Osmanlı Düğünleri Nasıl Yapılırdı? Saraydan Mahalleye Ritüeller

Osmanlı düğünleri, iki şahit önünde kıyılan nikâhı topluma duyuran ve günlerce süren törenlerdi. Halk düğünü dünür düşme, söz ve nişanla başlardı. Ardından kına gecesi, gelin alayı ve düğün yemeği gelirdi. Sarayda ise Sûr-ı Hümâyun denen şenlikler nikâhı, çeyizi ve gelin alayını bir devlet gösterisine çevirirdi.

Hızlı Özet

  • Osmanlı düğünleri, iki şahitle kıyılan nikâhı kına gecesi, gelin alayı ve yemekle herkese duyuran kutlamalardı.
  • Nutku’nun Anadolu ve Trakya için anlattığı geleneksel düğünde salı gelin hamamı, çarşamba kına gecesi, perşembe gelin alayı yapılır.
  • Mehir kadının malıydı; çeyiz geleneği ise dinî hükümlerden değil, toplumun yapısından doğmuştu.
  • Sarayda nikâhı şeyhülislam kıyar, törenleri Dârüssaâde ağası yönetirdi.
  • III. Murad’ın 1582 şenliği elli günü aştı; sûrnâmeler bu tür saray şenliklerini anlatır.

İçindekiler

Osmanlı düğünlerini canlandıran temsilî sahne: sütunlu bir saray salonunda halı üzerinde uzun elbiseli kadınlar ve kenarda oturan davetliler

Osmanlı Düğünleri Nasıl Olurdu, Nikâhtan Farkı Neydi?

Düğün maddesine göre İslam hukuku, nikâh için iki şahit dışında şekil ya da tören şartı koymaz. Düğün, bu birleşmeyi kutlama ve herkese duyurma ihtiyacından doğmuştur. Hz. Peygamber’in “Nikâhı açıkça yapınız” meâlindeki hadisi de bu aleniyete işaret eder.

Nikâh maddesine göre nikâhı aile büyükleri ile imam, müftü ya da kadı önünde kıymak bir gelenekti. Bu sırada bir konuşma yapılır, eşlerin mutluluğu için dua edilirdi. Böylece şartlar denetlenir, evlilik de toplumca bilinirdi. Düğünler bu kamusal yüzü birkaç güne yayılan bir kutlamaya dönüştürdü.

Düğün maddesine göre her düğünün ortak yanlarından biri davetlilere yemek verilmesidir; Araplar buna velîme der. Bu ziyafet sünnet sayılır, gösteriş ve israf ise haram kabul edilir. Madde, fakirlerin çağrılmadığı düğün yemeğini kınayan hadisi de aktarır.

Arkada kubbeli bir yapı, önde lambalarla aydınlatılmış bir saçak altında beyaz örtülü masalarda yemek yiyen davetliler: temsilî bir düğün yemeği sahnesi

Halk Arasında Osmanlı Düğünleri Hangi Aşamalardan Geçerdi?

Halk düğünlerinin ayrıntılı bir tarifi, Düğün maddesinde Özdemir Nutku’nun yazdığı “Türkler’de Düğün” bölümünde yer alır. Nutku bu âdetleri, Türklerin İslam’dan sonra da koruduğu ve taşrada bugün de süren eski gelenekler olarak anlatır. Bu nedenle tarif, halk arasındaki Osmanlı düğünleri hakkında da fikir verir. Nutku’ya göre Anadolu ve Trakya’da ayrıntılar yöreden yöreye değişse de ana hatlar genelde aynıdır. Düğün çoğunlukla nikâhtan hemen sonra, tarım yörelerinde genellikle hasattan sonraki sonbaharda yapılır.

Dünür Düşme, Söz ve Nişan Nasıl Yapılırdı?

Nutku’nun sırasına göre ilk adım dünür düşmeydi; onu söz kesme ve nişan takma izlerdi. Nişan maddesine göre İslam hukukunda nişan bir evlenme vaadidir, evlenmeye zorlamaz; bu aşamada çoğu zaman aileler devreye girer. Düğün maddesi, görücülüğe benzeyen bir adımı saray düğünleri için anlatır. Padişahlar şehzadelerine kız isterken önce hediyelerle elçi yollar, ardından saraydaki ileri gelen kadınlar gelin adayını görmeye giderdi.

Söz kesilirken kız tarafına “ağırlık” adıyla bir ödeme yapılabilirdi. Başlık maddesine göre bu ödeme bazı yörelerde hem peşin mehir hem de başlık sayılırdı. Nutku’ya göre davetliler, “okuyucu” denen kadınların götürdüğü “okuntu” ile çağrılırdı. Mum, şeker ve buğdaydan ya da düğün hamamına götürülecek bir kalıp sabundan oluşan okuntu, davetiyenin yerini tutardı.

