Coğrafi Keşifler, XV. yüzyılın sonlarında Portekiz ve İspanya’nın öncülüğünde başladı. Avrupalılar Afrika’nın güneyinden Hindistan’a bir deniz yolu buldu ve Amerika’ya ulaştı. Osmanlı için en önemli sonucu, Doğu ticaretinin bir kısmının okyanus yollarına kaymasıydı. Devlet buna Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’nda Portekiz’e karşı donanmalar göndererek cevap verdi.
Hızlı Özet
- Vasco da Gama 1498’de Hindistan’a ulaştı; Portekiz kısa sürede Goa, Malakka ve Hürmüz gibi merkezleri aldı.
- Osmanlılar Portekiz’e karşı Kızıldeniz, Basra Körfezi ve Hint Okyanusu’nda mücadele etti.
- Diu (1538) ve Hürmüz (1552) seferleri ile Açe’ye yardım (1567) bu mücadelenin parçalarıydı.
- Pîrî Reis’in 1513 tarihli haritası, Amerika kıyılarını gösteren en eski haritalardandır.
- XVI. yüzyıl sonunda akçenin değer kaybı ve fiyat artışları ekonomiyi sarstı.
İçindekiler
- Keşiflerin başlangıcı
- Portekiz’in Hint Okyanusu’na girişi
- Osmanlı’nın cevabı: Kızıldeniz’den Hint Okyanusu’na
- Pîrî Reis ve Yeni Dünya bilgisi
- Ticaret yollarına etkisi
- Fiyatlar, gümüş ve akçe
- Olumlu ve olumsuz etkiler
- Sık sorulan sorular
Coğrafi Keşifler Nasıl Başladı?
Avrupalı denizcilerin temel amacı, Asya’nın baharat ve ipeğine aracısız ulaşmaktı. Bu mallar o güne kadar Ortadoğu’daki devletlerin ve İtalyan tüccarlarının elinden geçerek Avrupa’ya varıyordu. Pusula, usturlap ve okyanusa dayanıklı gemiler gibi gelişmeler uzun yolculukları mümkün kıldı. Dinî ve siyasi hedefler de bu girişimleri destekledi.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Portekiz maddesine göre Bartolomeu Diaz, XV. yüzyılın sonlarında Ümit Burnu’nu dolaştı. Kristof Kolomb’un 1492’de Amerika’ya ulaşmasından sonra İspanya ile Portekiz, 1494 Tordesillas Antlaşması’yla yeni toprakları paylaştı. Vasco da Gama ise 1498’de deniz yoluyla Hindistan’daki Kaliküt’e ulaşan ilk kişi oldu.
Portekiz’in Hint Okyanusu’na Girişi
Portekiz, Hint Okyanusu’nda hızla güçlendi. Ansiklopediye göre Portekiz valileri Francisco d’Almeida ve Afonso de Albuquerque, Memlükler ve Osmanlılara karşı mücadele etti. Goa (1510), Malakka (1511) ve Hürmüz gibi önemli ticaret merkezleri ele geçirildi. Böylece büyük gelir getiren baharat ticaretinin önemli bir kısmı Portekiz’in denetimine girdi.
Portekizliler 1509’da Diu açıklarında Memlük ve Gucerat donanmalarını yendi. Bu yenilgi, Memlüklerin Hint Okyanusu’ndaki direncini büyük ölçüde kırdı. Gelişmeler, Kızıldeniz üzerinden yürüyen ticareti doğrudan tehdit ediyordu.
Bu tehdit karşısında bölge devletleri harekete geçti. Gucerat ve Yemen sultanları Mısır’daki Memlük sultanından yardım istedi. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Selman Reis maddesine göre Selman Reis, Osmanlı Devleti adına Mısır’a gitti. Selman Reis, 1511’de Süveyş’te hazırlanan donanmanın kaptanlığına getirildi.
Osmanlı’nın Cevabı: Kızıldeniz’den Hint Okyanusu’na
1517’de Mısır’ın alınmasıyla Portekiz’e karşı mücadele doğrudan Osmanlı’ya geçti. Aynı yıl otuz gemilik bir Portekiz donanması Cidde’yi kuşattı, ancak Selman Reis şehri başarıyla savundu. Mekke’nin limanı olan Cidde’nin korunması, kutsal şehirlerin güvenliği açısından da hayati önemdeydi. Ansiklopediye göre 1541’de Süveyş’teki Osmanlı filosunu hedef alan Portekiz saldırısı da geri püskürtüldü.
