Kerbela Olayı, Hz. Hüseyin ile ailesinin ve yanındaki yaklaşık yetmiş kişinin 10 Muharrem 61’de (10 Ekim 680) Kerbelâ’da Emevî ordusu tarafından şehit edilmesidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre olayın kökeninde, Hz. Hüseyin’in Yezîd’e biat etmeyi reddetmesi vardı. Bu trajedi, İslam tarihinin en derin kırılmalarından biri oldu.
Hızlı Özet
- Muâviye’nin oğlu Yezîd’i halef tayin etmesi geniş bir muhalefete yol açtı.
- Hz. Hüseyin, Yezîd’e biat etmeyip Mekke’ye gitti.
- Kûfeliler onu davet etti, ancak Müslim bin Akīl öldürülünce sözlerinden döndü.
- Kafile 2 Muharrem 61’de Kerbelâ’ya ulaştı ve Fırat ile bağlantısı kesildi.
- 10 Muharrem, Şîa için matem günü olarak hafızaya yerleşti.
İçindekiler
- Kısa cevap
- Kerbelâ nerededir?
- Yezîd’in veliahtlığı
- Mekke’den Kûfe’ye
- Kerbelâ yolunda
- Kuşatma ve susuzluk
- 10 Muharrem
- Olaydan sonra
- Tarihsel hafıza
- Sık sorulan sorular
Kerbela Olayı Nedir?
Kerbela Olayı, Hz. Ali’nin oğlu ve Hz. Peygamber’in torunu Hz. Hüseyin’in öldürülmesiyle sonuçlanan trajedidir. Onu öldüren ordu, Emevî Halifesi I. Yezîd’in Kûfe valisi Ubeydullah bin Ziyâd tarafından gönderilmişti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hz. Hüseyin ile birlikte ailesi fertleri ve yaklaşık yetmiş savaşçı şehit oldu. Olay, hilafetin babadan oğula geçen bir saltanata dönüşmesine karşı verilen mücadelenin trajik sonucu olarak hatırlanır.
Kerbelâ Nerededir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kerbelâ, Bağdat’ın yaklaşık 100 km güneybatısındadır. Şehrin İslam tarihindeki şöhreti, Kerbela Olayı’nın burada yaşanmasından ve şehitlerin kabirlerinin burada bulunmasından gelir. Ansiklopediye göre Kerbelâ, Hz. Ali’nin defnedildiğine inanılan Necef’ten sonra Şiîlerin ikinci kutsal ziyaret yeridir. Hâlid bin Velîd’in 634’te burada konakladığı bilindiği için şehir İslam’dan önce de vardı.
Ansiklopediye göre ismin Akkadca “sivri külah” anlamındaki karballatu kelimesinden ya da bazı Arapça köklerden geldiği ileri sürülmüştür. Ancak bu konuda kesin bir sonuca varılamamıştır. Ansiklopediye göre İbn Battûta 1327’de şehri hurmalıklar içinde buldu; türbenin yanında büyük bir medrese ve bir zâviye vardı.
Olayın Arka Planı: Yezîd’in Veliahtlığı
Kerbela Olayı’nın kökleri, hilafetin nasıl devredileceği tartışmasına uzanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hz. Hüseyin, ağabeyi Hz. Hasan’ın Muâviye ile anlaşmasına başta itiraz etse de sonra ona uydu. Hz. Hasan’ın 669’daki vefatından sonra ibadete ve zühde dayalı bir hayat sürdü. Muâviye’ye yazdığı bir mektupta onunla savaşmak niyetinde olmadığını bildirdi. Ancak Muâviye’nin 676’dan sonra oğlu Yezîd’e biat alınmasını istemesi pek çok Müslümanı rahatsız etti.
Ansiklopediye göre Abdurrahman bin Ebû Bekir bu teklife, saltanatı babadan oğula geçiren Bizans usulünün getirilmek istendiğini söyleyerek karşı çıktı. Abdullah bin Ömer ve Abdullah bin Zübeyr de biata yanaşmadı; Hz. Hüseyin de onlarla aynı fikirdeydi. Muâviye muhalifleri tehditlerle biata zorladıysa da başaramadı.
Hz. Hüseyin Neden Kûfe’ye Yöneldi?
