Osmanlı’da İsyanlar ve Sebepleri: Savcı Bey’den Vak‘a-i Hayriyye’ye

Osmanlı’da isyanlar; taht kavgaları, ağır vergi yükü, ekonomik bunalım, dinî propaganda ve askerî çözülme gibi farklı sebeplerle çıktı. Bilinen ilk büyük isyan, 1373’te Şehzade Savcı Bey’in Bizans prensi Andronikos ile birlikte başlattığı ayaklanmadır. En uzun ve en yıkıcı olanlar ise XVI. yüzyıl sonlarında yoğunlaşan Celâlî isyanlarıdır.

Hızlı Özet

Başlıca sebepler: taht kavgaları, vergi ve görevli baskısı, ekonomik bunalım, dinî-siyasi propaganda ve askerî çözülme.
İlk büyük isyan 1373’teki Savcı Bey ayaklanmasıdır; kroniklerdeki 1385 tarihi yanlıştır.
Şeyh Bedreddin isyanı Çelebi Mehmed döneminde bastırıldı; Bedreddin 1420’de Serez’de idam edildi.
“Celâlî” adı, 1519’da Tokat yöresinde isyan eden Bozoklu Şeyh Celâl’den gelir.
1703, 1730 ve 1807 ayaklanmaları padişah değişikliğiyle sonuçlandı.
Yeniçeri Ocağı 1826’da kaldırıldı; olay Vak‘a-i Hayriyye diye anılır.

Osmanlı’da İsyanların Başlıca Sebepleri

İsyanların arkasında çoğu zaman birden fazla sebep bir arada bulunuyordu. Kaynakların öne çıkardığı başlıca etkenler şunlardır:

Taht kavgaları: Belirli bir veraset kuralı olmadığı için şehzadeler sancaklarda kendi güçlerini topluyordu.
Vergi ve görevli baskısı: Taşradaki bazı idareciler görevlerini parayla alıyor, kısa sürede fazla vergi toplamaya çalışıyordu.
Ekonomik bunalım: Nüfus artışı, toprak yetersizliği ve ayarı düşük akçe köylüyü yoksullaştırdı.
Dinî-siyasi propaganda: Özellikle Safevî etkisi, bazı Türkmen gruplarını devlete karşı harekete geçirdi.
Askerî çözülme: Disiplini bozulan kapıkulu askerleri, başkentte sık sık ayaklandı.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Celâlî İsyanları maddesine göre XVI. yüzyılda Anadolu’da önemli bir nüfus artışı oldu, ancak tarım alanları buna yetmedi. Topraksız kalan kalabalıklar, iş bulamayınca “garip-yiğit” adıyla başıboş gruplar oluşturdu. Yüzyılın sonunda enflasyon arttı ve çarşılar ayarı düşük akçeyle doldu. Dönemin bir şairi bu durumu, makamların açıkça satıldığı bir düzende Celâlî çıkmasının kaçınılmaz olduğunu söyleyerek eleştirmişti.

Osmanlı yönetimi bu şikâyetlere adaletnamelerle cevap vermeye çalıştı. Ansiklopediye göre 1565’te ülkenin her köşesine bir adaletname gönderildi. I. Ahmed’in 1609 tarihli adaletnamesi de halkı tefecilerden ve yöneticilerin haksız vergilerinden korumayı amaçlıyordu. Ancak bu tedbirler, sorunların kaynağını kurutmaya yetmedi.

XIX. yüzyılda ise isyanların niteliği değişti. Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik fikri, Balkanlardaki bağımsızlık hareketlerini güçlendirdi. Bu dönüşümün etkilerini Fransız İhtilali’nin etkileri yazısında ele aldık.

Şehzade İsyanları ve Taht Kavgaları

Bilinen ilk büyük isyan, I. Murad döneminde çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Murad I maddesine göre Şehzade Savcı Bey ile Bizans İmparatoru Ioannes’in oğlu Andronikos, Mayıs 1373’te birlikte harekete geçti. Savcı Bey Bursa’da kendini sultan, Andronikos ise İstanbul’da imparator ilan etti. İkisi de 25 Mayıs 1373’te yenildi. Ansiklopedi, kroniklerin bu isyan için verdiği 1385 tarihinin yanlış olduğunu belirtir.

