaç gün boyunca çekilip Kasımpaşa sırtlarında sıraya dizildiği sanılmaktadır. Bu hamle Osmanlı askerinin moralini yükseltti, Bizans’ta ise büyük şaşkınlık yarattı.

Mayıs’ta top atışları şiddetlendi; kazılan tüneller savunanlarca bulunup çökertildi, 18 Mayıs’ta yürüyen bir kule de yakıldı. 23 Mayıs’ta padişah bir kez daha elçi gönderdi; halkın canına ve malına dokunulmayacağını, imparatora Mora despotluğu verileceğini bildirdi. Teklif yine reddedildi.

Mayıs’ın dördüncü haftasında Macarların ve bir Haçlı donanmasının harekete geçtiği haberi orduda kaygı yarattı. Savaş meclisinde Çandarlı yine uzlaşmadan yana konuştu, Zağanos Paşa ona karşı çıktı. Genel saldırı kararı alındı ve günün belirlenmesi Zağanos’a bırakıldı. Paşanın kuşatmadaki rolünü Zağanos Paşa yazısında ayrıca anlattık.

29 Mayıs 1453’te ne oldu?

Son saldırı 29 Mayıs Salı günü sabaha karşı bütün cephelerden başladı; ağırlık merkezi Topkapı ile Edirnekapı arasındaki yıkık surlardı. Giustiniani’nin yaralanıp gemisine taşınması savunmayı sarstı. Osmanlı askerleri Topkapı gediğinden ve Edirnekapı çevresinden şehre girdi. Son Bizans imparatoru XI. Konstantinos da çarpışmalarda öldü; ölümü kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılır.

Kılıç gücüyle alınan şehir, İslami teamüle göre askere üç günlük yağma hakkı tanıyordu. Padişah şehre girdikten sonra Ayasofya’ya gitti ve burayı camiye çevirdi. Halil İnalcık’a göre 30 Mayıs’ta savaş hâlinin bittiğini ilan etti, yağma durdu ve “tahtım İstanbul’dur” diyerek şehri devletin merkezi yaptı. Emecen’in ifadesiyle II. Mehmed artık “fetheden” anlamındaki Fâtih unvanına hak kazanmıştı.

Fetihten Sonra İstanbul Nasıl Yeniden Kuruldu?

Kuşatmadan önce birçok kişi şehri terk etmiş, kalanların büyük kısmı esir düşmüştü. Padişah fetihten üç gün sonra aman ilan etti; kaçanların dönmesine izin verdi, dönenlerin evlerinde oturabileceğini ve dinlerinde özgür olduğunu duyurdu. Kendi payına düşen esirleri de aileleriyle Haliç kıyısına yerleştirip ev verdi ve bir süre vergiden muaf tuttu.

Galata 1 Haziran’da Cenevizlilerden teslim alındı ve onlara serbest ticaret hakkı tanındı. Padişah, Karışdıran Süleyman Bey’i 1.500 yeniçeriyle şehrin subaşısı, Hızır Bey’i de kadısı atadı; surların onarılmasını ve Yedikule’nin yapılmasını emretti. Rumları şehre çekmek için Latinlere karşı olan Gennadios’u 6 Ocak 1454’te beratla patrik tanıdı. DİA’ya göre Ermeni patriğini ve Yahudi hahambaşını da başkentine yerleştirdi.

Şehri nüfuslandırmanın en etkili yolu sürgündü. Rumeli ve Anadolu’dan varlıklı Müslüman, Hristiyan ve Yahudi aileler İstanbul’a gönderildi; Iorga’nın yayımladığı bir belgeye göre iki bölgeden 4.000’er aile yerleşecekti. İskân başta yavaş ilerledi, ancak 1477 sayımında 16.326 hane kaydedildi.

Fatih Sultan Mehmed şehre bir Osmanlı-İslam şehri altyapısı da kazandırdı. Bedesten ve çevresinde gelişen Büyük Çarşı, hanlar ve kapanlar Ayasofya vakıflarına bağlandı. Kritovulos’a göre 1459’da devlet adamlarından şehrin farklı yerlerinde kendi adlarıyla anılacak cami, han, hamam ve çarşılar yaptırmalarını istedi. Kendisi de Yeni Saray (Topkapı Sarayı) için Sarayburnu’nu seçti.

DİA’ya göre fetih, Osmanlı Devleti’nin kesin kuruluşunu ve sonraki büyük fetihleri hazırlayan esas olaydı. Avrupa’da ise Papa V. Nicolas, Hristiyanları yeni bir Haçlı seferine çağırdı.

Fatih Sultan Mehmed’in Başlıca Seferleri

İstanbul’un fethinden sonra II. Mehmed kendini bir dünya imparatorluğunun sahibi olarak gördü. DİA’ya göre bu inanç, hem sürekli fetih siyasetinin hem de merkeziyetçi yönetiminin hareket noktası oldu.

