Genç Osmanlılar Kimdir?

Genç Osmanlılar, 1865–1876 yılları arasında Tanzimat bürokrasisine karşı çıkan ve anayasal bir yönetim isteyen muhalif aydınlardır. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi isimler, fikirlerini gazeteler aracılığıyla yaydı. Hareket dağınık kalsa da 1876’da ilan edilen Kanun-ı Esasi’nin fikrî zeminini hazırladı.

Hızlı Özet

Bu aydınlar, Tanzimat paşalarının otoriter yönetimine karşı çıktı.
Meclis, anayasa ve hürriyet fikirlerini İslâmî meşveret ilkesiyle savundular.
1867’de Mısırlı Mustafa Fâzıl Paşa’nın davetiyle Avrupa’ya geçtiler.
Londra’da Muhbir ve Hürriyet gazeteleriyle muhalefeti sürdürdüler.
Fikirleri 1876 Kanun-ı Esasi ve Birinci Meşrutiyet’in zeminini oluşturdu.

Genç Osmanlılar Kimdir? Kısa Tanım

TDV İslâm Ansiklopedisi bu topluluğu, 1865–1876 yılları arasında Osmanlı aydınlarının idareye karşı oluşturduğu muhalif bir çevre olarak tanımlar. Grubun kendi döneminde kullandığı ad “Yeni Osmanlılar”dır. Avrupa basınında ise “Jeunes Turcs” diye anılmışlardır.

Bu adlandırma sonraki dönemde karışıklığa yol açtı. Çünkü II. Abdülhamid döneminin muhalefeti de Jön Türkler adıyla tanındı. Tarihçiler bu yüzden 1860’ların aydınlarını ayrı bir kuşak olarak ele alır ve onları sonraki muhaliflerden özenle ayırır.

Genç Osmanlılar Hangi Ortamda Doğdu?

1839’da ilan edilen Tanzimat Fermanı ve 1856 Islahat Fermanı, devlet yönetiminde büyük bir dönüşüm başlattı. Ancak bu dönüşümün yönünü sultandan çok Babıâli’deki birkaç paşa belirliyordu. Özellikle Âli Paşa ile Fuad Paşa’nın uzun süren etkisi, yeni bir bürokratik otorite yarattı.

Genç aydınlar bu düzeni iki açıdan eleştirdi. Birincisi, reformlar halkın katılımı olmadan, yukarıdan aşağıya yürütülüyordu. İkincisi, Avrupa devletlerinin iç işlere müdahalesi ve dış borçlar devletin bağımsızlığını zedeliyordu. Bu eleştiriler, sonraki yıllarda meclis ve anayasa talebine dönüştü.

Bu dönemde özel gazetecilik de yeni filizleniyordu. Şinasi’nin çıkardığı Tasvîr-i Efkâr, Namık Kemal’in ilk siyasi yazılarına sahne oldu. Basın, bu kuşağın en etkili silahı hâline geldi. Dönemin fikir hareketlerine genel bir bakış için Osmanlı fikir akımları yazısına göz atabilirsiniz.

Gazetelerin dili de bu süreçte değişti. Namık Kemal ve arkadaşları, ağır divan üslubu yerine daha geniş bir okur kitlesinin anlayabileceği bir dil kullanmaya çalıştı. “Vatan” ve “hürriyet” gibi kavramlar, bu yazılarla günlük siyasi tartışmanın parçası oldu.

Kuruluş: Belgrad Ormanı Rivayeti ve 1867

Yaygın anlatıma göre cemiyet, 1865’te İstanbul’da Belgrad Ormanı’ndaki bir kır gezisinde kuruldu. Bu bilgi büyük ölçüde Ebüzziyâ Tevfik’in hatıralarına dayanır. TDV İslâm Ansiklopedisi ise bu anlatıdaki çelişkilere dikkat çeker.

Kaya Bilgegil’in araştırmalarına göre Belgrad Ormanı’ndaki toplantıda kurulan grup “meslek” adını taşıyordu. Yeni Osmanlılar Cemiyeti adıyla bir yapı ise aslında 1867’de Avrupa’da ortaya çıktı. Bu ayrım, hareketin bir örgütten çok gevşek bir çevre olduğunu gösterir.

