Fransız İhtilalinin Osmanlı Devletine Etkileri Nelerdir? 1789 ve Sonrası

Fransız İhtilalinin Osmanlı Devletine etkileri nelerdir sorusunun kısa cevabı: milliyetçilik, Batı tarzı reformlar ve dış siyasette yeni ittifaklardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlılar 1789 devrimini önce kaygıyla karşılamadı. Ancak milletlerin kendi kaderini belirlemesi fikri Balkanlar’da isyanları besledi ve imparatorluğun çözülme sürecini hızlandırdı.

Hızlı Özet

1789 devrimi Osmanlı yönetimini başlangıçta pek kaygılandırmadı.
Devrimin “milletlerin kendi kaderini belirlemesi” fikri Balkan milliyetçiliğini besledi.
III. Selim, Avrupa’nın savaşla meşgul olduğu yıllarda Nizâm-ı Cedîd reformlarını yürüttü.
Londra, Paris, Berlin ve Viyana’da ilk daimî Osmanlı elçilikleri açıldı.
Napolyon’un 1798’de Mısır’ı işgali, Osmanlı Devleti’ni İngiltere ve Rusya ile ittifaka itti.

Fransız İhtilalinin Osmanlı Devletine Etkileri Nelerdir?

Etkiler üç başlıkta toplanabilir. Birincisi, milliyetçilik fikrinin çok uluslu imparatorlukta yayılmasıdır. İkincisi, III. Selim’in Avrupa usulü askerî ve idari reformlarıdır. Üçüncüsü ise Mısır seferiyle başlayan yeni dış siyaset dengeleridir. Bu etkilerin bir kısmı hemen, bir kısmı ise yıllar içinde ortaya çıktı.

1789 İhtilali Neydi?

Devrim, Fransa’da mutlak monarşiye ve ayrıcalıklı sınıflara karşı başladı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre halk temsilcileri 20 Haziran 1789’da kendilerini kurucu meclis ilan etti ve bir anayasa hazırlama kararı aldı. Paris halkı meclisi desteklemek için ayaklandı. 14 Temmuz 1789 tarihi sonradan millî bayram ilan edildi.

Ansiklopediye göre kurucu meclis 4 Ağustos 1789 gecesi bütün imtiyazları ve derebeylik kurumunu kaldırdı. Kısa süre sonra İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirisi kabul edildi. Hazırlanan anayasa ise 14 Eylül 1791’de kabul edildi. Devrim, 1792’den itibaren genel bir Avrupa savaşı dönemini de başlattı.

Osmanlılar İhtilali Nasıl Karşıladı?

Fransa, devrimden önce de Osmanlı askerî yenileşmesinin başlıca kaynağıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Baron de Tott 1770’te Çanakkale Boğazı’nı Rus donanmasına karşı tahkim ettirdi. Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun’un kurulmasına da katkıda bulundu. 1784’te İstanbul’a gelen elçi Choiseul-Gouffier’nin ordunun ıslahına dair fikirleri kabul gördü ve Sadrazam Halil Hamîd Paşa Fransa’dan yeni uzmanlar getirtti.

Ansiklopediye göre III. Selim veliahtken Fransa kralı XVI. Louis ile mektuplaştı. Avrupa’nın durumunu, savaş tekniğini ve denizcilik tesislerini incelemesi için İshak Bey’i Fransa’ya gönderdi. Bu yakınlık, devrim yıllarında da işbirliğinin zeminini oluşturdu.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre devrim, o sırada Avusturya ve Rusya ile savaşan Osmanlı Devleti’ni uzun süre ilgilendirmedi. Ziştovi (1791) ve Yaş (1792) antlaşmalarından sonra olaylar daha yakından izlendi. Kralın yetkilerinin sınırlanması, hatta azli ve idamı bile Bâbıâli’yi endişelendirmedi.

Ansiklopedi bunun nedenini açıkça yazar: Devrimin en önemli sebebi sınıf farklılığıydı ve bu, Osmanlı toplumunda bilinmeyen bir şeydi. Bu yüzden devrim, Avrupa devletlerinin aksine Osmanlılar’da memnunlukla karşılandı. Yalnızca Fransa’nın zayıf düşmesinden endişe edildi. Çünkü Fransa, uzun zamandır Osmanlıların Avrupa’daki en yakın dostlarından biriydi.

