Kudüs Hangi Savaş Sonucunda Osmanlı Devletinin Elinden Çıkmıştır? 4 Asırlık Yönetimin Sonu

Kudüs hangi savaş sonucunda Osmanlı Devletinin elinden çıkmıştır? Kısa cevap: I. Dünya Savaşı. Şehir, savaşın Filistin cephesinde İngiliz kuvvetlerinin ilerleyişi sonucunda 9 Aralık 1917’de teslim edildi. General Allenby iki gün sonra şehre resmen girdi. Böylece 1516’da başlayan ve yaklaşık dört asır süren Osmanlı yönetimi sona erdi.

Hızlı Özet

Şehir, I. Dünya Savaşı sırasında Filistin cephesinde kaybedildi.
İngilizler 31 Ekim 1917’de Birüssebi’yi alarak Osmanlı savunmasını sarstı.
Şehir 9 Aralık 1917’de teslim edildi; Allenby 11 Aralık’ta resmen girdi.
Osmanlı yönetimi, 1831-1840 arasındaki Mısır dönemi hariç yaklaşık dört asır sürdü.
Kayıp, Eylül 1918’e kadar bütün Filistin’in elden çıkmasının habercisi oldu.

Kudüs Hangi Savaş Sonucunda Osmanlı Devletinin Elinden Çıkmıştır?

Cevap, I. Dünya Savaşı’dır. Osmanlı Devleti bu savaşa Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın yanında girdi. Savaş boyunca Suriye ve Filistin’de İngiltere’ye karşı ağır bir mücadele verildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre şehirdeki Osmanlı yönetimi, Aralık 1917’ye kadar yaklaşık dört asır devam etti.

Tarihler konusunda kaynaklarda küçük farklar görülür. Ansiklopedinin Birinci Dünya Savaşı maddesine göre İngilizler 9 Aralık’ta şehre girdi. Kudüs ve Filistin maddeleri ise Allenby’nin 11 Aralık’taki girişini esas alır. İlk tarih teslim gününü, ikincisi resmî giriş törenini gösterir.

Şehir Osmanlı Yönetimine Ne Zaman Girdi?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Yavuz Sultan Selim, 1516’da Mercidabık’ta Memlükleri yendikten sonra Halep, Hama ve Şam üzerinden güneye ilerledi. Ansiklopediye göre şehir, padişahın gelişinden önce muhtemelen Ekim 1516’da Osmanlı yönetimine girmişti. Yavuz Sultan Selim, 29 Aralık 1516’da devlet ileri gelenleriyle birlikte şehri ziyaret etti. Bu süreci Yavuz Sultan Selim dönemi yazısında anlattık.

Ansiklopediye göre şehir, Kanuni Sultan Süleyman zamanında tarihinin altın çağını yaşadı. Bugün hâlâ ayakta olan surlar 1536-1540 yıllarında, beş yılda tamamlandı. Uzunluğu 3 kilometreyi, yüksekliği 12 metreyi aşan surların otuz dört kulesi ve yedi kapısı vardır. Beytülahm ve Halîlürrahman’dan su getiren kanallar da onarıldı ve beşi sur içinde olmak üzere altı çeşme yapıldı.

Hürrem Sultan’ın 1551’de yaptırdığı külliye, şehrin en önemli hayır kurumlarından biri oldu. Ansiklopediye göre cami, medrese, han, ribât ve imaretten oluşan bu külliyede yüzlerce kişiye yemek dağıtıldı. Hürrem Sultan’ın 1558’deki ölümünden sonra Kanuni, Sayda civarındaki dört köyü de bu vakfa ekledi. Dönemi Kanuni döneminde Osmanlı yazısında ele aldık.

Kudüs hangi savaş sonucunda Osmanlı Devletinin elinden çıkmıştır: Kubbetü's-Sahra önünde eski bir fotoğraf

Ansiklopediye göre Osmanlı yönetimi, 1831-1840 arasındaki Kavalalı Mehmed Ali Paşa dönemi hariç kesintisiz sürdü. Şehir hep sancak statüsünde kaldı, ancak bağlı olduğu merkez zamanla değişti. Önce Şam eyaletine, 1841-1865 arasında Sayda eyaletine, ardından Suriye vilayetine bağlandı. Ansiklopediye göre 1872-1917 arasında ise müstakil mutasarrıflık olarak doğrudan İstanbul’a bağlıydı.

