Genç Osmanlılar, Tanzimat döneminin sonlarında anayasa, meclis ve hürriyet isteyen muhalif Osmanlı aydınlarıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hürriyet ve anayasayı, şûrâ-yı ümmet denilen bir meclisin açılmasını devletin kurtuluşu için zorunlu gördüler. Muhalefetleri daha çok padişaha değil, Sadrazam Âlî Paşa’nın sıkı yönetimine yönelikti.
Hızlı Özet
- Hareket 1865-1876 yılları arasında etkili oldu.
- Başlıca istekleri anayasa, meclis, basın hürriyeti ve sorumlu hükümetti.
- Önde gelen isimler Namık Kemal, Ziya Bey (Paşa) ve Ali Suavi’ydi.
- Muhbir ve Hürriyet gazeteleri Londra’da yayımlandı.
- İstekleri 23 Aralık 1876’da ilan edilen Kānûn-ı Esâsî ile kısmen gerçekleşti.
İçindekiler
- Kimlerdi?
- Muhalefet neden doğdu?
- Ne istiyorlardı?
- Meşveret ve hürriyet
- Vatan fikri ve Osmanlılık
- Cemiyet nasıl kuruldu?
- Avrupa yılları
- Dönüş ve Kānûn-ı Esâsî
- Başarılı oldular mı?
- Sık sorulan sorular
Genç Osmanlılar Kimlerdi?
TDV İslâm Ansiklopedisi bu topluluğu, 1865-1876 yılları arasında Osmanlı aydınlarının idareye karşı oluşturduğu muhalif bir grup olarak tanımlar. Ansiklopediye göre bu aydınlar, hürriyet ve anayasayı devletin kurtuluşu için zorunlu gören bir fikir akımının temsilcileriydi. Onlar, imparatorluğun belirli görüşlere sahip ilk “ideologları” olarak da görülebilir. Topluluk kaynaklarda Yeni Osmanlılar adıyla da anılır.
Ancak ansiklopedi önemli bir uyarıda bulunur: Bir arada anılan isimler arasında ortak bir düşünce birliği yoktu. Grubun ahenkli bir yapı ve resmî bir kuruluş olup olmadığı da tartışmalıdır. Üyelerin çoğu dönemin önde gelen edebiyatçılarıydı. Bu yüzden hareket, tarih kadar edebiyat tarihinin de konusu oldu. Hareketin kadrosunu Genç Osmanlılar kimdir? yazısında ayrıca tanıttık.
Tanzimat Döneminde Muhalefet Neden Doğdu?
Tanzimat devletin dilini değiştirmişti, ama karar yetkisi küçük bir bürokrat kadrosunun elindeydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1856 Islahat Fermanı’ndan sonraki iç kargaşa ve dış müdahaleler, reformların sıkı bir idare altında uygulanmasını kaçınılmaz kılıyordu. Âlî Paşa ve Fuad Paşa, hürriyetçi ve anayasal hareketleri o şartlarda tehlikeli görüyordu. Bu aydınların muhalefeti tam bu noktada ortaya çıktı.
Ansiklopediye göre muhalefet, hükümdardan çok hükümete yöneldi. Özellikle 1869’da Fuad Paşa’nın ölümünden sonra yönetimi tek başına elinde tutan Âlî Paşa hedef alındı. Gazeteler üzerindeki sıkı denetim ve kapatma kararları da hoşnutsuzluğu artırdı. Dönemin fikrî arka planını Fransız İhtilali’nin Osmanlı’ya etkileri yazısında ele aldık.
Genç Osmanlılar Ne İstiyordu?
Genç Osmanlılar’ın istekleri birkaç temel kavram etrafında toplanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bunlar hürriyet, temel kanunlar (nizâmât-ı esâsiyye) ve şûrâ-yı ümmet denilen bir meclisin açılmasıydı. Onlara göre padişahlık kaldırılmamalı, ama iktidar kanunla sınırlanmalıydı. Hükümet de keyfî kararlar yerine hesap verebilir bir düzen içinde çalışmalıydı.
- Anayasa: Yöneticileri bağlayan yazılı temel kanunlar.
- Meclis: Halkın temsilcilerinin kararlara katılması.
- Basın hürriyeti: Gazetelerin kamuoyunu bilgilendirmesi ve hükümeti eleştirebilmesi.
- Hukuk güvenliği: Keyfî yönetime karşı can, mal ve namus güvencesi.
