Kudüs Hangi Savaşta Osmanlı’nın Elinden Çıktı? (1917)

Kudüs, I. Dünya Savaşı sonucunda Osmanlı Devleti’nin elinden çıkmıştır. Şehir, savaşın Filistin–Sina Cephesi’nde İngiliz kuvvetlerine karşı verilen mücadelenin ardından Aralık 1917’de kaybedilmiş, böylece 1517’de başlayan dört asırlık Osmanlı hâkimiyeti sona ermiştir.

Kısa cevap

Savaş: I. Dünya Savaşı (1914–1918)
Cephe: Filistin–Sina Cephesi
Tarih: 9 Aralık 1917 (şehrin teslimi) — 11 Aralık 1917 (General Allenby’nin resmî girişi)
Padişah: Sultan V. Mehmed Reşad; fiilî yönetim İttihat ve Terakki ile Enver Paşa’daydı

Kudüs Osmanlı yönetimine ne zaman girdi?

Kudüs, Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferi sırasında, 1517’de Memlük Devleti’nin yenilgiye uğratılmasıyla Osmanlı topraklarına katıldı. Şehir bundan sonra yaklaşık dört yüz yıl Osmanlı yönetiminde kaldı.

Kanuni Sultan Süleyman döneminde şehrin surları baştan inşa edildi; bugün Eski Şehir’i çevreleyen surlar bu dönemin eseridir. Osmanlı yönetimi boyunca üç dine ait kutsal mekânlar korundu ve şehirdeki cemaatler kendi hukuklarına göre yaşamaya devam etti.

Kubbetü's-Sahra'nın önünde yürüyen iki kişinin göründüğü eski siyah beyaz Kudüs fotoğrafı — Kudüs, 1517’den 1917’ye kadar dört asır boyunca Osmanlı yönetiminde kaldı.

Filistin–Sina Cephesi nasıl açıldı?

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’na İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, Bulgaristan) safında girdi ve İtilaf Devletleri’yle karşı karşıya kaldı. Cephenin açılma sebebi Süveyş Kanalıydı: Osmanlı, İngiltere’nin Hindistan’a uzanan can damarını kesmek için 1915 ve 1916’da iki Kanal Harekâtı düzenledi. İkisi de başarısız oldu.

Bu başarısızlıktan sonra inisiyatif tamamen İngilizlere geçti. General Edmund Allenby komutasındaki kuvvetler Sina’yı geçerek Gazze’ye yüklendi; üçüncü Gazze Muharebesi ve Birüssebi’nin düşmesiyle Osmanlı savunma hattı yarıldı ve yol Kudüs’e açıldı.

Aralık 1917: şehrin teslimi

Osmanlı birlikleri, kutsal şehirde muharebe yaşanmasını önlemek için Kudüs’ü savunmadan tahliye etti. 9 Aralık 1917’de şehrin belediye başkanı beyaz bayrakla İngiliz askerlerine teslim teklifini iletti.

Allenby, iki gün sonra — 11 Aralık 1917’de — şehre Yafa Kapısı’ndan atından inip yürüyerek girdi. Bu jest bilinçliydi: fetih değil, kutsal şehre saygı görüntüsü verilmek isteniyordu. Kaynaklarda iki tarihin birlikte anılması bu yüzdendir; 9 Aralık teslim, 11 Aralık resmî giriş tarihidir.

Kaybın sonuçları

Osmanlı’nın Suriye ve Filistin’deki askerî gücü ağır darbe aldı; 1918 Eylül’ünde Nablus yenilgisiyle cephe tamamen çöktü.
Bölgenin geleceği savaş sırasında yapılan anlaşmalarla şekillenmişti: Sykes-Picot Antlaşması (1916) ve Balfour Deklarasyonu (Kasım 1917).
30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı; Arap toprakları fiilen elden çıktı.
Filistin, 1922’de Milletler Cemiyeti kararıyla resmen İngiliz mandası hâline geldi.

Osmanlı’nın savaş sırasında Arap tebaasıyla ilişkisi ayrı bir tartışma konusudur; bu konuyu Filistin Osmanlı’ya İhanet Etti mi? yazısında ele aldık.

Kudüs neden bu kadar önemliydi?

Yahudilik: Mabet’in bulunduğu yer ve inancın merkezî kutsal şehri.
Hristiyanlık: Kıyamet Kilisesi’nin bulunduğu, hac güzergâhının kalbindeki şehir.
İslam: Mescid-i Aksâ’nın bulunduğu ilk kıble ve üçüncü harem.

Bu üç katmanlı kutsallık, şehri askerî değerinin çok ötesinde bir sembole dönüştürdü. Kudüs’ün 1917’de el değiştirmesi bu yüzden yalnızca bir cephe haberi değil, uluslararası bir olay olarak karşılandı.

Sık sorulan sorular

Kudüs hangi savaş sonucunda Osmanlı Devleti’nin elinden çıkmıştır?

I. Dünya Savaşı sonucunda. Şehir, savaşın Filistin–Sina Cephesi’nde Aralık 1917’de İngiliz kuvvetlerinin eline geçti.

Kudüs hangi padişah döneminde kaybedildi?

Sultan V. Mehmed Reşad döneminde. Ancak devletin fiilî yönetimi İttihat ve Terakki kadrosunun, özellikle Enver Paşa’nın elindeydi.

Kudüs hangi padişah döneminde alınmıştı?

Yavuz Sultan Selim döneminde, 1517’deki Mısır Seferi sırasında Memlüklerden alındı.

Filistin ve Kudüs hangi cephede kaybedildi?

Filistin–Sina Cephesi’nde. Bu cephe, Süveyş Kanalı’na yönelik Osmanlı harekâtlarıyla açılmış, İngiliz karşı taarruzuyla Filistin’in tamamının kaybıyla sonuçlanmıştır.