Muâviye 680’de ölünce hilafete geçen Yezîd, Medine Valisi Velîd bin Utbe’den Hz. Hüseyin’in biatını almasını istedi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hz. Hüseyin gizlice biat edemeyeceğini söyledi. Mervân, valiye onun biatını hemen almasını ya da boynunu vurdurmasını tavsiye etti; Velîd ise bunu dinini yıkacak bir iş sayarak reddetti. 4 Mayıs 680 gecesi, kardeşi Muhammed bin Hanefiyye dışındaki bütün ailesiyle Mekke’ye gitti.
Ansiklopediye göre Kûfe ileri gelenleri, onu hilafete getirmek için davet mektupları yazdı. Hz. Hüseyin durumu incelemek için amcasının oğlu Müslim bin Akīl’i Kûfe’ye gönderdi. Rivayete göre ilk aşamada 12-30.000 kişi Müslim’e biat etti. Ancak Yezîd, Basra Valisi Ubeydullah bin Ziyâd’ı Kûfe’ye de vali tayin edince durum değişti.
Ubeydullah’ın sert tedbirleri karşısında halk dağıldı. Ansiklopediye göre Müslim bin Akīl yakalanıp 9 ya da 10 Eylül 680’de öldürüldü. Bu gelişmeden habersiz olan Hz. Hüseyin, İbn Abbas ve Abdullah bin Ömer gibi kişilerin uyarılarına rağmen 9 Eylül 680’de Kûfe’ye doğru yola çıktı.
Kerbelâ Yolunda
Yolda karşılaştığı şair Ferezdak ona, Kûfe halkının kalbinin onunla, kılıçlarının ise Ümeyyeoğulları ile olduğunu söyledi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sa‘lebiyye’de Müslim’in öldürüldüğünü öğrenince geri dönmek istedi. Ancak Müslim’in yakınlarının ısrarıyla yola devam etti. Ansiklopediye göre daha önce amcasının oğlu Abdullah bin Ca‘fer, Mekke valisinden onun için eman alarak dönmesini istemişti. Taraftarlarına isteyenin ayrılabileceğini söyledi ve yanında ailesiyle birlikte yaklaşık yetmiş kişi kaldı.
Kerbelâ’da Kuşatma ve Susuzluk
Ansiklopediye göre küçük kafile 2 Muharrem 61’de (2 Ekim 680) Kerbelâ’ya vardı. Kafileyi 1000 kişilik kuvvetiyle izleyen Hür bin Yezîd durumu valiye bildirdi. Ubeydullah, kafilenin susuz ve savunmasız bir yerde konaklamaya mecbur edilmesini istedi. Ömer bin Sa‘d da ordusuyla Hz. Hüseyin’in üzerine gönderildi.
Hz. Hüseyin elçiye, kendisini Kûfelilerin çağırdığını ve dönmek istediğini söyledi. Ansiklopediye göre Ubeydullah, Yezîd’e biatın önerilmesini ve reddedilirse kafilenin su ile bağlantısının kesilmesini istedi. Tahminlere göre Hz. Hüseyin geri dönmeyi, Yezîd’e bizzat gidip biat etmeyi ya da bir sınır bölgesinde cihada gitmeyi teklif etti. Ancak Şemir bin Zülcevşen’in kışkırtmasıyla bu teklifler sonuçsuz kaldı.
10 Muharrem: Kerbela Olayı Nasıl Yaşandı?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hz. Hüseyin ve yanındakiler 9 Muharrem gecesini dua, namaz ve istiğfarla geçirdi. Ertesi gün Hz. Hüseyin, Ömer’in ordusuna seslenerek insaflı olmalarını istedi. Bu konuşmadan etkilenen Hür bin Yezîd, yaptıklarına pişman olarak onun safına geçti.
Ansiklopediye göre savaş, Ömer bin Sa‘d’ın ilk oku atmasıyla başladı. Hz. Hüseyin’in yirmi üç süvari ve kırk piyadeden oluşan küçük kuvveti kısa sürede azaldı. Sıcak ve susuzluktan bitkin düşen Hz. Hüseyin, Şemir’in emriyle her yandan saldırıya uğradı ve şehit edildi. Hasta yatağındaki oğlu Ali Zeynelâbidîn’in öldürülmesine ise Ömer bin Sa‘d engel oldu.