- Osmanlılık: Müslüman ve gayrimüslim tebaanın ortak bir vatan etrafında birleşmesi.
Meşveret ve Hürriyet Ne Anlama Geliyordu?
Hareketin anahtar kavramı meşveretti. Meşveret, yöneticinin danışarak karar alması demektir. Genç Osmanlılar bu kavramı İslam siyaset geleneğinden aldı ve anayasal yönetimi yabancı bir fikir gibi göstermemeye çalıştı. Böylece meclis fikrini şûra, adalet ve sorumluluk kavramlarıyla açıkladılar.
Hürriyet ise onlar için yalnızca bireysel serbestlik değildi; zulme ve keyfî idareye karşı hukuk güvenliği anlamına geliyordu. Ansiklopedi bu noktada eleştirel bir değerlendirme de yapar. Ona göre dönemin aydınları anayasa ve hürriyeti medeniyetin doğrudan sonucu gibi gördü. Bu fikirlerin çok dinli ve çok uluslu bir imparatorluğa uyup uymayacağını ise yeterince sorgulamadı.
Vatan Fikri ve Osmanlılık
Bu aydınlar için vatan, hakların ve ortak sorumluluğun yaşandığı siyasi bir yurttu. Namık Kemal’in 1873’te sahnelenen Vatan yâhud Silistre oyunu bu duyguyu geniş kitlelere taşıdı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu başarının ardından gelen otuz sekiz aylık Magosa sürgünü onu bir kahraman hâline getirdi. Hareket, Müslüman ve gayrimüslim tebaanın ortak bir hukuk etrafında birleşmesini, yani Osmanlılık fikrini savundu.
Bu fikir, Tanzimat’ın Osmanlı milleti hedefiyle de örtüşüyordu. Ansiklopediye göre Tanzimat önderleri önce vatandaşları imparatorluğun korunması fikrinde birleştirmeyi, sonra mahallî yönetimlerle onları yönetime alıştırmayı düşünüyordu. Ansiklopedi bu yolu daha gerçekçi bir reform siyaseti sayar. Gayrimüslimlerin konumunu Osmanlı millet sistemi yazısında anlattık.
Cemiyet Nasıl Kuruldu?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre cemiyetin ne zaman, nerede ve kimler tarafından kurulduğu, kaynakların çelişkili olması yüzünden tartışmalıdır. Ebüzziyâ Tevfik, kuruluşu 1865’te Belgrad Ormanı’ndaki bir geziye ya da bir ev toplantısına bağlar. Kaya Bilgegil ise asıl cemiyetin 1867’de Avrupa’da kurulduğunu tespit etmiştir. Belgrad Ormanı’nda oluşan grubun adı ise “misyon” anlamında “meslek” idi. Kurucuları arasında Sadrazam Mahmud Nedim Paşa’nın yeğeni Sağır Ahmed Beyzâde Mehmed Bey gösterilir.
Ansiklopediye göre Haziran 1867’de bazı üyelerin Bâbıâli’yi basıp Âlî Paşa’yı öldürme planı ortaya çıktı. Plan ifşa edilince Mehmed, Nûri ve Reşad beyler yurt dışına kaçtı ve gıyaben idama mahkûm edildi. Ansiklopedi, bu planın ciddi bir hazırlığa dayanmadığını da belirtir.
Avrupa Yılları: Muhbir ve Hürriyet
Namık Kemal, Ziya Bey ve Ali Suavi, yazıları yüzünden hükümetin sert önlemleriyle karşılaştı. Ansiklopediye göre Mısır’daki veraset hakkını kaybeden Mustafa Fâzıl Paşa’nın davetiyle Avrupa’ya gittiler ve 30 Mayıs 1867’de Paris’e vardılar. Paşa, Sultan Abdülaziz’e hitaben yayımladığı açık mektupla reform istemişti. Muhalifleri parayla da destekledi.
Ansiklopediye göre Mustafa Fâzıl Paşa, 30 Ağustos 1867’deki bir toplantıda on üç maddelik nizamnâmesiyle Jeune Turquie adlı cemiyeti kurdu. Cemiyetin faaliyetleri için yılda 300.000 frank ayırdı.
