Osmanlı Devletinin Kısa Sürede Büyümesinin Nedenleri: 7 Etken

Osmanlı Devletinin kısa sürede büyümesinin nedenleri; elverişli coğrafi konum, Bizans ve Balkan devletlerinin zayıflığı, istimâlet denilen hoşgörü siyaseti ve güçlü askerî düzendir. Beylik, Bizans sınırındaki küçük bir uç beyliği olarak kuruldu. Yaklaşık bir asır içinde Tuna’dan Fırat’a uzanan geniş bir devlete dönüştü.

Hızlı Özet

Beylik, Bizans’a komşu bir uçta kurulduğu için genişlemeye uygun bir konumdaydı.
Bizans’taki iç savaşlar ve Balkanlardaki siyasi bölünme fetihleri kolaylaştırdı.
İstimâlet siyaseti, yerli halkın yeni yönetime ısınmasını sağladı.
Ahîler, gaziler ve dervişler kuruluş döneminde etkili oldu.
Tımar sistemi ve düzenli piyade birlikleri ordunun gücünü artırdı.

Osmanlı Devletinin Kısa Sürede Büyümesinin Nedenleri Nelerdir?

Tarihçiler bu hızlı büyümeyi tek bir sebebe bağlamaz. Coğrafya, dönemin siyasi şartları, yönetim anlayışı ve askerî düzen birlikte etkili oldu. Başlıca nedenler şöyle sıralanabilir:

Bizans sınırındaki uç konumu ve gazâ ortamı.
Bizans’ın iç savaşlarla zayıflaması ve Balkanların bölünmüşlüğü.
Yerli halkı kazanmaya dayanan istimâlet siyaseti.
Ahî, gazi ve derviş topluluklarının desteği.
Anadolu’dan Rumeli’ye uzanan Türkmen göçleri.
Tımar sistemi, düzenli askerî birlikler ve yetenekli yöneticiler.

Coğrafi Konum ve Uç Ortamı

Osman Bey’in beyliği, Söğüt çevresinde, Bizans topraklarına komşu bir uçta doğdu. Anadolu’daki diğer beyliklerin çoğu birbirine komşuydu ve genişleyebilecekleri alan sınırlıydı. Bu beylik ise doğrudan zayıflamış Bizans topraklarına bakıyordu. Bu durum, savaşmak ve ganimet elde etmek isteyen Türkmenleri bölgeye çekti.

Bizans’ın Anadolu’daki savunması da zayıflamıştı. Sınır boyundaki yerel savunma birlikleri dağılmış, bölge halkı ağır vergilerden yorulmuştu. Bu yüzden Bitinya’daki kaleler birer birer el değiştirdi.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre gazâ fikri, XIII. yüzyıl sonları ile XIV. yüzyıl başlarında uç boylarında hem bir motivasyon hem de bir meşruiyet unsuruydu. Ansiklopediye göre Paul Wittek 1938’de, devletin yükselişini gazâ ruhuyla açıklayan bir tez ileri sürdü. Sonraki tarihçiler bu tezi tartıştı ve gazâ kavramının daha esnek bir anlam taşıdığını gösterdi. Kurucu beyin hayatını Osman Gazi kimdir? yazısında anlattık.

Komşu Devletlerin Zayıflığı

XIV. yüzyılda Bizans, ağır bir iç savaşla uğraşıyordu. Taht mücadelesinde taraflardan biri olan Yuhannes Kantakuzenos, Orhan Bey’den yardım istedi ve kızı Theodora’yı onunla evlendirdi. Bu yardım seferleri, Türk birliklerinin Rumeli’yi tanımasını sağladı. Orhan döneminin fetihlerini Orhan Gazi dönemi yazısında ele aldık.

Balkanlarda da güçlü bir merkez yoktu. Sırp Kralı Stefan Duşan’ın 1355’teki ölümünden sonra Sırp devleti parçalandı. Bulgar topraklarında da birbirine rakip hanedanlar vardı. Ansiklopediye göre Bulgar çarının oğulları ülkeyi aralarında bölmüş, bu durum fethi kolaylaştırmıştı.