Fransız İhtilali döneminde bir salonda marşı ilk kez seslendiren subayı gösteren tablo

Milliyetçilik Osmanlı Topraklarına Nasıl Yayıldı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre milliyetçiliğin 1789’daki devrimin ardından geliştiği kabul edilir. Ansiklopedinin Fransa maddesine göre devrimin en önemli mesajı “milletlerin kendi kaderini belirlemesi” ilkesiydi. Bu ilkenin önemi, Fransa 1797’de Yediadalar’a el koyup Yunanlıları bağımsızlık için kışkırtmaya başlayınca anlaşıldı.

Osmanlı Devleti çok dinli ve çok dilli bir imparatorluktu. Toplulukları din esasına göre örgütleyen geleneksel düzen, ulus fikri karşısında zorlanmaya başladı. Bu düzeni Osmanlı millet sistemi yazısında anlattık.

Balkanlar’daki ilk büyük kopuşlar XIX. yüzyılın başında geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1804’te Kara Yorgi liderliğinde Sırp isyanı başladı. İsyan önce yeniçerilerin baskısına karşı bir tepkiydi, ama zamanla milliyetçi bir karakter kazandı. 1821’de ise önce Eflak-Boğdan’da, ardından Mora’da Yunan isyanı çıktı. Osmanlı Devleti 1830’da Yunan devletini tanımak zorunda kaldı.

Bu kopuşların zinciri XX. yüzyılın başına kadar uzandı. Sürecin sonunu Balkan Savaşları yazısında ele aldık.

III. Selim ve Nizâm-ı Cedîd

Devrimin yol açtığı savaşlar, Osmanlı Devleti için beklenmedik bir fırsat da yarattı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Avrupa devletlerinin Fransa ile meşgul olması, III. Selim’in reformları için uygun şartlar oluşturdu. Dağılan kraliyet düzeni, işsiz kalmış çok sayıda subay ve teknik uzman bırakmıştı. III. Selim bu kişileri ordu, donanma ve mühendishanelerde çalıştırmaktan çekinmedi.

Nizâm-ı Cedîd “yeni düzen” demektir. Ansiklopediye göre III. Selim döneminde bu tabir, sivil ve askerî bütün kurumların çağın ihtiyaçlarına göre yenilenmesi anlamında kullanıldı. Avrupa usulü eğitilmiş yeni bir ordu kuruldu ve Batı’dan askerî uzmanlar getirildi. Yabancı dil derslerinin okutulduğu mühendishaneler açıldı, Batı dillerinden kitaplar çevrildi.

Ansiklopediye göre 1795’te kara subayı yetiştiren bir mühendishane kuruldu ve 1797’de burada bir matbaa açıldı. Levent ve Üsküdar’da büyük kışlalar yapıldı. III. Selim, Mart 1805’te Prusya örneğinden esinlenerek yirmi-yirmi beş yaş arası gençlere zorunlu askerlik getirmeye de girişti. Ancak genel bir hoşnutsuzluk doğunca bu girişimden vazgeçmek zorunda kaldı.

Bu reformlar uzun ömürlü olamadı. Ansiklopediye göre III. Selim, Mayıs 1807’de Kabakçı Mustafa önderliğindeki isyanın ardından tahttan indirildi. Yine de açılan yol kapanmadı ve reformlar II. Mahmud döneminde daha güçlü biçimde sürdü. Bu sürecin devamını padişahların reform hareketleri yazısında anlattık.

Daimî Elçilikler ve Yeni Diplomasi

Avrupa devletleri İstanbul’da yüzyıllardır sürekli elçi bulunduruyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlılar ise Avrupa başkentlerinde daimî elçilik kurma uygulamasına XVIII. yüzyılın sonlarına kadar gitmedi. III. Selim döneminde Londra’da (1792), Paris, Berlin ve Viyana’da (1797) daimî elçilikler açıldı. Bu elçilikler Avrupa’yı tanımak ve uzman bulmak için de kullanıldı.

Ansiklopediye göre Moralı Seyyid Ali Efendi 1797-1802 yıllarında Paris elçisiydi. Bozulan ilişkiler, onun gayretleriyle 1802’de yapılan barışla yeniden düzeltildi. Ansiklopediye göre yeni elçiliklerin zayıf noktası tercümanlardı. Ali Efendi’nin Paris elçiliği sırasında elçiliğin Rum tercümanı Godrika, Fransa hesabına çalıştı.

