Evlenme ve Boşanmayı Düzenleyen İlk Osmanlı Kanunu: 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi

Evlenme ve boşanmayı düzenleyen ilk Osmanlı kanunu, 25 Ekim 1917 tarihli Hukūk-ı Âile Kararnâmesi’dir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu kararname, aile hukuku alanında İslam ve Osmanlı hukuk tarihinde ilk örnek sayılır. Yaklaşık bir buçuk yıl yürürlükte kaldı ve 19 Haziran 1919’da kaldırıldı.

Hızlı Özet

Kararname 25 Ekim 1917’de, V. Mehmed Reşad döneminde geçici kanun olarak çıkarıldı.
Metni, Mahmud Esad Efendi başkanlığındaki Hukūk-ı Âile Komisyonu hazırladı.
Tam evlenme ehliyeti için erkeklerde 18, kızlarda 17 yaş arandı.
Kadın, nikâh sırasında kocasının ikinci bir eş almamasını şart koşabildi.
Kararname 19 Haziran 1919’da yürürlükten kaldırıldı.

Evlenme ve Boşanmayı Düzenleyen İlk Osmanlı Kanunu Hangisidir?

Bu kanun Hukūk-ı Âile Kararnâmesi’dir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Tanzimat’tan sonra başlayan kanunlaştırma hareketlerinin son örneklerinden biridir. Kararname Osmanlı Devleti’nde kısa süre yürürlükte kaldı. Buna karşılık Suriye, Ürdün, Lübnan ve Filistin gibi ülkelerde daha uzun süre uygulandı.

Ansiklopediye göre kararname iki kitap, dokuz bab ve yirmi fasılda toplanan 157 maddeden oluşur. Nişanlanmaya üç, evlenme ehliyetine dokuz madde ayrılmıştır. Daha sonra diğer İslam ülkelerinde hazırlanan aile kanunları bu metni örnek aldı.

Kararname Neden Çıkarıldı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre en önemli hukuki sebep, aile hukukunun o zamana kadar kanunlaştırılmamış olmasıydı. Arazi Kanunnâmesi (1858) ve Mecelle ile medeni hukukun önemli bir kısmı yazılı hâle gelmişti. Ancak aile hukukuna sıra gelmemişti. Kadılar da aradıkları hükmü klasik fıkıh kitaplarında bulmakta zorlanıyordu.

Bir başka sebep, Hanefî mezhebinin katı uygulanmasının yarattığı güçlüklerdi. Ansiklopediye göre kadınların boşanması çok sınırlı durumlarda kabul ediliyordu. 1916’da çıkarılan iki irâde-i seniyye ile diğer mezheplerden yararlanma yolu açıldı. Ansiklopediye göre 5 Mart 1916 tarihli irade, nafaka bırakmadan kaybolan kocaların eşlerine Şâfiî mezhebine göre boşanma imkânı getirdi. 23 Mart 1916 tarihli irade ise kocası tehlikeli bir hastalığa yakalanan kadına boşanma yolunu açtı.

Savaşların açtığı yaralar da etkiliydi. Ansiklopediye göre cepheye gidip dönmeyen, ama ölüm haberi de gelmeyen askerlerin eşleri yeniden evlenemiyordu. Bu sorun daha kapsamlı bir çözüm bekliyordu. Siyasi alanda ise İttihat ve Terakkî yönetimi yargı birliğini sağlamak istiyordu.

Kadının Değişen Yeri

Ansiklopediye göre XIX. yüzyılda konak ailesinin yerini yavaş yavaş karı koca ailesi almaya başlamıştı. Savaş yıllarında kadınlar fabrikalardan sokak temizliğine kadar pek çok işte çalıştı. 1858’den itibaren İstanbul’da kızlar için çeşitli okullar açılmıştı. Kadın, Kadınlar Dünyası ve Mehâsin gibi dergiler de kadın haklarını savundu. Ansiklopediye göre I. Dünya Savaşı ile birlikte kadınlar memuriyet hayatına da girdi.

Ansiklopediye göre Enver Paşa’nın girişimiyle kurulan Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cem‘iyyet-i İslâmiyyesi, savaş yıllarında kadınların işe yerleşmesine yardım etti. Kadınlardan oluşan işçi taburları da geri hizmetlerdeki iş gücü açığını kapatmaya çalıştı.