Anadolu’da da durum farklı değildi. İlhanlıların bölgedeki otoritesi, 1335’te Ebû Saîd Han’ın ölümünden sonra çöktü. Türk beylikleri ise birbirleriyle rekabet ediyordu ve aralarında bir birlik yoktu. Bu rekabet ortamında topraklara katılan ilk beylik Karesi oldu. Konuyu ilk katılan beylik yazısında anlattık.

İstimâlet: Hoşgörü Siyaseti

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre istimâlet, fethedilen yerlerdeki halkın gönlünü kazanmaya dayanan bir siyasettir. Ansiklopediye göre bu anlayış Selçuklulardan devralındı ve kuruluş yıllarında Bitinya’daki Bizans tekfurlarıyla iyi geçinme şeklinde uygulandı. Mihaloğulları gibi önemli bir akıncı ailesinin kazanılması bunun en bilinen örneğidir.

Siyasetin asıl sonuçları Balkanlarda görüldü. Ansiklopediye göre yerli Hristiyan halk korundu, hakları iade edildi ve dinî serbestlik tanındı. Bazı vergilerde muafiyet de sağlandı. Feodal yüklerden kurtulan Balkan köylülerinin yeni yönetimi bir kurtarıcı gibi gördüğü de ifade edilir. Ansiklopediye göre bu uygulama, Balkanlarda asırlarca tutunabilmenin sebeplerinden biridir.

Ansiklopediye göre Halil İnalcık, kalıcı fethi aşamalara ayırır. Önce yerli hükümdar vergi ödeyen bir tâbi hâline gelir. Ardından alışma dönemi yaşanır, sonra yerli hanedan barışçı yollarla devre dışı bırakılır. Eski düzen ise birden kaldırılmaz, yeni sisteme uyarlanırdı. Gayrimüslimlere tanınan hakları millet sistemi yazısında anlattık.

Beyaz atı üzerinde ordusuna yön gösteren Osmanlı padişahı ve çevresindeki askerleri gösteren tablo

Ahîler, Gaziler ve Dervişler

Kuruluş döneminde beyliğin çevresinde güçlü toplulukların bulunması da büyümeyi hızlandırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Âşıkpaşazâde, kuruluşta etkin rol oynayan dört zümre arasında ahîleri de sayar. Ansiklopediye göre Şeyh Edebâli de ahî şeyhlerindendi ve kızını Osman Bey ile evlendirmişti. Orhan Bey ise ahîliğe ait “ihtiyârü’d-dîn” unvanını almıştı. Âşıkpaşazâde’nin saydığı dört zümre gaziler, ahîler, abdallar ve bacılardır.

Ahî birlikleri şehirlerde ve köylerde zanaatkârları bir araya getiren teşkilatlardı. Ansiklopediye göre XIV. yüzyılda Anadolu’yu gezen İbn Battûta, bu birliklerin yaygınlığını anlatır. Gaziler ve derviş toplulukları ise uç bölgelerinde fetih ve yerleşme faaliyetlerine katıldı. Dervişlerin kurduğu zaviyeler pek çok yeni yerleşimin çekirdeği oldu. Ömer Lütfi Barkan bu dervişleri “kolonizatör Türk dervişleri” olarak adlandırır.

Göç ve İskân

Fethedilen Rumeli topraklarına Anadolu’dan Türk göçmenler geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Bulgaristan maddesine göre bu göçlerle bölgenin nüfusu artırıldı. Yörük grupları da Rumeli’nin çeşitli bölgelerine yerleşti. Bu yeni nüfus, fethedilen yerlerin kalıcı olmasına katkı sağladı. Ansiklopediye göre Rumeli’ye geçen yörükler eski hayat tarzlarını sürdürdü.

Ancak bu konuda ders kitaplarındaki “planlı iskân siyaseti” anlatısı tartışmalıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin İskân maddesine göre bazı göçebe gruplar Rumeli’ye zorla nakledildi. Yine de devletin başlangıçtan itibaren sistemli bir iskân siyaseti güttüğünü söylemek tam olarak doğru değildir. Göçlerin önemli bir kısmı kendiliğinden gelişti.