Osmanlı Düğünlerinde Kına Gecesi

Düğüne bir hafta kala gelinin eşyası “çeyiz asma” ya da “çeyiz yazma” adıyla sergilenirdi. Salı günü gelin hamama götürülür, kadınlar orada yemek yiyip eğlenirdi. Düğünün başladığını, imam ve davetli erkeklerin düğün evinin damına diktiği bayrak duyururdu. Çarşamba çalgılı, oyunlu eğlenceler başlar, akşam kına gecesi yapılırdı. Bazı yörelerde damada da kına yakılırdı.

Kına maddesine göre kına gecesi, düğünden birkaç gün önce gelinin eline kına yakılan gecedir. Madde bu töreni geçiş törenlerinin en yaygını sayar ve şehzadelerin sünnet düğünlerinde de ziyafetli kına geceleri yapıldığını kaydeder. Nutku’ya göre gecenin başlıca türküsü, bazı yörelerde “gelin ağlatma” da denen “baş övme” ya da “gelin övme” idi. Başından ikinci nikâh geçmemiş bir kadın da kına yakılırken geline öğütler içeren “gelin okşama” türküleri söylerdi.

Perşembe: Gelin Alma ve Gelin Alayı

Perşembe gelin alma günüydü. Gelini baba evinden alan alay, onu çoğu kez süslü bir ata bindirerek oğlan evine götürürdü. Gelin eve girmeden üzerine bozuk para saçılırdı. Bazı yörelerde gelin, kayınpederiyle kayınvalidesinden büyük hediyeler almadan içeri adım atmazdı. Nahil maddesine göre kız tarafının hazırlattığı ve “düğün mumu” da denen nahil, gelin evinin önüne taşınırdı.

Tenteli dükkânların sıralandığı bir sokakta atlılar ve yayalardan oluşan kalabalık bir alay: bir düğün alayını canlandıran temsilî sahne

Aynı akşam davetlilere düğün ziyafeti verilirdi. Damat gündüz arkadaşlarıyla hamama gider, açıkta törenle tıraş olurdu. Yatsı namazını yakın bir camide kılar, hocanın öğütlerini dinleyip duasını aldıktan sonra eve dönerdi. Gerdek odasında iki rekât namaz kılıp yüz görümlüğünü taktıktan sonra gelinin duvağını açardı.

Düğünden Sonra Neler Yapılırdı?

Ertesi gün duvak günüydü; akraba ve yakın dostlar gelinin evinde toplanıp eğlenirdi. Akşam topluca kız evine gidilirdi. Pazar günü kız evinden damadın evine bir tepsi baklava yollanırdı. Pazartesi gelinle damat el öpmeye kız evine gider, törenler de böylece biterdi.

Nikâh, Mehir ve Başlık: Düğünün Hukuki Yüzü

Düğünün hukuki temeli nikâhtı. Nikâh maddesine göre Osmanlı Devleti’nde nikâhın kadı denetiminde kıyılıp yazıya geçirilmesi zamanla yaygınlaştı. Bu kayıtları kadıların görevleri ve mahkemenin gündelik hayatı yazımızda anlattık.

Bu süreç 25 Ekim 1917 tarihli Hukuk-ı Aile Kararnamesi ile yeni bir aşamaya geçti. Kararname, evliliklerin önceden duyurulmasını öngördü ve nikâhların tescilini esas aldı. Evlenme yaşı gibi öteki hükümlerini evlenme ve boşanmayı düzenleyen ilk kanun yazımızda ele aldık.

Nikâhta kararlaştırılan mehir, kocanın kadına verdiği ya da vermeyi üstlendiği para veya maldı. Türkçede buna daha çok mihr denir. Mehir maddesine göre hukukçuların çoğu onu nikâhın şartı değil sonucu sayar; Mâlikîler ise şart kabul eder. Mehir bütünüyle kadının malıdır ve kadın onun karşılığında çeyiz hazırlamak zorunda değildir. Bir kısmı peşin (muaccel), kalanı sonraya bırakılarak (müeccel) ödenebilirdi.

İslam hukuku mehre üst sınır koymamıştı; Mehir maddesine göre Osmanlı Devleti önce yalnız yeniçerilerin mehrini sınırladı. Bakireyle evlenen yeniçeri için sınır 1000, dulla evlenen için 600 akçeydi. Daha yüksek bir mehir kararlaştırılabilirdi, ama anlaşmazlık çıkınca mahkeme sınırın üstünü dikkate almazdı.