Her dönem aynı ölçüde parlak değildi. Ansiklopediye göre XVI. yüzyılın son çeyreğinden itibaren merkezî idarenin zayıflaması şehre ulaşan yolların güvenliğini azalttı. Kutsal mekânlara giden hacılar zaman zaman bedevî saldırılarına uğradı. Buna çözüm olarak yollar üzerine güvenlik kuleleri yapıldı.

XIX. yüzyılda şehir, Avrupa devletlerinin de ilgi odağı oldu ve birçok devlet burada konsolosluk açtı. Ansiklopediye göre 1841’de İngiliz-Alman Protestan piskoposluğu kuruldu. Rum Ortodoks patriği 1845’te İstanbul’dan şehre taşındı, 1847’de ise Latin patrikliği yeniden canlandırıldı. Bu gelişmeler, şehrin uluslararası önemini daha da artırdı.

Filistin Cephesi Nasıl Açıldı?

Cephenin açılış sebebi Süveyş Kanalı’ydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Dördüncü Ordu kumandanı Cemal Paşa, İngilizleri Mısır’dan çıkarmak için Kanal Harekâtı planını uyguladı. Osmanlı kuvvetleri 7 Ocak 1915’te Birüssebi’de toplanarak harekete geçti. Ancak Şubat 1915’teki birinci ve Temmuz 1916’daki ikinci Kanal Harekâtı’nda istenen sonuç alınamadı. Ansiklopediye göre bu yüzden Kanal Harekâtı eleştirilere konu oldu.

Bu başarısızlıklardan sonra inisiyatif İngilizlere geçti. Ansiklopediye göre Gazze’de iki ordu arasında üç büyük çarpışma oldu; ilk ikisini Osmanlı kuvvetleri, üçüncüsünü İngilizler kazandı. Bu direniş, İngiliz ilerleyişini 1917 sonbaharına kadar durdurdu. Ansiklopediye göre Gazze’nin nüfusu 1912’de 40.000 civarındayken savaştan sonra 17.500’e düştü.

Bu sırada Hicaz’da da yeni bir cephe açıldı. Ansiklopediye göre Cemal Paşa’nın devlete ihanetle suçladığı bazı Arapları idam ettirmesi gergin bir ortam yarattı. Mekke emîri Şerif Hüseyin, bu ortamda Haziran 1916’da Osmanlı’ya karşı isyan başlattı. İngilizler isyanı, Suriye ve Kanal üzerindeki Osmanlı savunmasını zayıflatmak için destekledi. Bölge halkının tutumunu Filistin Osmanlıya ihanet etti mi? yazısında ele aldık.

Şehir 1917’de Nasıl Düştü?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre General Allenby komutasındaki İngiliz ordusu, 31 Ekim 1917’de büyük bir taarruz başlattı. Karşısında Alman Mareşali Falkenhayn’ın başında bulunduğu Yıldırım Orduları Grubu vardı. Ansiklopediye göre İngilizler aynı gün Birüssebi yöresini ele geçirdi. Ardından Gazze de düştü ve Osmanlı savunma hattı çöktü. Ansiklopediye göre şehri savunmak için kurulan ordu grubu başarı sağlayamadı.

Osmanlı birlikleri 8-9 Aralık gecesi şehri çatışmaya sokmadan boşalttı. Belediye başkanı 9 Aralık 1917’de teslim mektubunu İngiliz askerlerine iletti. Allenby 11 Aralık’ta şehre Yafa Kapısı’ndan yaya olarak girdi. Bu tercih, kutsal şehre saygı gösterildiği izlenimi vermeyi amaçlıyordu.

Kaybın Sonuçları Neler Oldu?

Ansiklopediye göre İngilizler, şehrin düşüşünden sonra Eylül 1918’e kadar Filistin topraklarının tamamını ele geçirdi. Böylece bölgedeki Osmanlı idaresi fiilen sona erdi. Ansiklopediye göre İngiliz işgali, Haçlı dönemi dışında yaklaşık 1200 yıl süren Müslüman yönetimini de bitirdi. Mondros Mütarekesi ise 30 Ekim 1918’de imzalandı.