Balkanlar ve Venedik

Sırbistan’a 1454 ve 1455’te sefer yapıldı; 1455’te Novobrdo’daki gümüş madenleri alındı. 1456’da Belgrad kuşatması başarısız oldu ve padişah savaşa bizzat atılırken alnından yaralandı. Semendire’nin Haziran 1459’da teslimiyle Sırbistan doğrudan Osmanlı yönetimine girdi. Mora 1460’ta, Venedik’e ait kıyı kaleleri dışında tamamen alındı.

1462’de Eflak’a giren padişah, Macar kralıyla ittifak yapan Vlad Drakul’u (Kazıklı Voyvoda) kaçırdı ve yerine kardeşi Radu’yu getirdi. Aynı yıl Midilli, 1463’te Bosna alındı. 1463’te başlayan Venedik savaşı on altı yıl sürdü; Eğriboz 1470’te ele geçirildi. 25 Ocak 1479’daki barışla Venedik, ticaret serbestliği karşılığında her yıl 10.000 altın ödemeyi kabul etti.

Karadeniz ve Kırım

Boğazlar’a hâkim olan Fatih Sultan Mehmed, DİA’nın ifadesiyle Karadeniz’i bir Türk gölüne çevirmeye çalıştı. Amasra 1459’da, Sinop ve Trabzon 1461’de alındı. Vezîriâzam Gedik Ahmed Paşa, 6 Haziran 1475’te Ceneviz kolonilerinin merkezi Kefe’yi teslim aldı. Kırım Hanlığı Osmanlı’ya bağlandı; padişah 1476’da Boğdan’a da sefer yaptı.

Anadolu ve Otlukbeli Savaşı

Doğudaki en güçlü rakip, Karamanoğulları’nı destekleyen ve Venedik’le Osmanlı aleyhine ittifak arayan Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’dı. 1472’de Akkoyunlu kuvvetleri Tokat’ı yağmalayınca Fatih Sultan Mehmed büyük bir sefere hazırlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 11 Ağustos 1473’te Tercan yakınlarındaki Otlukbeli’nde yapılan savaşı Osmanlı ordusu kazandı.

Savaşın sonucunu Osmanlı top ve tüfeklerinin üstünlüğü belirledi; Uzun Hasan savaş alanından kaçtı. Zafer, Fırat’ın berisindeki Anadolu topraklarında tam bir Osmanlı denetimi sağladı. Karaman meselesi de 1474’e kadar süren seferlerle büyük ölçüde çözüldü.

Rodos ve Otranto

Saltanatının son yıllarında Fatih Sultan Mehmed, Rodos’u ve İtalya’yı hedef aldı. 1480’de Rodos Kalesi önündeki doksan günlük kuşatma sonuçsuz kaldı. Gedik Ahmed Paşa ise 11 Ağustos 1480’de güney İtalya’daki Otranto’yu aldı; DİA’ya göre bu sefer Roma’nın fethine bir başlangıç sayılıyordu.

Devlet Düzeni ve Ekonomi

Fatih Sultan Mehmed fetihten sonra mutlak ve merkeziyetçi bir yönetim kurdu. İlk işi, iktidarını fiilen sınırlayan Çandarlı Halil Paşa’yı ortadan kaldırmak oldu. Vezîriâzam 30 Mayıs 1453’te azledildi ve kırk gün sonra idam edildi. Sonraki vezîriâzamların hepsi, sonuncusu Karamânî Mehmed Paşa dışında, kul kökenliydi; bunlardan Mahmud Paşa ile Rum Mehmed Paşa’yı da idam ettirdi.

Padişah, doğrudan kendisine bağlı kapıkulu ordusunu yeniden örgütledi. Yeniçerilerin maaşlarını artırdı, silahlarını yeniledi ve sayılarını iki katına çıkardı. Uç beylerini de doğrudan kendi emri altına aldı. DİA’ya göre bu dönemde devlet yönetiminde ve orduda kul kökenliler üstün duruma geçti.

Sürekli seferler ve başkentin imarı giderleri büyük ölçüde artırdı. Padişah 1451, 1460, 1470, 1475 ve 1481’de yeni akçe çıkardı ve eski akçeyi beşte bir eksiğine değiştirdi. Tuz, sabun ve mum gibi günlük ihtiyaç maddelerini iltizamla tekele bağladı. Son yıllarında birçok mülk ve vakıf toprağı mîrîye çevrilerek tımarlı sipahilere dağıtıldı.

Fatih Sultan Mehmed döneminden yüzyıllar sonrasına ait bir Osmanlı pazarını betimleyen tablo: kayıt tutan fesli görevliler ve köylüler — Temsilî tablo: pazarda kayıt tutan fesli görevliler ve ürününü getiren köylüler. Fesler, sahnenin çok daha sonraki bir döneme ait olduğunu gösterir.

Bu uygulamalar özellikle ulemayı, şeyhleri ve eski bey ailelerini rahatsız etti; yeni akçe de halk arasında hoşnutsuzluk doğurdu. Bu yüzden II. Bayezid tahta çıkınca el konulan mülk ve vakıfları sahiplerine iade etti. DİA’ya göre ona tahta geçerken kabul ettirilen şartlardan biri de bir defadan fazla yeni akçe çıkarmamaktı.