Osmanlıca «Kadınlar Dünyası» dergisinin kapağı ve masada yazı yazan genç kadın fotoğrafı

Batıcılar, İslâmcılar ve Türkçüler bu konuda farklı çözümler öneriyordu. Ansiklopediye göre Batıcılar çok evliliğe şiddetle karşı çıkıyor ve boşanmanın yalnız mahkeme kararıyla olmasını istiyordu. Türkçüler de çok evliliğe karşıydı, ancak Batı’nın körü körüne taklit edilmesini doğru bulmuyordu. Kadının toplumdaki yerini Osmanlı döneminde kadınların yeri yazısında anlattık.

Kararnameyi Kim Hazırladı?

Kararnameyi şeyhülislâmlık değil, bir komisyon hazırladı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Isparta mebusu Mahmud Esad Efendi’nin başkanlığındaki Hukūk-ı Âile Komisyonu’nda Mansûrîzâde Said Bey gibi hukukçular vardı. Tasarı, büyük tartışmaya yol açacağı düşünülerek meclise gönderilmedi. Kānûn-ı Esâsî’nin 36. maddesine dayanılarak geçici kanun olarak çıkarıldı.

Ansiklopediye göre kararname daha sonra meclise getirildi ve tartışmalı bir görüşmenin ardından Adliye Encümeni’ne havale edildi. Ancak kaldırılışına kadar encümenin bu konuda bir çalışması bilinmiyor.

Ansiklopediye göre kararnamenin içeriği esas olarak İslâmcıların görüşlerini yansıtıyordu. Çok evliliğin yasaklanması ve boşanmanın ancak hâkim kararıyla olması gibi talepler metne girmedi. Buna karşılık Hanefî mezhebi dışındaki mezheplerden de yararlanıldı; bu eklektik yöntem kararnamenin en önemli özelliğidir. Mecelle’de ise yalnızca Hanefî mezhebi esas alınmıştı.

Evlenme Yaşı Kaç Olarak Belirlendi?

Kararname, evlenmek isteyen tarafları üç gruba ayırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre on sekiz yaşını bitiren erkekler ile on yedi yaşını bitiren kızlar tam ehliyete sahipti. Ancak kızın velisinin haklı bir itirazı varsa hâkim izin vermezdi. Bu düzenlemede Mâlikî mezhebinden yararlanıldı.

İkinci grupta ergenlik sınırları arasındaki gençler yer alıyordu. Bunlar ergenliğe erdikleri hâkimce kabul edilirse evlenebilirdi; kızlar ayrıca velilerinin iznini almak zorundaydı. Üçüncü grup, ergenlik yaşına hiç ulaşmamış küçüklerdi. Ansiklopediye göre bunlar ne kendi istekleriyle ne de velileri eliyle evlendirilebilirdi. Akıl hastalarının da zaruret dışında evlendirilmesi yasaklandı.

Nikâh ve Tek Eşlilik Şartı

Ansiklopediye göre kararname, nikâhın devlet kontrolünde kıyılması geleneğini daha düzenli hâle getirdi. Yeni olan, evlenmenin önceden ilan edilmesiydi. Ansiklopediye göre evlenme akdi “tezvic, tenkîh” gibi açık kelimelerle yapılacaktı. Nikâh maddesine göre nikâhların tescil edilmesi esası da bu kararnameyle geldi.

Zor kullanılarak yapılan nikâh ve boşamalar ise geçersiz sayıldı. Ansiklopediye göre daha önce Hanefî görüşüne göre bu tür nikâhlar geçerli kabul ediliyordu. Bu durum özellikle kız kaçırma olaylarında ciddi sorunlara yol açmıştı.

En dikkat çekici yenilik çok evlilikle ilgiliydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 38. maddeyle kadın, nikâh sırasında kocasının ikinci bir eş almamasını şart koşabildi. Bu şart bağlayıcıydı ve ihlal edilirse boşanma gerçekleşmiş sayılıyordu. Böylece Hanbelî görüşü benimsenerek çok evlilik dolaylı yoldan sınırlandırıldı.

Boşanmada Ne Değişti?