Askerî ve İdarî Düzen

Beylik erken dönemde düzenli askerî birlikler kurdu. Orhan Bey döneminde yaya ve müsellem birlikleri oluşturuldu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Edirne’nin fethinden (1361) sonra savaş esirlerinin beşte biri devlete ayrılmaya başlandı. Yeniçeri Ocağı da bu usulle toplanan askerlerden doğdu.

Tımar sistemi ise geniş bir süvari ordusunu hazineye yük olmadan besledi. Ansiklopediye göre bu sistemin benzerleri Selçuklulardaki ikta ve Bizans’taki pronoia uygulamalarında da görülür. Ansiklopediye göre Timurtaş Bey 1375-1381 yıllarında Rumeli’de önemli düzenlemeler yaptı. Bu düzenlemelerde yerli Hristiyan askerlere de tımar verildi.

Yönetimdeki süreklilik de önemliydi. Ansiklopediye göre I. Murad, Rumeli’de Lala Şâhin’i uç beyleri üzerinde beylerbeyi olarak atadı. Çandarlı ailesinden vezirler devlet düzeninin kurulmasında rol oynadı. Bu ailenin üyeleri yaklaşık bir asır boyunca vezirlik yaptı.

Hanedanın Bütünlüğü

Türk devletlerinde ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması sık görülen bir durumdu. Bu gelenek, pek çok devletin kısa sürede bölünmesine yol açmıştı. Bu beylikte ise ülke zamanla tek bir hükümdarın elinde toplandı. Bu sayede fethedilen topraklar kardeşler arasında parçalanmadı ve devletin gücü dağılmadı.

Fetihlerin Kronolojisi

Büyümenin hızı, kuruluş döneminin önemli fetihlerinde açıkça görülür. Tablodaki tarihlerin bir kısmı kaynaklarda farklı verilir.

Yıl	Gelişme
1326	Bursa’nın fethi
1331	İznik’in fethi
1337	İzmit’in fethi
1352-1354	Çimpe ve Gelibolu ile Rumeli’ye geçiş
1361	Edirne’nin fethi
1389	I. Kosova Savaşı
1396	Niğbolu Savaşı

Bu genişleme 1402’deki Ankara Savaşı ile geçici olarak kesildi. Bu yenilginin sonuçlarını Yıldırım Bayezid ve Ankara Savaşı yazısında anlattık.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı Devletinin kısa sürede büyümesinin nedenleri nelerdir?

Başlıca nedenler uç konumu, Bizans ve Balkanların zayıflığı, istimâlet siyaseti, ahî ve gazi topluluklarının desteği ile tımar sistemidir.

Osmanlı Devletinin kısa sürede büyümesinin nedenleri arasında hoşgörünün yeri nedir?

İstimâlet denilen hoşgörü siyaseti, Balkan halkının yeni yönetimi benimsemesini kolaylaştırdı. Bu sayede fethedilen yerlerde büyük isyanlar çıkmadı.

İstimâlet ne demektir?

Fethedilen yerlerdeki halkın gönlünü kazanmaya dayanan siyasettir. Dinî serbestlik, hakların korunması ve vergi kolaylıkları bu siyasetin başlıca unsurlarıdır. Ansiklopediye göre kavram, Kur’an’daki “müellefe-i kulûb” anlayışıyla ilişkilidir.

Topraklara katılan ilk beylik hangisidir?

Karesi Beyliği’dir. Orhan Bey döneminde topraklara katıldı ve Rumeli’ye geçişte önemli rol oynadı. Beyliğin denizcilik tecrübesi, Çanakkale Boğazı’nın aşılmasını kolaylaştırdı.

Rumeli’ye ilk geçiş ne zaman oldu?

Orhan Bey döneminde, 1352-1354 yılları arasında Çimpe Kalesi ve Gelibolu’nun alınmasıyla gerçekleşti.

Sonuç

Osmanlı Devletinin kısa sürede büyümesinin nedenleri tek bir etkene indirgenemez. Uç konumu ve komşuların zayıflığı genişleme fırsatı yarattı. İstimâlet siyaseti fethedilen halkların yeni yönetimi benimsemesini sağladı. Tımar sistemi ve düzenli askerî birlikler ise bu kazanımları kalıcı hâle getirdi. Böylece küçük bir uç beyliği bir asırda büyük bir devlete dönüştü.