Ankara Savaşı’ndan (1402) sonraki karışık dönemde de taht mücadeleleri yaşandı. Yıldırım Bayezid’in savaşta kaybolan oğlu Mustafa, yıllar sonra ortaya çıkıp tahtta hak iddia etti. Bazı kroniklerde “Düzme” (sahte) diye anılsa da bazı Bizans ve Osmanlı kaynakları onun gerçek şehzade olduğunu yazar. Bizans’ın desteğini alan Mustafa, 1419’da Çelebi Mehmed’e yenilip Selanik’e sığındı.

Kanuni döneminde ise kardeşler arasındaki rekabet açık bir savaşa dönüştü. Şehzade Mustafa’nın 1553’te öldürülmesinden sonra Selim ile Bayezid arasında taht mücadelesi başladı. Bayezid, 30 Mayıs 1559’da Konya önlerinde yenildi ve İran’a sığındı. Şah Tahmasb’ın Osmanlı elçilerine teslim ettiği Bayezid, 23 Temmuz 1562’de Kazvin’de dört oğluyla birlikte öldürüldü. Şehzade Mustafa’nın hikâyesini Şehzade Mustafa kimdir? yazısında okuyabilirsiniz.

Dinî ve Sosyal İsyanlar

Fetret Devri’nin sonlarında patlak veren Şeyh Bedreddin isyanı, Osmanlı tarihinin dinî ve sosyal yönü en güçlü hareketlerinden biriydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre İznik’te göz hapsinde tutulan Bedreddin, muhtemelen 1416’da kaçarak Rumeli’de Deliorman’a yerleşti. Müritlerinden Börklüce Mustafa Aydın ve Karaburun’da, Torlak Kemal ise Manisa yöresinde binlerce taraftar topladı.

Çelebi Mehmed’in gönderdiği kuvvetler önce Börklüce ile Torlak’ı yendi, ardından şeyhi ele geçirdi. Padişah, Bedreddin bir din âlimi olduğu için hakkında karar vermek üzere âlimlerden bir heyet kurdu. Heyetin fetvasıyla Bedreddin 1420’de Serez’de idam edildi. Dönemin genel çerçevesini Fetret Devri yazısında bulabilirsiniz.

Yaklaşık bir asır sonra Teke yöresinde Şahkulu Baba Tekeli ayaklandı. Ansiklopediye göre Safevî yanlısı görüşleri yayan Şahkulu, II. Bayezid’in oğulları arasındaki taht mücadelesinin yarattığı belirsizlikten yararlandı. 1511’de Kütahya önlerinde Anadolu Beylerbeyi Karagöz Ahmed Paşa’yı bozguna uğrattı. Peşine düşen Vezîriâzam Hadım Ali Paşa, Sivas yakınlarındaki çatışmada hayatını kaybetti.

Celâlî İsyanları

“Celâlî” kelimesi “Celâl’e mensup” anlamına gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1519’da Bozoklu Şeyh Celâl, mehdîlik iddiasıyla Tokat yöresinde isyan etti. Bundan sonra halk, amacı ne olursa olsun kendisine zarar veren her asiye Celâlî demeye başladı. Devlet ise bu isyanları “hurûc ale’s-sultân”, yani sultana karşı ayaklanma olarak değerlendiriyordu.

İsyanlar XVI. yüzyılın sonlarında büyük bir sorun hâline geldi. Önce medrese öğrencileri olan suhtelerin ayaklanmaları yayıldı. Ardından İran ve Avusturya savaşlarının yükü Anadolu’yu savunmasız bıraktı. İlk büyük Celâlî lideri Karayazıcı Abdülhalim, Urfa’yı alıp “Halim Şah” adıyla fermanlar gönderecek kadar güçlendi. Uzun savaşların arka planını İran savaşları yazısında ele aldık.

Köylüler de kendilerini korumanın yollarını aradı. Osmanlı hükümeti, II. Selim döneminden itibaren köylerde bir yiğitbaşının yönetiminde otuz-kırk kişilik “il erleri” birliklerinin kurulmasını teşvik etti. Ansiklopediye göre bu birlikler Celâlîlerle mücadelede önem kazandı, ama zamanla karşı tarafı da besledi. Nitekim Celâlî reislerinden Neslioğlu da bir yiğitbaşıydı.

Ansiklopediye göre 1603’ten 1608’e kadar Anadolu’da “büyük kaçgunluk” dönemi yaşandı. Halk köylerini bırakıp surlu şehirlere kaçtı ve Anadolu âdeta bir harabeye döndü. Halep ve Şam’a hâkim olan Canbolatoğlu Ali adına hutbe okutup para bastıracak kadar ileri gitti. Bu isyan ancak 1607’de Sadrazam Kuyucu Murad Paşa tarafından bastırılabildi.