Kararname, kadının mahkeme kararıyla boşanma yolunu genişletti. Ansiklopediye göre cüzzam, alaca, zührevi hastalıklar ve akıl hastalığı eş için boşanma sebebi sayıldı. Kocanın nafaka bırakmadan kaybolması da boşanma sebebiydi. Kocanın nafaka bırakarak kaybolması hâlinde ise dört yıl beklenmesi gerekiyordu. Savaşta kaybolanlar için esirlerin dönüşünden itibaren en az bir yıl beklenecekti.

Geçimsizlik durumunda önce iki tarafın ailelerinden seçilen bir hakem heyeti arabuluculuk yapacaktı. Ansiklopediye göre heyet başarılı olamazsa, kusura göre boşanmaya hükmedebiliyordu. Sarhoşken yapılan boşama da geçersiz sayıldı. Bu hükümlerde Şâfiî ve Mâlikî mezheplerinden yararlanıldı.

Gayrimüslimler İçin Hükümler

Kararname yalnız Müslümanları değil, Yahudi ve Hristiyanları da kapsıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre o zamana kadar gayrimüslimler aile hukukunda kendi cemaat mahkemelerine gidebiliyordu. Kararnamenin 156. maddesi bu mahkemelerin yetkisini kaldırarak bütün tebaayı şer‘iyye mahkemelerine bağladı. Ancak din ve vicdan hürriyeti için Yahudi ve Hristiyanlara özel hükümler konuldu. Ansiklopediye göre bu sayede aile hukukundaki çok hukukluluk bir ölçüde korunmuş oldu.

Cemaat mahkemelerinin geçmişini Osmanlı millet sistemi yazısında anlattık. Şer‘iyye mahkemelerinin işleyişi için Osmanlı kadısı ne iş yapar? yazısına da bakabilirsiniz.

Kararname Neden Kaldırıldı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kararname, Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi’nin imzasını taşıyan 19 Haziran 1919 tarihli geçici bir kanunla kaldırıldı. Gayrimüslim cemaat reisleri, cemaat mahkemelerinin kapatılmasına itiraz etmişti. Ansiklopediye göre asıl sebep ise bazı İslâmcıların diğer mezheplerden alınan hükümlere yönelttiği eleştirilerdi. Dârülfünun hocalarından Sadreddin, Sebîlürreşâd mecmuasında yazdığı yirmi kadar makalede bu hükümleri eleştirdi. Bu hükümler çok sayıda olduğu için kanunun bütünüyle kaldırılması yoluna gidildi.

Ansiklopediye göre kararname tam bir aile kanunu da değildi; nesep, vesayet ve mal rejimi gibi konular düzenlenmemişti. Yine de kısa ömrüne rağmen İslam hukuk tarihinde önemli bir iz bıraktı. Bu reformun içinde yer aldığı geniş süreci Osmanlı padişahları ve reform hareketleri yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Evlenme ve boşanmayı düzenleyen ilk Osmanlı kanunu hangisidir?

25 Ekim 1917 tarihli Hukūk-ı Âile Kararnâmesi’dir.

Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nde evlenme yaşı kaçtı?

Tam ehliyet için erkeklerde 18, kızlarda 17 yaş arandı. Küçüklerin evlendirilmesi yasaklandı.

Kararname hangi padişah döneminde çıktı?

V. Mehmed Reşad döneminde çıktı. Ancak hazırlanmasında İttihat ve Terakkî hükümetinin rolü belirleyiciydi.

Kararname ne kadar yürürlükte kaldı?

Osmanlı Devleti’nde yaklaşık bir buçuk yıl yürürlükte kaldı ve 19 Haziran 1919’da kaldırıldı.

Kadınlar boşanabiliyor muydu?

Evet. Kararname kadının mahkeme kararıyla boşanma sebeplerini genişletti.

Sonuç

Evlenme ve boşanmayı düzenleyen ilk Osmanlı kanunu, 1917 tarihli Hukūk-ı Âile Kararnâmesi’dir. Kararname nikâh yaşını belirledi, zorla yapılan nikâhı geçersiz saydı ve kadına tek eşlilik şartı koşma hakkı tanıdı. Kadının mahkeme yoluyla boşanma imkânını genişletti ve yargı birliğini hedefledi. Kısa ömrüne rağmen sonraki İslam ülkelerinin aile kanunlarına örnek oldu.