Ansiklopediye göre Ali Suavi’nin 31 Ağustos 1867’de Londra’da çıkardığı Muhbir, muhaliflerin sesi oldu. Haftalık Hürriyet gazetesinin ilk sayısı ise 29 Haziran 1868’de Londra’da çıktı. Namık Kemal ve Ziya Bey gazeteyi Eylül 1869’a kadar birlikte yönetti. Gazetenin yüzüncü ve son sayısı 23 Haziran 1870’te Cenevre’de yayımlandı.
Basın, hareketin asıl gücüydü. Ansiklopediye göre Şinasi’nin 1862’de çıkardığı Tasvîr-i Efkâr etrafında serbest fikirli aydınlar toplanmıştı ve Namık Kemal de bu gazeteye katılmıştı. Namık Kemal’in kalemini Namık Kemal: Hürriyetin güçlü sesi yazısında ayrıca ele aldık.
Dönüş, Midhat Paşa ve Kānûn-ı Esâsî
Mustafa Fâzıl Paşa padişahla barışınca muhalifler maddi sıkıntıya düştü ve birer birer dağıldı. Ansiklopediye göre Namık Kemal 24 Kasım 1870’te İstanbul’a döndü. Ziya Bey, Londra’daki Osmanlı elçiliğinin şikâyeti üzerine gazeteyi kapatıp İsviçre’ye geçmek zorunda kalmıştı. Âlî Paşa’nın ölümünden sonra ilan edilen genel aftan yararlanarak 1871’de geri geldi. Ali Suavi ise Kasım 1876’da döndü.
Ansiklopediye göre hareketin önde gelenleri, Temmuz 1872’deki ilk sadaretinden itibaren Midhat Paşa’nın etrafında toplandı. 30 Mayıs 1876’da Abdülaziz tahttan indirildi. Ardından 23 Aralık 1876’da Kānûn-ı Esâsî ilan edildi ve bu süreçte Genç Osmanlılar tarihsel rollerini oynadı. Sonraki gelişmeleri Osmanlı Devleti’nde demokratikleşme hareketleri yazısında anlattık.
Genç Osmanlılar Başarılı Oldu mu?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Avrupa’da geçirdikleri yıllarda ne siyasi bir parti olabildiler ne de aralarında görüş birliğine varabildiler. Ansiklopedi, onların tesadüfen bir araya gelip teker teker dağıldığını yazar. Önemleri ise hürriyet, anayasa ve meclis isteklerinde ve bu isteklerin halefleri Jön Türkler tarafından aynen tekrarlanmasında yatar. Bu iki kuşağın farklarını Genç Osmanlılar ile Jön Türkler arasındaki farklar yazısında karşılaştırdık.
Kısacası hareket, örgüt olarak zayıf ama fikir olarak etkiliydi. Kullandıkları hürriyet, vatan, millet ve meclis kavramları sonraki kuşakların siyasi dilini besledi. Dönemin diğer akımlarını Osmanlı’nın fikir akımları yazısında ele aldık.
Sık Sorulan Sorular
Genç Osmanlılar ne zaman ortaya çıktı?
DİA’ya göre 1865-1876 yılları arasında etkili oldular. Cemiyetin asıl kuruluşu 1867’de Avrupa’dadır.
Genç Osmanlılar’ın en önemli isteği neydi?
Anayasa ve meclis. Hürriyeti ve şûrâ-yı ümmeti devletin kurtuluşu için zorunlu gördüler.
Hürriyet gazetesi nerede çıktı?
İlk sayısı 29 Haziran 1868’de Londra’da çıktı; son sayıları Cenevre’de yayımlandı.
Genç Osmanlılar ile Jön Türkler aynı mı?
Hayır. Genç Osmanlılar Abdülaziz döneminin muhalifleridir; Jön Türkler ise II. Abdülhamid döneminde ortaya çıktı.
Namık Kemal neden sürgün edildi?
Vatan yâhud Silistre’nin uyandırdığı coşkunun ardından Magosa’ya sürgün edildi. DİA’ya göre sürgün otuz sekiz ay sürdü.
Sonuç
Genç Osmanlılar, Osmanlı Devleti’ni kurtarmanın yolunu anayasa, meclis ve hürriyette gören muhalif aydınlardı. Meşveret kavramıyla bu fikirleri İslam siyaset geleneğine bağladılar ve basını en etkili araçları hâline getirdiler. Aralarında görüş birliği ve güçlü bir örgüt olmasa da istekleri 1876 Kānûn-ı Esâsî’de karşılık buldu. Kullandıkları kavramlar sonraki kuşakların siyasi dilini de şekillendirdi.