Olaydan Sonra Neler Oldu?
Kerbela Olayı’ndan sonra şehitlerin cesetleri, ansiklopediye göre ertesi gün Benî Esed kabilesinden Gādiriye köylüleri tarafından toprağa verildi. Hz. Hüseyin’in kesik başı ve esirler Dımaşk’a gönderildi. Yezîd görünüşte üzüldü ve Ubeydullah’a lanet etti. Ancak ansiklopedi, gerçekten üzülmüş olsaydı sorumluları görevden alması gerektiğini belirterek bu üzüntünün samimi olmadığını değerlendirir.
Esirler Dımaşk’ta birkaç gün tutulduktan sonra bir muhafız birliğiyle Medine’ye gönderildi. Ansiklopediye göre serbest bırakılınca Medine’ye dönerken Kerbelâ’daki kabri ziyaret ettiler. Ansiklopediye göre Hz. Hüseyin’in başının nereye gömüldüğü tartışmalıdır; en güçlü ihtimal Medine’deki Bakī‘ Mezarlığı’dır. Onu davet eden Kûfelilerin önderi Süleyman bin Surad da sonradan kabri ziyaret ederek yardımsız bırakmanın utancını yaşadı.
Kerbelâ’nın Tarihsel Hafızadaki Yeri
Kerbela Olayı, âşûrâ gününe yeni bir anlam kattı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 10 Muharrem, Şîa için bir matem günü hâline geldi. Bu matem, Şiî Fâtımî Devleti’nin himayesinde devlet merasimleriyle yapıldı ve daha sonra İran’da gelenekleşti. Sünnî dünyada ise âşûrâ orucu tutmak ve aşure pişirmek yaygın bir gelenek olarak sürdü.
Kerbelâ’daki türbe yüzyıllar boyunca önemli bir ziyaret yeri oldu. Ansiklopediye göre Abbâsî Halifesi Mütevekkil 850-851’de türbeyi yıktırdı, ancak kısa süre sonra yeniden yapıldı. Kanuni Sultan Süleyman 1534’te Bağdat’ı aldıktan sonra Kerbelâ’yı ziyaret etti ve Hüseyniye su kanalını onarttı. III. Murad da 1583’te türbeyi yeniden yaptırdı. Ansiklopediye göre 1801 Nisanında Vehhâbîler şehri yağmaladı ve türbeye zarar verdi.
Abbâsî dönemini Abbâsîler dönemi yazısında, Kanuni’nin Bağdat seferini Kanuni neden Muhteşem olarak anıldı? yazısında anlattık. Bölgedeki Osmanlı-Safevî mücadelesi için Osmanlı-İran savaşları yazısına da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kerbela Olayı ne zaman oldu?
10 Muharrem 61, yani 10 Ekim 680 tarihinde oldu.
Kerbela Olayı’nda kaç kişi şehit oldu?
DİA’ya göre Hz. Hüseyin ile birlikte ailesi fertleri ve yaklaşık yetmiş savaşçı şehit oldu.
Hz. Hüseyin neden Yezîd’e biat etmedi?
Hilafetin babadan oğula geçen bir saltanata dönüşmesine karşıydı. Abdullah bin Zübeyr ve Abdullah bin Ömer gibi isimler de biata yanaşmamıştı.
Kerbelâ bugün nerededir?
Irak’ta, Bağdat’ın yaklaşık 100 km güneybatısındadır. Bugün aynı adı taşıyan ilin merkezidir.
Âşûrâ ile Kerbelâ arasında nasıl bir bağ var?
Olay âşûrâ günü, yani 10 Muharrem’de yaşandı. Bu yüzden Şîa için bu gün bir matem günü oldu.
Sonuç
Kerbela Olayı, Yezîd’in halifeliğine biat etmeyen Hz. Hüseyin’in, Kûfelilerin davetine giderken ailesi ve yetmiş kadar yakınıyla birlikte şehit edilmesidir. Kûfelilerin sözlerinden dönmesi, su yollarının kesilmesi ve uzlaşma tekliflerinin reddedilmesi trajediyi kaçınılmaz kıldı. Olay, hilafetin saltanata dönüşmesine karşı verilen mücadelenin simgesi oldu. 10 Muharrem, Müslüman toplumların hafızasında derin bir iz bıraktı.