Bölgenin geleceği savaş sırasında yapılan anlaşmalarla şekillenmişti. Ansiklopediye göre İngiltere, 1915-1916’daki Hüseyin-McMahon yazışmalarında Araplara bağımsızlık vaat etti, ancak Filistin’in adını açıkça anmadı. İngiltere ve Fransa ise Mayıs 1916’da Sykes-Picot planıyla bölgeyi kendi nüfuz alanlarına ayırdı. Bu planda Filistin için uluslararası bir idare düşünülüyordu.

Ansiklopediye göre İngiliz Dışişleri Bakanı Balfour, 2 Kasım 1917’de yazdığı mektupla Filistin’de Yahudiler için bir “millî yurt” kurulmasını desteklediğini bildirdi. Ansiklopediye göre o sırada Filistin nüfusunun yüzde 90’ı Araptı ve toprakların ancak yüzde 2’si Yahudi mülkündeydi.

Şehir 1917-1920 arasında İngiliz askerî yönetiminde kaldı. Ansiklopediye göre San Remo Konferansı 1920’de Filistin’i İngiliz mandasına verdi. İngiltere, Temmuz 1920’den itibaren bölgeyi bir yüksek komiser aracılığıyla yönetmeye başladı. Şeria nehrinin doğusu ayrılarak Ürdün Emirliği kuruldu ve başına Şerif Hüseyin’in oğlu Emîr Abdullah getirildi. Manda idaresi 24 Temmuz 1922’de Milletler Cemiyeti tarafından onaylandı.

Şehir Neden Bu Kadar Önemliydi?

Kudüs, üç büyük din için kutsal sayılan bir şehirdir. Yahudiler için Mabet’in bulunduğu yerdir. Hristiyanlar için Kıyamet Kilisesi’nin bulunduğu hac merkezidir. Müslümanlar için ise ilk kıble Mescid-i Aksa ve Kubbetü’s-Sahre buradadır. Bu yüzden 1917’deki el değiştirme, bir cephe haberinden çok daha büyük yankı uyandırdı.

Osmanlı yönetimi de kutsal mekânlara özel önem verdi. Ansiklopediye göre devlet, şehri ele geçirdikten kısa süre sonra ona verdiği önemi gösteren işlere başladı. Kubbetü’s-Sahre’nin onarımı ve surların yapımı bunun en bilinen örnekleridir. Ansiklopediye göre sur kapılarının altısının üzerinde yapım tarihlerini gösteren kitabeler bulunur.

Sık Sorulan Sorular

Kudüs hangi savaş sonucunda Osmanlı Devletinin elinden çıkmıştır?

I. Dünya Savaşı sonucunda. Şehir, Filistin cephesinde 9 Aralık 1917’de İngilizlere teslim edildi.

Kudüs hangi savaş sonucunda Osmanlı Devletinin elinden çıkmıştır sorusunda neden iki tarih geçer?

Şehir 9 Aralık’ta teslim edildi, Allenby ise 11 Aralık’ta resmî törenle girdi. Kaynaklar bu iki günden birini esas alır.

Şehir kaybedildiğinde padişah kimdi?

Tahtta Sultan V. Mehmed Reşad vardı. Ancak devletin fiilî yönetimi İttihat ve Terakki kadrosunun elindeydi.

Sykes-Picot Antlaşması nedir?

Ansiklopediye göre İngiltere ve Fransa’nın Mayıs 1916’da hazırladığı gizli paylaşım planıdır. Filistin için uluslararası bir idare öngörüyordu.

Şehir kaç yıl Osmanlı yönetiminde kaldı?

Yaklaşık dört asır kaldı. Bu süreye 1831-1840 arasındaki Kavalalı Mehmed Ali Paşa dönemi dahil değildir.

Sonuç

Kudüs hangi savaş sonucunda Osmanlı Devletinin elinden çıkmıştır sorusunun cevabı I. Dünya Savaşı’dır. Kanal harekâtlarının başarısızlığı, Gazze hattının çökmesi ve Birüssebi’nin düşmesi yolu açtı. Şehir 9 Aralık 1917’de teslim edildi ve dört asırlık Osmanlı yönetimi sona erdi. Bu kayıp, kısa süre sonra bütün Filistin’in elden çıkmasının da başlangıcı oldu.