Kültür ve Bilim Hayatına Katkısı

DİA, Fatih Sultan Mehmed’i dünya hâkimiyetini amaç edinmiş kudretli bir asker ve geniş görüşlü bir kültür adamı olarak tanımlar. Arapça ve Farsçaya vâkıftı; bir Batı kaynağına göre Türkçe, Rumca ve Slavca biliyordu. Coğrafya, matematik ve astronomiye özel bir ilgi duyardı. “Avnî” mahlasıyla şiirler yazdı; yetmiş gazel içeren küçük divançesi Millet Kütüphanesi’ndedir.

Hocaları arasında Molla Gürânî ve Hocazâde Muslihuddin gibi devrin önde gelen âlimleri vardı. Fetihten sonra sekiz kiliseyi medreseye çevirdi ve Ayasofya Medresesi’ni açtı. 1470’te camisinin iki yanında Semâniye (Sahn-ı Semân) medreselerini yaptırdı; medreseleri bizzat denetler, dersleri dinlerdi.

DİA’ya göre Ali Kuşçu, Hocazâde, Amiroutzes ve Georgios Trapezuntios gibi Doğu’yu ve Batı’yı temsil eden bilginler onun huzurunda bir araya geliyordu. Amiroutzes ile oğluna Batlamyus’un eserini Arapçaya çevirtti ve bir dünya haritası yaptırdı. Venedikli ressam Gentile Bellini de Eylül 1479-Ocak 1481 arasında İstanbul’da kaldı.

Padişah, kendi adıyla anılan külliyeyi Bizans’ın On İki Havâri Kilisesi’nin yerine yaptırdı. Mart 1463’te başlayan inşaat Aralık 1470’e kadar sürdü; mimarı Atik Sinan’dı. Caminin çevresinde medreseler, tabhane, darüşşifa, çarşı ve hamam vardı. DİA’ya göre külliye, İstanbul’un en önemli dinî ve kültürel merkezi oldu. Bugünkü cami ise 1766 depreminde yıkılan ilk yapının yerine yapıldı ve 1771’de ibadete açıldı.

Ölümü ve Ardılları

Fatih Sultan Mehmed, yeni bir sefer için Üsküdar’a geçtikten sonra 3 Mayıs 1481’de Hünkârçayırı’nda öldü. Burası Üsküdar ile Gebze arasında, bugünkü Maltepe civarındadır. DİA’ya göre ölüm sebebi nikris (gut) hastalığına bağlanır. Zehirlendiği yolundaki iddialar Âşıkpaşazâde’deki bir bilginin yorumuna dayanır ve başka kaynaklarla doğrulanmaz. Türbesi, yaptırdığı ve kendi adıyla anılan caminin hazîresindedir.

Ölümünden sonra oğulları Bayezid ile Cem arasında taht mücadelesi başladı ve mücadeleyi II. Bayezid kazandı. Bu çekişmenin ayrıntılarını Cem Sultan yazısında ele aldık. Diğer oğlu Şehzade Mustafa 1474’te babasından önce ölmüştü. Kaynaklarda adı bilinen iki kızı Ayşe ve Gevherhan’dır. Ölümüyle İtalya seferi de yarım kaldı ve Otranto’daki Osmanlı askerleri 10 Eylül 1481’de teslim oldu.

Sık Sorulan Sorular

Fatih Sultan Mehmet kimdir kısaca?

İstanbul’u 1453’te fetheden yedinci Osmanlı padişahıdır. 1432’de Edirne’de doğdu, iki kez tahta çıktı ve 1481’de öldü. Kaynaklarda II. Mehmed adıyla geçer; Fatih Sultan Mehmet yazımı da yaygındır.

Fatih Sultan Mehmed kaç yaşında padişah oldu?

İlk kez 1444’te on iki yaşında, ikinci kez 18 Şubat 1451’de on dokuz yaşında padişah oldu.

Fatih Sultan Mehmed İstanbul’u kaç yaşında fethetti?

30 Mart 1432’de doğduğu için 29 Mayıs 1453’te 21 yaşındaydı.

Fatih Sultan Mehmed nasıl öldü?

3 Mayıs 1481’de Hünkârçayırı’nda öldü. DİA ölümünü nikris hastalığına bağlar; zehirlenme iddiası başka kaynaklarla doğrulanmaz.

Fatih Sultan Mehmed nereye gömüldü?

Türbesi, İstanbul’da yaptırdığı ve kendi adıyla anılan caminin hazîresindedir.

Sonuç

Fatih Sultan Mehmed, otuz yıl süren ikinci saltanatında Osmanlı Devleti’ni bir imparatorluğa dönüştürdü. İstanbul’u alıp başkent yaptı ve şehri sürgün, vakıf ve imar politikalarıyla yeniden kurdu. Balkanlar’da, Karadeniz’de ve Anadolu’da sınırları genişletti, kul kökenli yöneticilere dayanan merkeziyetçi bir düzen oluşturdu. DİA’ya göre onun şahsında Türk, İran, İslam ve Roma hükümdarlık geleneklerini birleştiren “Osmanlı padişahı” doğdu.