Genç Osmanlılar, 1865-1876 yılları arasında Tanzimat yönetimine karşı çıkan Osmanlı aydınlarının oluşturduğu muhalif topluluktur. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi bu çevrenin en tanınan isimleridir. Hareket, anayasa ve meclis taleplerini gazeteler aracılığıyla kamuoyuna taşıdı. Kaynaklarda aynı topluluk “Yeni Osmanlılar” adıyla da anılır.
Hızlı Özet
- Genç Osmanlılar, DİA’ya göre 1865-1876 arasında etkin bir muhalif topluluktu.
- Ebüzziyâ Tevfik’e göre ilk çekirdek 1865’te İstanbul’da gizli bir grup olarak toplandı.
- Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi hareketin en tanınan kalemleriydi.
- Mısırlı Mustafa Fazıl Paşa, Avrupa’daki faaliyetleri parayla destekledi.
- Talepleri, 23 Aralık 1876’da ilan edilen Kanun-ı Esasi sürecinde yankı buldu.
İçindekiler
- Hareket nasıl ortaya çıktı?
- Gizli cemiyet: “Meslek”
- Hareketin önde gelen isimleri
- Avrupa yılları ve basın
- Fikir dünyası
- Dağılma ve Kanun-ı Esasi
- Sık sorulan sorular
Genç Osmanlılar Nasıl Ortaya Çıktı?
Tanzimat dönemi (1839-1876), devleti yeniden yapılandırma arayışlarıyla geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre özellikle 1856 Islahat Fermanı’ndan sonra iç kargaşa ve dış müdahaleler, reformların sıkı bir idareyle yürütülmesini kaçınılmaz kıldı. Bu sıkı idarenin başında Âlî Paşa ve Fuad Paşa vardı. Yeni kuşak aydınların muhalefeti de padişahtan çok hükümete yöneldi.
Ansiklopediye göre kurucuların, siyasi bir programdan çok basın üzerindeki sıkı denetime duydukları tepkiyle bir araya geldiği düşünülür. Gazetelerin kapatılması, Âlî Paşa’ya karşı hoşnutsuzluğu artırdı. Fuad Paşa’nın 1869’daki ölümünden sonra yönetimin dizginleri tamamen Âlî Paşa’nın elindeydi. Bu yüzden Genç Osmanlılar eleştirilerini en çok ona yöneltti. Dönemin düşünce ortamını fikir akımları yazısında ele aldık.
Gizli Cemiyet: “Meslek” ve Kurucuları
Hareketin kuruluşu tartışmalıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre konunun ana kaynağı, Ebüzziyâ Mehmed Tevfik’in Yeni Osmanlılar Tarihi adlı eseridir. Ebüzziyâ kuruluşu 1865’e tarihler ve iki farklı anlatım verir. Birine göre ilk toplantı Belgrad ormanında, Namık Kemal’in de katıldığı bir kır gezisinde yapıldı. Diğerine göre ise toplantı Mehmed Bey’in evinde gerçekleşti.
Ansiklopediye göre Kaya Bilgegil bu karışıklığı çözmüştür. Buna göre Belgrad ormanında kurulan grubun adı, Fransızca “misyon” anlamında “meslek” idi. Yeni Osmanlılar Cemiyeti ise asıl olarak 1867’de Avrupa’da kuruldu. Meslek grubunun kurucuları olarak Sağır Ahmed Beyzâde Mehmed Bey, Menâpîrzâde Nuri Bey ve Kayazâde Reşad Bey gösterilir. Mehmed Bey, Sadrazam Mahmud Nedim Paşa’nın yeğeniydi.
Grubun en dramatik anı 1867 yazında yaşandı. Ansiklopediye göre Haziran 1867’de Veli Efendi çayırındaki toplantıda Bâbıâli’yi basma ve Âlî Paşa’yı öldürme kararı alındığı ortaya çıktı. Plan, üyelerden Subhipaşazâde Âyetullah Bey’in kararı ifşa etmesiyle duyuldu. Ansiklopediye göre bu plan ciddi bir hazırlığa dayanmıyordu. Mehmed, Nuri ve Reşad beyler yine de yurt dışına kaçtı ve gıyaben idama mahkûm edildi.
Genç Osmanlılar Kimlerden Oluşuyordu?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bir arada anılan isimler arasında ortak bir düşünce birliği yoktu. Ansiklopedi, topluluğun uyumlu bir grup ve resmî bir kuruluş olma niteliğini de tartışmalı bulur. Yine de bazı isimler hareketin hafızasında öne çıkar.
