Osmanlı armasının anlamı, üzerindeki her figürün devletin bir değerini temsil etmesinden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre son dönem armasının en üstünde padişahın tuğrası, onun altında kitabeli bir hilal bulunur. İki yana ay yıldızlı sancaklar açılır. Silah, terazi ve kitap gibi figürler ise güç, adalet ve ilim gibi değerleri anlatır.
Hızlı Özet
- Erken dönemde devlet arması yerine padişahın tuğrası kullanılırdı.
- Yeniçeri ortalarının flamalarında kılıç, hilal, fil ve ejder gibi figürler vardı.
- Son dönem arması Batılı anlayışla düzenlenmiş, simetrik bir kompozisyondur.
- Armanın tepesinde, bir daire içinde padişahın tuğrası yer alır.
- Armada aslan ya da kartal gibi hayvan figürleri yoktur.
İçindekiler
- Arma nedir?
- Armanın anlamı
- İlk dönemde arma
- Semboller
- Ay yıldız
- Tuğra
- Armanın değişimi
- Yaygın yanlışlar
- Sık sorulan sorular
Arma Nedir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre arma, birkaç şeklin bir araya getirilmesiyle oluşan bir semboldür. Her figürün ayrı bir anlamı, bütünün de genel bir anlamı vardır. Dünyadaki armalarda genellikle hayvan, hayalî hayvan, silah, yıldız ve çiçek motifleri görülür. Ansiklopediye göre eski Türkler arma niteliğindeki hayvan şekillerine ongun derdi.
Ansiklopediye göre Attila’nın bayrağında bir kuş resmi, Göktürk sancağında ise bir kurt başı bulunduğu bilinir. Anadolu Selçukluları ise sikkelerde, çinilerde ve taş süslemelerde çift başlı kartal motifini kullandı. Ansiklopediye göre bazen “es-sultân” ibaresiyle görülen bu kartal, bir hâkimiyet sembolüydü. Eski Türk sancağını Göktürk Bayrağı yazısında anlattık.
Osmanlı Armasının Anlamı Nedir?
Osmanlı armasının anlamı, devletin dayandığı değerleri tek bir kompozisyonda göstermesinde yatar. Genel kabule göre tuğra hükümdarlığı, sancaklar egemenliği, silahlar askerî gücü anlatır. Terazi adaleti, kitaplar ise ilmi ve hukuku simgeler. Ay ve yıldız da devletin ve İslam dünyasının işareti olarak armada önemli bir yer tutar.
Bu semboller tek tek okunduğunda devletin kendini nasıl gördüğünü de gösterir. Güçlü bir ordu, adil bir hukuk ve ilme dayalı bir düzen, armanın verdiği ana mesajdır. Bu yüzden arma, yalnızca bir süs değil, bir devlet anlayışının özeti sayılır.
İlk Dönemde Arma Var mıydı?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlılar figürlü tasvirlere rağbet etmedikleri ilk dönemlerde devlet arması olarak padişahın tuğrasını kullandı. Ansiklopediye göre orduda, özellikle yeniçeri ortalarında armalı flamalar bulunurdu. Her orta kendini kılıç, hilal, fil ve ejder gibi farklı bir figürle gösterirdi. Yani hayvan figürleri devlet armasında değil, bazı askerî birliklerin flamalarında görülürdü.
Bu durum, figürlü tasvire mesafeli duran bir kültürün tercihini yansıtır. Devletin kimliği uzun süre resimle değil, yazıyla, yani tuğrayla ifade edildi. Tuğra bu yüzden yüzyıllar boyunca devletin en güçlü görsel imzası oldu. Armanın Batılı anlamdaki biçimi ise çok daha geç bir dönemde ortaya çıktı.
Armadaki Semboller Nelerdir?
Ansiklopediye göre sonraki devirlerde ortaya çıkan devlet arması, Batılı bir anlayışla düzenlenmiş çok unsurlu ve simetrik bir kompozisyondur. En üstte, bir daire içinde padişahın tuğrası bulunur. Tuğrayı alttan, içi kitabeli bir hilal kavrar. Ortada ise bir rozet motifini çeviren on altı yıldızlı bir madalyon yer alır.
Ansiklopediye göre madalyonun iki yanında, merkezden yanlara doğru açılan ay yıldızlı iki sancak vardır. Sancakların arkasından yine yanlara doğru silah, terazi ve kitap gibi sembolik eşya figürleri yayılır. Bu düzen, devletin gücünü, adaletini ve ilmini bir arada göstermeyi amaçlar.
Silahlar ordunun ve savunmanın simgesidir. Terazi adaletin, kitaplar ise ilmin ve kanunun işaretidir. Ay yıldızlı sancaklar egemenliği anlatır. On altı yıldızın anlamı hakkında ise kaynaklarda kesin bir bilgi yoktur.
Ay Yıldız Ne Zaman Kullanılmaya Başlandı?
Ay yıldızın tarihi, Osmanlı armasının anlamını kavramak için de önemlidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Emel Esin, ay yıldızın eski Türklerde de hükümdarın ve parlaklığın simgesi sayıldığını belirtir. Ansiklopediye göre bazı Türk boylarının damgaları da hilal biçimindeydi. Yine ansiklopediye göre 1561 tarihli bir haritada devletin hâkim olduğu bölgeler kırmızı zemin üzerine hilallerle gösterilmiştir.
Ansiklopediye göre III. Selim, ordu ve donanma bayraklarındaki hilale sekiz köşeli yıldızı da ekletti. Onun mühr-i hümâyununun üst kısmında da hilal ve altı köşeli bir yıldız yer alır. Ansiklopediye göre XVIII. yüzyıl sonunda gemi bayraklarında daha çok kırmızı renk kullanılmaya başlandı.