Daha sonra benzer bir sınır bütün evlenecekler için getirildi. 7 Ekim 1874 tarihli bir ferman, onları dört gruba ayırıp her grubun düğün masrafını ve mehrini belirledi. Mehir maddesine göre bu sınırlamanın fiilen ne ölçüde uygulandığı tartışmalıdır.

Mehir, kızın ailesine ödenen başlıktan farklıdır. Başlık maddesine göre başlık, eski Türklerdeki kalının sosyal bir devamıydı. Mehir maddesine göre başlık, karşılığında çeyiz hazırlama yükümlülüğü de getirirdi.

Başlık maddesi, 22 Ekim 1831 tarihli bir yazıyı da aktarır. Buna göre Sivas köylerinde mehir en çok 250 kuruşken başlık 1500 kuruşa çıkabiliyordu. Yazı, şeriata aykırı bulunan bu uygulamanın bütün ülkede yasaklandığını da belirtir. Hukuk-ı Aile Kararnamesi de ailelerin düğün karşılığında para ya da mal almasını yasakladı. Yine de başlık, mehrin yanında varlığını sürdürdü.

Çeyiz: Sandıktan Katır Kervanına

Çeyiz, gelinin baba evinden götürdüğü giysi ve eşyadır; kelime Arapça cehâzdan gelir. Çeyiz maddesine göre evi kurup döşemek, kocanın nafaka yükümlülüğüne girer. Bu yüzden hukuken kadının çeyiz düzme mecburiyeti yoktur; Mâlikî fakihleri ise çeyizi kadının yükümlülüğü sayar. Maddeye göre çeyiz geleneği dinî hükümlerden değil, toplumun yapısından doğmuştur.

Nutku’ya göre Anadolu’da çeyiz, Selçuklulardan itibaren yöreden yöreye değişse de özünde büyük bir fark göstermedi. Çeyiz, düğün süresince gelin odasında sergilenir ve kız ailesinin ekonomik gücünü gösterirdi. Sergide hamam takımları, işlemeli baş örtüleri, damat için oyalı gömlekler ve bakır mutfak kapları bulunurdu. Hatay’da kız tarafı, oğlan evinden aldığı başlık kadar çeyiz düzerdi.

Osmanlı Düğünlerinde Çeyiz Alayı

Saray düğünlerinde çeyiz, katırlara ve arabalara yüklenip halka gösterilerek taşınırdı. IV. Mehmed’in kızı Hatice Sultan’ın 1675’teki çeyizi seksen altı katırla taşındı. Edirne’deki seyyahları hayran bırakan bu alayda şekerden nahiller ve bahçe maketleri de vardı. Bu alayların yüzyıllarca uyulan bir teşrifatı vardı. III. Ahmed’in kızı Fatma Sultan’ın 1709’daki çeyiz alayını asesbaşı ve tablhâne açıyor, ardından devlet büyükleri geliyordu.

Saray Düğünleri: Sûr-ı Hümâyun Nasıl Yapılırdı?

Sarayda düğünler, şehzadelerin evlilik ve sünnetleri ile sultanların evlilikleri için yapılırdı. Sultan burada padişahın kızı ya da kız kardeşi demekti. Kuruluş devrinde sultanlar komşu beyliklerin şehzadeleriyle, sonraları genellikle devlet erkânından biriyle evlendirildi. Şehzadeler ise önce komşu beyliklerin kızlarıyla, daha sonra çoğunlukla saraydaki câriyelerle evlendi.

Düğün maddesi ilk dönemin başlıca düğünlerini de sayar. Orhan Gazi Bizans prensesi Theodora ile, Yıldırım Bayezid Germiyanoğlu Süleyman Şah’ın kızı Sultan Hatun ile evlenmişti. II. Murad ile Hatice Hatun’un, II. Mehmed ile Sitti Hatun’un evlilikleri de listededir. Nutku’ya göre bunların en ihtişamlısı Fâtih Sultan Mehmed’in Edirne’deki düğünüydü. Padişahların eş seçimindeki değişimi saray haremindeki hayat yazımızda anlattık.

Klasik dönemde sultanların evlilikleriyle şehzadelerin sünnet düğünleri bazen birlikte yapılırdı; 1675’te Edirne’de IV. Mehmed’in düzenlettiği şenlik de böyleydi. Törenlerin düzeninden Dârüssaâde ağası sorumluydu ve teşrifata titizlikle uyulurdu. Nişan ile nikâh genellikle ayrı günlerde yapılırdı.