Namık Kemal, 21 Aralık 1840’ta Tekirdağ’da doğdu. Ansiklopediye göre İstanbul’da Şinasi ile tanıştı; Şinasi o sırada Tasvîr-i Efkâr gazetesini çıkarıyordu. Namık Kemal, hürriyet ve vatan kavramlarını yaygınlaştıran en etkili kalem oldu. Ansiklopediye göre “Vatan yahut Silistre” oyununun büyük başarısının ardından Magosa’ya sürüldü ve sürgünü otuz sekiz ay sürdü. Hayatını Namık Kemal: hürriyetin güçlü sesi yazısında anlattık.
Ansiklopediye göre Magosa sürgünü, Namık Kemal’in edebî hayatının en verimli dönemi oldu. İlk ve son oyunu dışındaki bütün tiyatro eserlerini ve İntibah adlı ilk romanını burada yazdı. Daha sonra Midilli, Rodos ve Sakız’da mutasarrıf olarak görev yaptı. Namık Kemal, 2 Aralık 1888’de zatürreden öldü.
Ziya Bey, sonraki unvanıyla Ziya Paşa, hareketin öteki büyük kalemiydi. Ansiklopediye göre Hürriyet gazetesini Namık Kemal ile birlikte çıkardı ve onun ayrılmasından sonra tek başına sürdürdü. Ali Suavi ise Kasım 1839’da İstanbul’da doğdu ve Şehzade Camii’ndeki vaazlarıyla tanındı. Ansiklopediye göre Londra’da çıkardığı Muhbir gazetesi muhaliflerin sesi oldu. Ancak Ali Suavi, gruptan en erken ayrılan radikal isimlerden biriydi.
Ali Suavi, Paris’te daha çok ilmî ve fikrî içerikli Ulûm gazetesini çıkardı. Ansiklopediye göre 20 Mayıs 1878’de yaklaşık 250 kişilik bir grupla Çırağan Sarayı’nı bastı. Amacı büyük ihtimalle V. Murad’ı yeniden tahta çıkarmaktı. Baskın sırasında Beşiktaş Karakolu muhafızı Hasan Ağa tarafından öldürüldü.
Çevrede başka isimler de vardı. Ansiklopediye göre Çapanzâde Âgâh Efendi, Avrupa’daki toplantılara katılanlar arasındaydı. Paris elçiliği memurlarından Kânipaşazâde Ahmed Rifat Bey gibi kişisel hesaplarla katılanlar da oldu. Bu kişiler, beklentileri ortadan kalkınca gruptan ayrıldı.
Avrupa Yılları ve Basın
Hareketin Avrupa dönemini Mısırlı Mustafa Fazıl Paşa mümkün kıldı. Ansiklopediye göre Mısır’daki veraset hakkı 1866’da elinden alınan paşa, Fransa’ya gelen muhalifleri himaye etti ve parayla destekledi. Paşa, Mart 1867’de Sultan Abdülaziz’e hitaben açık bir mektup yayımladı. Muhalifler bu mektubun Türkçe çevirisini binlerce nüsha hâlinde İstanbul’da dağıttı.
Hükümet de muhalifleri İstanbul’dan uzaklaştırmak istedi. Ansiklopediye göre Namık Kemal 25 Mart 1867’de Erzurum’a vali muavini, Ziya Bey ise 8 Mayıs’ta Kıbrıs mutasarrıfı olarak tayin edildi. İkisi de bu görevlere gitmek yerine Mustafa Fazıl Paşa’nın davetini kabul etti. Namık Kemal, Ziya Bey ve Ali Suavi 30 Mayıs 1867’de Paris’e vardı.
Ansiklopediye göre 30 Ağustos 1867’de Baden-Baden’de yapılan toplantıda on üç maddelik bir nizamname kabul edildi. Kurulan cemiyetin adı “Genç Türkiye” (Jeune Turquie) idi. Ansiklopedi, bu adın Jön Türklerle karışmaması için “Yeni” veya “Genç Osmanlılar” diye çevrilmesi gerektiğini belirtir. Paşa, cemiyete yılda 300.000 franklık bir tahsisat ayırmıştı. Muhbir gazetesi de 31 Ağustos 1867’de Londra’da yayına başladı.