Napolyon’un Mısır Seferi ve Yeni İttifaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bonapart’ın yükselişiyle Fransa doğuda yayılmacı bir siyaset izlemeye başladı. Napolyon 1 Temmuz 1798’de Mısır’ı işgal etti. Osmanlı Devleti İngiltere ve Rusya ile ittifak kurarak işgalcileri Mısır’dan çıkardı. Böylece eski dostluk kısa sürede düşmanlığa dönüştü.

Bu savaşın en ünlü cephesi Akka oldu. Cezzâr Ahmed Paşa’nın savunduğu kale, 1799’da Napolyon’u geri çekilmeye zorladı. Bu kuşatmayı Napolyon’u Akka’da mağlup eden ordu yazısında anlattık. Ansiklopediye göre Fransa 1802’de barış yapmak ve Mısır’ı terk etmek zorunda kaldı.

Ansiklopediye göre savaş alanlarına gönderilen az sayıdaki nizamlı askerin başarısı, yeni ordunun değerini de gösterdi. Ancak Napolyon dönemi Osmanlı diplomasisine acı dersler de bıraktı. Fransa, 1807’deki Tilsit Antlaşması’nın gizli maddelerinde gerektiğinde Rusya ile Osmanlı topraklarını paylaşmayı kabul etti. 1808’de Eflak-Boğdan’ı Rusya’ya bırakan yeni bir anlaşma yapılınca ilişkiler iyice bozuldu ve Bâbıâli İngiltere’ye yaklaştı.

İhtilalin Uzun Vadeli Etkileri

Devrimin fikirleri XIX. yüzyıl boyunca Osmanlı aydınlarını da etkiledi. Eşitlik, hürriyet ve anayasa kavramları Tanzimat ve Meşrutiyet tartışmalarının parçası oldu. 1839 Gülhane Hatt-ı Hümâyunu bütün tebaanın kanun önünde eşit olduğunu ilan etti. 1876’da ise ilk Osmanlı anayasası olan Kanûn-ı Esâsî kabul edildi.

Ancak bu etkiler doğrudan bir taklit değildi. Osmanlı reformcuları Batı’dan aldıkları kurumları kendi devlet geleneğine uydurmaya çalıştı. Reformların asıl amacı çoğu zaman devleti ayakta tutmaktı. Yine de milliyetçilik dalgası imparatorluğun çok uluslu yapısını XIX. yüzyıl boyunca zorladı.

Sık Sorulan Sorular

Fransız İhtilalinin Osmanlı Devletine etkileri nelerdir, kısaca?

Milliyetçiliğin yayılması, III. Selim’in reformları, daimî elçiliklerin açılması ve Mısır seferiyle değişen ittifaklar.

Fransız İhtilalinin Osmanlı Devletine etkileri nelerdir sorusunda en önemli etki hangisidir?

Genellikle milliyetçilik gösterilir. Bu fikir, Sırp ve Yunan isyanlarıyla başlayan çözülmeyi hızlandırdı.

Nizâm-ı Cedîd hangi padişah döneminde kuruldu?

III. Selim döneminde. Bazı yazılarda yanlışlıkla II. Mahmud’a bağlanır; II. Mahmud reformları daha sonra sürdürdü.

Osmanlılar ihtilali nasıl karşıladı?

DİA’ya göre Avrupa devletlerinin aksine memnunlukla karşıladı. Yalnızca Fransa’nın zayıflamasından endişe edildi.

Napolyon Mısır’ı ne zaman işgal etti?

1 Temmuz 1798’de. Fransa 1802’de Mısır’ı terk etmek zorunda kaldı.

Sonuç

Fransız İhtilalinin Osmanlı Devletine etkileri nelerdir sorusu tek cümleyle cevaplanamaz. Devrim başlangıçta Osmanlıları kaygılandırmadı ve III. Selim’in reformlarına uygun bir ortam yarattı. Ancak milletlerin kendi kaderini belirlemesi fikri Balkanlar’da isyanları besledi. Napolyon’un Mısır seferi de eski dostluğu bozarak Osmanlı dış siyasetini yeniden şekillendirdi.