En büyük sefer 1538’de yapıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hadım Süleyman Paşa, 28 Haziran 1538’de Süveyş’ten ayrıldı. Donanmada aralarında 7.000 yeniçerinin de bulunduğu yaklaşık 20.000 asker vardı. Donanma önce Aden’i aldı, Eylül 1538’de ise Hindistan’daki Portekiz üssü Diu önlerine ulaştı. Kuşatmadan istenen sonuç alınamadı, ama Osmanlılar Kızıldeniz’in güvenliği için hayati olan Yemen’i ellerinde tuttu.
Mücadele Basra Körfezi’nde de sürdü. Ansiklopediye göre Pîrî Reis, Mayıs 1552’de otuz gemilik bir donanmayla Süveyş’ten Portekiz’in körfezdeki en önemli üssü Hürmüz’e yöneldi. Bu sefer de kesin bir sonuç vermedi. Seydi Ali Reis ise 1554’te Basra’daki donanmayı Süveyş’e getirmekle görevlendirildi. Fırtınalar onu Hindistan’a sürükledi; Reis dönüş yolculuğunu “Mir’âtü’l-memâlik” adlı eserinde anlattı.
Osmanlı’nın ilgisi Güneydoğu Asya’ya kadar uzandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sumatra’daki Açe Sultanı Alâeddin Riâyet Şah, 1565’te Portekiz’e karşı Kanuni’den yardım istedi. Kanuni’nin ölümünden sonra 1567’de II. Selim ile bir savunma antlaşması yapıldı. Padişah Açe’ye top, tüfek, cephane ve usta gönderilmesini emretti. Dönemin genel tablosunu I. Süleyman dönemi yazısında ele aldık.
Pîrî Reis ve Yeni Dünya Bilgisi
Keşifler, Osmanlı denizcilerinin dikkatinden kaçmadı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Pîrî Reis, 1513 tarihli ilk dünya haritasını Gelibolu’da çizdi ve 1517’de Kahire’de Yavuz Sultan Selim’e sundu. Harita; İspanya, Portekiz ve Batı Afrika kıyılarıyla Amerika’nın doğu kıyılarını gösterir. Ansiklopediye göre haritanın kaynakları arasında Kristof Kolomb’un haritası da vardı.
Pîrî Reis, Akdeniz’in liman ve kıyılarını anlatan “Kitâb-ı Bahriyye” adlı eseriyle de tanınır. XVI. yüzyılın sonlarında yazılan “Târîh-i Hind-i Garbî” ise Yeni Dünya’yı Osmanlı okuruna tanıtan bir tarihî coğrafya kitabıydı. Bu eser, 1730’da İbrahim Müteferrika’nın matbaasında basılan ilk kitaplar arasında yer aldı. Coğrafi Keşifler hakkındaki bu bilgiler, Osmanlı denizcilerinin ve yöneticilerinin gelişmeleri yakından izlediğini gösterir.
Ticaret Yollarına Etkisi
Coğrafi Keşiflerin ticarete etkisi, sanıldığı kadar ani olmadı. Portekiz, baharat ticaretinin bir kısmını Ümit Burnu yoluna çekti, ancak tam bir tekel kuramadı. Osmanlı, Kızıldeniz’de Yemen, Cidde ve Süveyş’i, Basra Körfezi’nde ise Basra’yı elinde tuttu. Birçok tarihçiye göre Kızıldeniz üzerinden yürüyen baharat ticareti XVI. yüzyılın ortalarında yeniden canlandı.
Asıl kırılma XVII. yüzyılda geldi. Hollanda ve İngiltere’nin kurduğu büyük ticaret şirketleri, Asya ticaretini okyanus yollarına kalıcı biçimde taşıdı. Bu durum, Osmanlı topraklarından geçen kervan ticaretinin ve gümrük gelirlerinin zamanla azalmasına yol açtı. Konunun ayrıntılarını İpek ve Baharat yollarının önemini yitirmesi yazısında bulabilirsiniz.
Coğrafi Keşifler, Akdeniz’deki güç dengesini de değiştirdi. Venedik ve Ceneviz gibi İtalyan şehirleri, Doğu ticaretindeki aracı rollerini giderek kaybetti. Atlantik kıyısındaki İspanya ve Portekiz, ardından Hollanda ve İngiltere yükselişe geçti. Osmanlı ise XVI. yüzyıl boyunca Akdeniz’de en çok İspanya ile mücadele etti.