Hareketin en etkili yayını Hürriyet gazetesiydi. Ansiklopediye göre haftalık Hürriyet’in ilk sayısı 29 Haziran 1868’de Londra’da çıktı. Namık Kemal, Eylül 1869’daki 63. sayıdan sonra gazeteden ayrıldı. Ziya Bey yayını sürdürdü ve son sayı olan 100. sayı 23 Haziran 1870’te Cenevre’de çıktı.
Genç Osmanlılar Ne İstiyordu?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hareketin simgeselliği, hürriyet ve anayasa (nizâmât-ı esâsiyye) isteklerinde yatar. Genç Osmanlılar ayrıca “şûrâ-yı ümmet” denilen bir parlamentonun açılmasını istiyordu. Bu talepleri imparatorluğun kurtuluşu için zorunlu görüyorlardı. Meclis için seçtikleri “şûrâ” kelimesi, isteklerini İslami bir dille ifade etme çabasını da gösterir.
Ansiklopedi bu talepleri eleştirel bir gözle de değerlendirir. Buna göre Tanzimat önderlerinin aşamalı reform anlayışı, genel şartlar içinde daha gerçekçi bir siyasetti. Muhalifler ise Avrupa deyince çoğunlukla yaşadıkları Fransa’yı anladı. Hareketin talepleri için hürriyet fikrinin kökleri yazısına da bakabilirsiniz.
Dağılma ve Kanun-ı Esasi
Ansiklopediye göre Mustafa Fazıl Paşa’nın padişahla arasını düzeltmesi, grubun önde gelenlerini maddi sıkıntıya soktu. Namık Kemal, Âlî Paşa’dan izin alarak 24 Kasım 1870’te İstanbul’a döndü. Ziya Bey ise Âlî Paşa’nın ölümünden sonra ilan edilen genel aftan yararlanarak 1871’de döndü. Ansiklopediye göre Ali Suavi’nin Kasım 1876’da gelmesiyle hareketin yurt dışındaki etkinliği sona erdi.
Hareketin önde gelenleri, 31 Temmuz 1872’de ilk kez sadrazam olan Midhat Paşa’nın çevresinde toplandı. Sultan Abdülaziz tahttan indirildi ve 30 Mayıs 1876’da V. Murad tahta çıkarıldı. Ansiklopediye göre Kanun-ı Esasi, Tersane Konferansı’nın toplandığı 23 Aralık 1876’da ilan edildi.
Ansiklopediye göre Yeni Osmanlılar, Avrupa’da geçirdikleri yıllarda ne bir siyasi parti olabildi ne de aralarında görüş birliği sağlayabildi. Yine de istekleri sonraki kuşak tarafından aynen tekrarlandı. Anayasanın 1908’de yeniden yürürlüğe girmesi, bu ilk muhalifleri unutulmaz kıldı. İki hareketi Jön Türklerle temel farklar yazısında karşılaştırdık.
Sık Sorulan Sorular
Genç Osmanlılar kimlerden oluşuyordu?
En tanınan isimler Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi’dir. Mehmed Bey, Nuri Bey, Reşad Bey, Âyetullah Bey ve Âgâh Efendi de çevrede yer aldı.
Genç Osmanlılar ile Yeni Osmanlılar aynı mı?
Evet, iki ad aynı topluluğu ifade eder. DİA bu topluluğu “Yeni Osmanlılar Cemiyeti” başlığıyla ele alır.
Hürriyet gazetesi nerede çıktı?
İlk sayısı 29 Haziran 1868’de Londra’da çıktı. Son sayısı ise 23 Haziran 1870’te Cenevre’de yayımlandı.
Mustafa Fazıl Paşa kimdir?
Mısır Hidivi İsmail Paşa’nın kardeşidir ve Mısır’daki veraset hakkını 1866’da kaybetmiştir. Avrupa’daki muhalifleri himaye etti ve parasal olarak destekledi.
Sonuç
Genç Osmanlılar, Tanzimat’ın sıkı idaresine karşı çıkan ilk örgütlü aydın muhalefetlerinden biriydi. Çekirdeği İstanbul’daki gizli “meslek” grubuydu; asıl cemiyet ise Avrupa’da Mustafa Fazıl Paşa’nın desteğiyle kuruldu. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi, hürriyet ve anayasa fikrini gazeteler yoluyla yaydı. Genç Osmanlılar dağınık bir topluluk olarak kaldı, ancak talepleri 1876 ve 1908 anayasal süreçlerinde yaşamaya devam etti.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Yeni Osmanlılar Cemiyeti maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Nâmık Kemal maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Ali Suâvi maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Midhat Paşa maddesi
- Şerif Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought, Princeton 1962.