Damatlık: Hanedandan Kız Almak

Damad maddesine göre kelimenin terim anlamı “hânedandan kız alan”dır. Evlilik kararını padişah sadrazama hatt-ı hümâyunla bildirir, damat adayından nişan takımlarını göndermesini isterdi. Aday evliyse karısını boşar ve hazırlığa koyulurdu. Ağırlıkları karşılayabilmesi için gerekirse hazineden yardım yapılırdı. Düğün maddesine göre ağırlıklarda mihr-i müeccel mutlaka bulunur, mücevherli takılar ve nahiller de yer alırdı.

Bu evliliklerde sultanların rızası genellikle alınmazdı. Damatlar çoğu zaman eşlerinden çok yaşlı olduğundan birçok sultan genç yaşta dul kaldı; II. Mahmud döneminden itibaren sultanlara söz hakkı tanındı. Sultanla evlenen damat ikinci bir eş alamaz, sultan ise padişah izin verirse kocasından ayrılabilirdi. Nitekim Kanûnî’nin kız kardeşine el kaldıran Lutfi Paşa hem eşinden ayrıldı hem de sadrazamlıktan azledildi. Ünlü damatlar arasında Kanûnî’nin damadı Rüstem Paşa ile II. Selim’in damadı Sokullu Mehmed Paşa vardır.

Sarayda Nikâh ve Gelin Alayı

Nikâh sarayda kıyılırdı; tören, sadrazam ile şeyhülislamın yerlerini almasıyla başlardı. Gelin sultanı Dârüssaâde ağası, damadı ise yüksek rütbeli bir devlet adamı vekil olarak temsil ederdi. Nikâhı ikişer şahitle şeyhülislam kıyardı. Damad maddesine göre gözde sultanların nikâhı Dîvân-ı Hümâyun’da kıyılırdı. Ötekilerin nikâhı ise Dârüssaâde ağasının ya da konukların odasında yapılırdı.

Gelin alayı genellikle bir perşembe yapılır, önceleri Eski Saray’da ya da Topkapı Sarayı’nda hazırlanırdı. XIX. yüzyılda ise Dolmabahçe, Çırağan veya Yıldız sarayından çıkar, damadın konağında son bulurdu. Gelin sultan, kırmızı atlas bir cibinlik içinde iki çifte atlı bir arabayla ya da sahilsaraylar arasında saltanat kayığıyla götürülürdü. Kapıda damat karşılar, gelin töre gereği bir süre nazlanırdı. Sonra damat ile kızlar ağası koluna girip onu indirirdi.

Düğün maddesi, 16 Mayıs 1709 Perşembe günü III. Ahmed’in kızı Fatma Sultan için düzenlenen gelin alayının sırasını tek tek verir. Alayda İstanbul kadısı, kazaskerler, sadrazam ve şeyhülislam yer alıyor, halka saçılmak üzere on kese akçe taşınıyordu. Fatma Sultan ise gümüş bir arabadaydı. II. Mahmud’dan, özellikle Tanzimat’tan sonra Dârüssaâde ağası önemini yitirdi, mehterin yerini saray bandosu aldı, al gelinlik de beyaza döndü.

Düğün Eğlenceleri ve Sûrnâme Geleneği

Eğlence, düğünlerin ayrılmaz parçasıydı. Eğlence maddesine göre cülus, doğum, sünnet ve evlenme gibi vesilelerle yapılan şenliklere genellikle “donanma” ya da “sûr” denirdi. En görkemlileri şehzadelerin sünnetleri için yapılan sûr-ı hıtândı; bunlarda bazen binlerce yoksul çocuk da sünnet ettirilirdi. Evlenmeler için düzenlenen sûr-ı cihâz şenlikleri de onlara benzerdi.

Nutku’ya göre saray düğünlerinde geçit törenleri, mehter ve fasıl takımları, cambaz ve hokkabaz gösterileri olurdu. Cirit ve güreş yarışları, havai fişekler ve mahyalar da programdaydı. Eğlence maddesine göre halkın nikâh ve sünnet eğlenceleri ise başkentlerdeki bu şenliklerin yanında çok sade kalırdı.

III. Murad’ın 1582 Şenliği

Eğlence maddesine göre III. Murad’ın oğlu Şehzade Mehmed’in sünneti için düzenlettiği şenlik 29 Mayıs 1582’de başladı. Bu tarih, İstanbul’un fethinin 129. yıl dönümüydü. Şenlik, Atmeydanı denen bugünkü Sultanahmet Meydanı’nda yapıldı; İstanbul’daki bütün elçiler de katıldı. Süresi Eğlence maddesine göre elli altı gün, Surnâme maddesine göre ise elli beş gün elli beş geceydi.