Genç Osmanlılar ve “İttifâk-ı Hamiyyet” Adı

Grup üyeleri zaman zaman kendilerini İttifâk-ı Hamiyyet adıyla tanıttı. O dönemde “hamiyet” kelimesi vatanseverlik anlamında kullanılıyordu. Şerif Mardin bu adı İngilizceye “patriotic alliance” olarak çevirmiştir. Üye profiline dair ayrıntılar için gizli cemiyetin izleri yazısına bakabilirsiniz.

Genç Osmanlılar Avrupa’da: Paris ve Londra Yılları

1867’de hükümet, muhalif yazarlara karşı sert önlemler aldı. Namık Kemal, Ziya Bey ve Ali Suavi, Mısırlı Mustafa Fâzıl Paşa’nın davetini kabul ederek yurt dışına çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre grup 30 Mayıs 1867’de Paris’e vardı.

Mustafa Fâzıl Paşa, 1866’da Mısır’daki veraset hakkını kaybetmişti. Bu yüzden İstanbul hükümetine karşı muhalefeti desteklemek onun da işine geliyordu. Paşa, gazetelerin masraflarını üstlenerek hareketin en önemli hamisi oldu.

Ali Suavi, 31 Ağustos 1867’de Londra’da Muhbir gazetesini çıkarmaya başladı. Ardından Namık Kemal ve Ziya Bey, 29 Haziran 1868’de haftalık Hürriyet gazetesini yayımladı. Hürriyet, Eylül 1869’a kadar bu iki yazarın kaleminden çıktı ve hareketin sesi oldu.

Genç Osmanlılar yazısı için temsili görsel: üniformalı beş Osmanlı subayının siyah beyaz fotoğrafı

Ancak sürgün yılları birliği değil, ayrılıkları derinleştirdi. Ali Suavi gruptan erken koptu. Bazı üyeler, Mustafa Fâzıl Paşa’nın İstanbul’la uzlaşmasının ardından desteksiz kaldı. Âli Paşa’nın 1871’deki ölümünden sonra birçoğu İstanbul’a döndü.

Genç Osmanlılar Ne İstiyordu?

Talepleri tek bir programda toplanmamıştı, ancak bazı ortak fikirler öne çıkar. Bu fikirlerin kökenini ayrıntılı ele aldığımız hürriyet fikrinin kökleri yazısına da bakabilirsiniz.

Anayasa ve meclis: Yönetimin yazılı kurallarla sınırlanmasını ve halkın temsilcilerle karara katılmasını istediler.
Meşveret: Danışarak yönetme ilkesinin İslâm’ın özünde bulunduğunu, meclisin yabancı bir icat olmadığını savundular.
Osmanlıcılık: Din ve dil farkı gözetmeksizin bütün tebaayı ortak bir vatan bağıyla birleştirmeyi hedeflediler.
Bağımsız dış politika: Büyük devletlerin müdahalesine ve dış borçlara dayalı yönetime karşı çıktılar.
Basın hürriyeti: Kamuoyunun gazeteler aracılığıyla yönetimi denetleyebilmesini önemsediler.

Bu fikirlerin dikkat çekici yanı, Batı’dan gelen kavramları İslâmî bir dille savunmalarıdır. Namık Kemal, meşveret ayetlerinden yola çıkarak meclisin dinî bir meşruiyeti olduğunu yazdı. Böylece anayasa fikri, muhafazakâr kesimlere de anlatılabilir hâle geldi.

Genç Osmanlılar’ın Önde Gelen İsimleri

İsim	Rolü
Namık Kemal	Hürriyet ve vatan kavramlarının en etkili savunucusu, gazeteci ve yazar
Ziya Paşa	Şair, Hürriyet gazetesinin Namık Kemal’le birlikte yazarı
Ali Suavi	Muhbir gazetesinin kurucusu, grubun en radikal ve en erken ayrılan ismi
Mustafa Fâzıl Paşa	Mısırlı prens, hareketin Avrupa’daki maddi destekçisi
Şinasi	Tasvîr-i Efkâr’ın kurucusu, hareketin fikrî öncüsü

Namık Kemal’in hayatı ve eserleri için Namık Kemal: hürriyetin güçlü sesi yazısını okuyabilirsiniz. 1873’te sahnelenen Vatan yahut Silistre oyunu, yazarın Magosa’ya sürgün edilmesiyle sonuçlandı.

1876: Kanun-ı Esasi ve Genç Osmanlılar’ın Etkisi

1870’lerin ortasında devlet ağır bir mali bunalıma girdi ve dış borç ödemeleri aksadı. Balkanlar’daki isyanlar da hükümete duyulan güveni sarstı. Bu ortamda meşrutiyet yanlısı devlet adamları ile aydınlar aynı hedefte buluştu.