Sonraki dönemde kalelere ve hükümet binalarına çekilen resmî sancak, ay yıldızlı al sancaktı. Ansiklopediye göre yeniçeriliğin kaldırılmasıyla bayrak kelimesi de yasaklandı ve yerine sancak kelimesi kullanıldı. Bu ayrıntı, sembollerin yalnızca biçimle değil, adlarla da siyasi anlam taşıdığını gösterir.
Tuğra: Armanın Tepesindeki İmza
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tuğra, Oğuz hakanlarından padişahlara kadar Türk hükümdarlarını temsil eden yazılı bir işarettir. Kelime Orta Türkçede “hükümdarın mühür ve imzası” anlamındaki tugrag biçiminde geçer. Ansiklopediye göre tuğra yazılmaz, “çekilir”. İlk tuğra Orhan Gazi’ye aittir (1324); Osman Gazi’nin tuğrasına rastlanmamıştır.
Ansiklopediye göre bir tuğra beş bölümden oluşur. Kürsü (sere), padişahın ve babasının adını ve “el-muzaffer dâimâ” duasını taşır. Buradan sola doğru iç içe iki beyza uzanır, sağa doğru ise kol (hançer) çıkar. Kürsüden yukarı üç tuğ (elif) yükselir ve bunların tepesinden üç zülfe kıvrılarak iner.
Ansiklopediye göre dua cümlesi I. Murad’da “muzaffer dâimâ”, Fatih’te “el-muzaffer dâimâ” biçiminde başladı. I. Murad’ın elini mürekkebe batırıp bastığı ve tuğranın buradan çıktığı yolundaki eski görüş ise bir tarafa bırakılmıştır. Ansiklopediye göre Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey’in tuğrasının ise ok ve yaydan oluşan Kınık damgası olduğu kabul edilir. Tuğrayı tuğranın anlamı yazısında ayrıntılı olarak ele aldık.
Ansiklopediye göre şah unvanı tuğraya Yavuz Sultan Selim’le girdi. Padişahın tuğrasını çekmekle görevli yüksek memura nişancı denirdi. Nişancılık kaldırıldıktan sonra tuğra çekenlere tuğrakeş dendi ve bu ad 1922’ye kadar sürdü. Taşraya gönderilen fermanlara mutlaka tuğra konurdu. Ansiklopediye göre XV. yüzyıl sonlarından itibaren tuğra, tezhiple süslenen sanatlı bir işarete dönüştü.
Tuğranın bu gelişimi, Osmanlı armasının anlamını da açıklar. Arma, padişahın imzası olan tuğrayı en üste yerleştirerek hükümdarlığı merkeze alır. Böylece eski yazılı işaret ile yeni resimli kompozisyon tek bir bütünde birleşir.
Arma Zamanla Nasıl Değişti?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu kompozisyon, resmî devlet arması ve süs unsuru olarak bol miktarda kullanıldı. Ansiklopediye göre II. Mahmud devrinde bozulmaya başladı ve II. Abdülhamid devrinde orijinalliğini tamamen kaybetti. Bugün en çok bilinen biçim II. Abdülhamid döneminin armasıdır. Bu arma resmî belgelerde ve yapıların cephelerinde sıkça görülür. Osmanlı armasının anlamı ise bu değişikliklere rağmen özünde aynı kaldı: hükümdarlık, güç, adalet ve ilim.
İmparatorluğun son yıllarında da semboller değişmeye devam etti. Ansiklopediye göre saltanatın kaldırılmasından sonra halifeye mahsus yeni bir sancak kabul edildi. Bu sancakta yeşil zemin üzerinde sekiz şualı beyaz bir güneş, onun içinde de kırmızı zeminde beyaz ay yıldız vardı. Ansiklopediye göre imparatorluk devrinin millî bayrağı ise korundu.
Yaygın Yanlışlar
Bazı anlatımlar armada aslan ve kartal figürleri bulunduğunu söyler; bu doğru değildir. Çift başlı kartal, Anadolu Selçuklularına ait bir hâkimiyet işaretidir. Son dönem devlet armasında ise hayvan figürü yer almaz. Arma ile tuğra da aynı şey değildir: tuğra padişahın imzası, arma ise devletin simgesidir.
Bazı anlatımlar armadaki on altı yıldızı on altı Türk devletiyle ilişkilendirir. Ancak bu yorumu destekleyen, armanın yapıldığı döneme ait bir belge bulunmaz. Kaynaklara dayanmayan bu tür açıklamalara temkinle yaklaşmak gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Osmanlı armasının anlamı nedir?
Arma; tuğra, sancaklar, silahlar, terazi ve kitap gibi figürlerle hükümdarlığı, gücü, adaleti ve ilmi birlikte anlatır.
Osmanlı armasının anlamı neden tuğrayla başlar?
Çünkü erken dönemde devlet arması olarak padişahın tuğrası kullanılırdı. Son dönem armasında da tuğra en üstte yer alır.
Armada hayvan figürü var mı?
Hayır. Hayvan figürleri yalnızca bazı yeniçeri ortalarının flamalarında görülürdü.
İlk tuğra kime aittir?
DİA’ya göre ilk tuğra Orhan Gazi’ye aittir ve 1324 tarihlidir.
Sonuç
Osmanlı armasının anlamı, devletin değerlerini tek bir kompozisyonda toplamasından gelir. Erken dönemde bu görevi tuğra üstlendi, son dönemde ise Batılı tarzda düzenlenmiş bir arma kullanıldı. Tuğra, hilal, sancaklar, silahlar, terazi ve kitap bu armanın başlıca unsurlarıdır. Osmanlı armasının anlamını doğru okumak, efsanelerden çok kaynaklara bakmayı gerektirir.