Geçit alaylarında 170 çeşit meslekten esnaf yürüdü. Gerçek boyutlarında şekerden yapılmış filler ve zürafalar halka dağıtıldı. Düğün maddesinde Nutku, bu şenliklerin Osmanlı tarihinin en muhteşem düğünü kabul edildiğini yazar. Ona göre şenlikler, şehzadelerin sünnetleri ile Ayşe Sultan’ın evliliği içindi. Surnâme ve Eğlence maddeleri ise yalnız Şehzade Mehmed’in sünnetini anar.

Nahil ve Sûrnâme Nedir?

Nahiller, düğünlerin hem sarayda hem mahallede görülen süsüydü. Nahil maddesine göre halk arasında da her aile imkânı ölçüsünde bir nahil hazırlatırdı. Bu süs, düğün sahibinin varlığını ve toplumdaki konumunu simgelerdi. Büyük nahillerin boyu 9 ile 12 metreyi bulur, geçebilmeleri için cumba ve saçaklar, hatta evler yıktırılırdı. Nitekim I. Ahmed 1612’de çifte düğün şenliği düzenlediğinde otuz kadar ev yıktırılmıştı.

Bu şenlikleri anlatan eserlere, Farsçada düğün ve şenlik anlamındaki sûr kelimesinden gelen sûrnâme adı verilir. Surnâme maddesine göre bilinen ilk örnekler, 1582 şenliği için Âlî Mustafa Efendi ile İntizâmî’nin yazdığı eserlerdir. İntizâmî’nin Topkapı Sarayı’ndaki nüshasında Nakkaş Osman’ın 427 minyatürü bulunur. Seyyid Vehbî’nin eseri 1720 sünnet şenliğini ve 1719’daki iki sultan düğününü anlatır. Eserin Levnî minyatürlü nüshası da Topkapı Sarayı’ndadır.

Türün son örneği, Abdülmecid’in kızları Cemile ve Münire sultanların 1858’deki düğünlerini anlatan Nâfi‘in eseridir. Sûrnâmeler nikâhtan gelin alayına, esnaf geçitlerinden havai fişeklere kadar şenliğin ayrıntılarını kaydeder. Maddeye göre bazı sûrnâme yazarları anlattıkları düğüne bizzat katılmamıştı. Nakkaş Osman ile Levnî’nin bu minyatürlerinin kıyafet tarihindeki yerini kıyafetlerin meslek ve statü dili yazımızda ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlıda düğünler nasıl olurdu?

Önce iki şahit önünde nikâh kıyılır, ardından evliliği herkese duyuran düğün yapılırdı. Halk arasında Osmanlı düğünleri kına gecesi, gelin alayı ve düğün yemeğiyle birkaç güne yayılırdı. Saray düğünleri ise teşrifata bağlı, çok daha uzun şenliklerdi.

Düğün alayı ne demek?

Düğünlerde törenle yürüyen birden çok alay vardı; bunların başlıcası gelin alayıydı. Düğün maddesine göre halk arasında bu alay, gelini baba evinden alırdı. Gelin çoğu kez süslü bir atla damadın evine götürülürdü. Sarayda gelin sultan arabayla ya da saltanat kayığıyla gider, çeyiz ise ayrı bir alayla taşınırdı.

Osmanlı düğünleri kaç gün sürerdi?

Nutku’nun anlattığı halk düğünü salıdan pazartesiye uzanırdı. Surnâme maddesine göre Hatice Sultan’ın 1675’teki düğünü on sekiz gün sürdü. Cemile ve Münire sultanların 1858’deki düğünü ise on beş gün devam etti. Eğlence maddesine göre sünnet şenlikleri bir hafta ile iki ay arasında sürerdi. Fakihlerin bir kısmı düğünün iki günü aşmasını mekruh, bir kısmı câiz görmüştür.

Sonuç

Osmanlı düğünleri, hukuken sade bir akdi toplumun önünde büyük bir kutlamaya çeviriyordu. Mahallede dünür düşme, kına gecesi, gelin alayı ve velîme ailelerin imkânına göre şekillenirdi. Sarayda aynı adımlar teşrifata, çeyiz alaylarına ve haftalarca süren şenliklere dönüştü. Mehir, çeyiz ve nahil ise iki dünyanın ortak diliydi. Bu yüzden bu düğünler, aile hukukunu ve gündelik hayatı birlikte okumak için zengin bir penceredir.

Kaynaklar

Yorum yapın