1876’da Sultan Abdülaziz tahttan indirildi, üç ay sonra da II. Abdülhamid tahta çıktı. Anayasayı hazırlamak için Midhat Paşa başkanlığında Meclis-i Mahsûs adlı bir komisyon kuruldu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tartışmalarda Midhat Paşa, Ziya Paşa ve Namık Kemal liberal-reformist kanadı temsil etti.

Kanun-ı Esasi 1876’nın sonunda ilan edildi ve Meclis-i Umûmî açıldı. Meclis iki dönem çalıştı ve Şubat 1878’de tatil edildi. Böylece hareketin en büyük hedefi kısa ömürlü oldu. Bu dönüşümü Osmanlı’da rejim değişikliği yazısında ayrıntılı ele aldık.

Anayasanın en çok tartışılan maddesi, padişaha sürgün yetkisi veren 113. maddeydi. İronik biçimde Midhat Paşa da bu maddeye dayanılarak sürgüne gönderildi. Sonraki otuz yılın siyasi atmosferini II. Abdülhamid dönemi yazısında tartıştık.

Genç Osmanlılar ile Jön Türkler Aynı mı?

Hayır. 1860’ların ve 1870’lerin aydınları ile II. Abdülhamid’e karşı örgütlenen sonraki kuşak farklıdır. Jön Türkler meşrutiyeti 1908’de yeniden ilan ettirdi. İki kuşağı temel farklar başlıklı yazımızda karşılaştırdık.

Hareket Neden Dağıldı?

Hareketin dağılmasının ilk sebebi örgütsüzlüğüdür. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre üyeler ne gerçek bir teşkilat kurabildi ne de aralarında görüş birliği sağlayabildi. Her biri kendi kalemiyle ve kendi çevresiyle hareket etti.

İkinci sebep, dış destek bağımlılığıdır. Gazetelerin masrafları büyük ölçüde Mustafa Fâzıl Paşa’ya dayanıyordu. Paşa İstanbul’la uzlaşınca hareketin mali dayanağı da zayıfladı.

Üçüncü sebep, kişisel ve fikrî ayrılıklardır. Ali Suavi’nin radikal çizgisi ile Namık Kemal’in daha ölçülü tutumu sık sık çatıştı. Bununla birlikte dağılma, fikirlerin yok olduğu anlamına gelmedi. Anayasa ve meclis düşüncesi, sonraki kuşakların siyasi dağarcığına kalıcı biçimde yerleşti.

Sık Sorulan Sorular

Genç Osmanlılar ne zaman kuruldu?

Yaygın anlatım 1865’i verir. Ancak araştırmalar, Yeni Osmanlılar Cemiyeti adlı yapının 1867’de Avrupa’da ortaya çıktığını gösterir.

Genç Osmanlılar hangi yönetim biçimini savundu?

Padişahın yetkilerinin anayasayla sınırlandığı, seçilmiş bir meclisin bulunduğu meşruti bir yönetimi savundular.

Kanun-ı Esasi’yi kim hazırladı?

Metin, Midhat Paşa başkanlığındaki Meclis-i Mahsûs’ta hazırlandı. Komisyonda ulema, asker ve bürokratlar bulunuyordu. Ziya Paşa ve Namık Kemal de tartışmalarda reform yanlısı kanadın sözcüleri arasındaydı.

Sonuç

Genç Osmanlılar, ne disiplinli bir örgüt ne de tek görüşlü bir parti oldular. Yine de anayasa, meclis ve vatan kavramlarını kamuoyuna taşıyan ilk kuşak onlardı. 1876 Kanun-ı Esasi kısa ömürlü olsa da açtıkları yol, 1908’de yeniden yürünecek ve modern Türk siyasi düşüncesinin temelini oluşturacaktı.

Kaynaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi, Yeni Osmanlılar Cemiyeti maddesi
TDV İslâm Ansiklopedisi, Kānûn-ı Esâsî maddesi
TDV İslâm Ansiklopedisi, Nâmık Kemal maddesi
TDV İslâm Ansiklopedisi, Mustafa Fâzıl Paşa maddesi
Şerif Mardin, Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu.
Kaya Bilgegil, Yakın Çağ Türk Kültür ve Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar I: Yeni Osmanlılar.