Fiyatlar, Gümüş ve Akçe
Keşiflerin bir başka sonucu, Amerika’dan Avrupa’ya akan büyük miktardaki gümüştü. Tarihçilerin önemli bir kısmına göre bu gümüş, XVI. yüzyılın ikinci yarısında Akdeniz dünyasında fiyatları yükseltti. Osmanlı ekonomisi de bu dalgadan etkilendi; fiyat artışları devlet gelirlerini ve sabit maaşlı kesimleri zorladı.
Etkinin en açık işareti akçede görüldü. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Akçe maddesine göre 1572’de yüz dirhem gümüşten 450 akçe basılırken, 1584-1586 ayarlamasında bu sayı 800’e çıktı. Bir Venedik dukası 1547’de 60 akçe ederken 1587’de 120 akçeye yükseldi. Ansiklopediye göre 1584 ayarlamasının ardından Koca Sinan Paşa yeni bir narh listesi çıkarmak zorunda kaldı. Bu ayarlama, akçenin tarihindeki en sert değer kayıplarından biri olarak görülür.
Ayarı düşük paralar, maaşını akçe olarak alan askerler arasında büyük hoşnutsuzluk yarattı. Çarşı ve pazarların değeri düşük akçeyle dolması, Anadolu’daki sosyal huzursuzluğu da artırdı. Bu dönemin isyanlarını Osmanlı’da isyanlar ve sebepleri yazısında ele aldık.
Coğrafi Keşiflerin Osmanlı’ya Olumlu ve Olumsuz Etkileri
Sınavlarda sık sorulan bu konuyu kısaca özetlemek mümkündür. Coğrafi Keşiflerin Osmanlı’ya etkileri tek yönlü değildi:
- Olumsuz: Uzun vadede Doğu ticaretinden elde edilen gümrük gelirleri azaldı.
- Olumsuz: Amerikan gümüşü fiyatları yükseltti, akçe değer kaybetti.
- Olumsuz: Avrupa devletleri zenginleşti ve denizlerde güçlendi.
- Olumlu: Osmanlı donanması Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’nda tecrübe kazandı, Yemen ve Basra gibi noktaları denetledi.
- Olumlu: Mısır ve tütün gibi Amerika kökenli ürünler zamanla Osmanlı topraklarına ulaştı.
Sık Sorulan Sorular
Coğrafi Keşifler Osmanlı’yı nasıl etkiledi?
Doğu ticaretinin bir kısmı okyanus yollarına kaydı ve Osmanlı, Portekiz’le Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’nda mücadeleye girdi. Uzun vadede gümrük gelirleri azaldı, Amerikan gümüşünün etkisiyle fiyatlar yükseldi.
Osmanlı, Portekiz’e karşı hangi seferleri düzenledi?
Başlıcaları 1538’de Hadım Süleyman Paşa’nın Diu seferi ve 1552’de Pîrî Reis’in Hürmüz seferidir. Sumatra’daki Açe Sultanlığı’na da 1567’de askerî yardım kararı alındı.
Pîrî Reis haritasının önemi nedir?
1513 tarihli harita, Amerika’nın doğu kıyılarını gösteren en eski haritalardandır. Pîrî Reis bu haritayı hazırlarken Kristof Kolomb’un haritası dahil birçok kaynaktan yararlandı.
Coğrafi Keşifler Osmanlı ekonomisini neden zorladı?
Ticaret gelirlerinin zamanla azalması ve Amerikan gümüşünün yol açtığı fiyat artışları ekonomiyi zorladı. Akçenin gümüş miktarı da 1584-1586’da neredeyse yarıya indirildi.
Sonuç
Coğrafi Keşifler, Osmanlı’yı hem ticaret hem de deniz siyaseti açısından etkiledi. Devlet, Portekiz’e karşı Kızıldeniz’den Sumatra’ya uzanan geniş bir alanda mücadele etti ve Kızıldeniz’i elinde tutmayı başardı. Ancak XVII. yüzyılda Asya ticaretinin okyanuslara kayması ve gümüşün yol açtığı fiyat artışları, ekonomik dengeleri kalıcı biçimde değiştirdi.