Kuyucu Murad Paşa, 1608’de Kalenderoğlu’nu da yendi ve 1609’a kadar kalan asileri sert yöntemlerle ortadan kaldırdı. Bu kanlı temizlik bir süre için sükûneti sağladı. Ancak II. Osman’ın öldürülmesinden sonra Erzurum’da isyan eden Abaza Mehmed Paşa’ya Celâlî kalıntıları yeniden katıldı. Celâlî isyanlarını anlatan aşağıdaki video, konuyu farklı bir açıdan ele alıyor.

İstanbul’daki Asker Ayaklanmaları

Başkentteki isyanların en sarsıcısı 1622’de yaşandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Osman II maddesine göre genç padişahın seferi bahane edip Anadolu’ya geçeceği haberi, ulema ile yeniçerileri birleştirdi. Ayaklanma sonunda II. Osman Yedikule’de öldürüldü. Ansiklopedi bu olayı, o zamana kadar görülmemiş bir olay olarak niteler.

1703’teki Edirne Vak‘asının görünür sebebi, Şeyhülislam Feyzullah Efendi’nin devlet işlerine müdahalesiydi. Terfi bekleyen devlet adamları, ulema ve esnaf bu tepkide birleşti. Sonunda II. Mustafa tahtı kardeşi III. Ahmed’e bırakmak zorunda kaldı. Bu kez de III. Ahmed, 1730’da Patrona Halil isyanıyla tahttan indirildi.

Patrona Halil isyanı, sonradan Lâle Devri diye anılan dönemi kapattı. Ansiklopediye göre III. Ahmed damadı Nevşehirli İbrâhim Paşa’yı feda etti, ancak tahtı yeğeni I. Mahmud’a bırakmak zorunda kaldı. Asiler lale bahçelerini ve köşkleri de tahrip etti. Dönemin özelliklerini Lale Devri ne anlama gelir? yazısında okuyabilirsiniz.

1807’deki Kabakçı Mustafa isyanı ise III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd reformlarına bir tepkiydi. Ansiklopediye göre isyanın arka plandaki gerçek mimarları Köse Mûsâ Paşa ile Şeyhülislam Atâullah Efendi’ydi. İsyan III. Selim’in tahttan indirilmesiyle sonuçlandı. Ertesi yıl Alemdar Mustafa Paşa’nın müdahalesiyle II. Mahmud tahta çıktı ve Osmanlı tahtı iki yıl içinde iki kez el değiştirdi.

II. Mahmud, yeni bir ayaklanmaya fırsat vermeden ordunun yenilenmesine hazırlandı. Bu çalkantılı dönem, 17 Haziran 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla kapandı. Olayın ayrıntılarını Vaka-i Hayriye yazısında bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı’da ilk isyan hangisidir?

Bilinen ilk büyük isyan, 1373’te I. Murad’ın oğlu Savcı Bey’in Bizans prensi Andronikos ile birlikte çıkardığı ayaklanmadır. İsyan aynı yıl bastırıldı.

Osmanlı’da en uzun süren isyanlar hangileridir?

Celâlî isyanlarıdır. Adını 1519’daki Bozoklu Şeyh Celâl ayaklanmasından alan bu hareketler, özellikle XVI. yüzyıl sonu ile XVII. yüzyıl başında Anadolu’yu sarstı.

Celâlî isyanlarını kim bastırdı?

En büyük Celâlî gruplarını 1607-1609 yılları arasında Sadrazam Kuyucu Murad Paşa bastırdı. Paşa, Canbolatoğlu ve Kalenderoğlu isyanlarını sert yöntemlerle sona erdirdi.

Şeyh Bedreddin neden idam edildi?

Çelebi Mehmed’in kurduğu âlimler heyeti, Bedreddin’in faaliyetlerinin isyan sayıldığına karar verdi. Bu fetvaya dayanarak Bedreddin 1420’de Serez’de idam edildi.

Sonuç

Osmanlı’da isyanlar tek bir sebebe bağlanamaz. Erken dönemde taht kavgaları, XVI. yüzyılda ekonomik bunalım ve görevli baskısı, XVII ve XVIII. yüzyıllarda ise başkentteki asker ayaklanmaları öne çıktı. Celâlî isyanları Anadolu’yu harabeye çevirirken, İstanbul’daki ayaklanmalar padişahları tahttan indirdi. Bu süreç ancak 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla kapandı.