Osmanlı Devletinde demokratikleşme hareketleri, 1808’deki Sened-i İttifak’tan 1908’de ilan edilen II. Meşrutiyet’e uzanan bir süreçtir. Bu süreçte padişahın yetkileri yazılı belgelerle sınırlanmaya çalışıldı, kanun önünde eşitlik ilan edildi ve seçimle gelen bir meclis kuruldu. Ancak hareket, savaşlar ve tek parti yönetimi yüzünden sık sık kesintiye uğradı.
Hızlı Özet
- 1808 Sened-i İttifak: merkez bürokrasisi ile taşradaki âyanlar arasında imzalanan, benzeri görülmemiş bir belge.
- 1839 Tanzimat ve 1856 Islahat fermanları: kanun önünde eşitlik ve gayrimüslimlere yeni haklar.
- 1876 Kanun-ı Esasi: ilk anayasa ve halkın seçtiği ilk meclis.
- 1908 II. Meşrutiyet: anayasa yeniden yürürlüğe girdi, partiler seçimlerde yarıştı.
- 1909 değişiklikleri: hükümet meclise karşı sorumlu hâle geldi.
- 1913 Bâbıâli Baskını’ndan sonra İttihat ve Terakki tek parti yönetimi kurdu.
İçindekiler
- İlk adımlar: Sened-i İttifak, Tanzimat ve Islahat
- I. Meşrutiyet: ilk anayasa ve ilk meclis
- II. Meşrutiyet ve partilerin doğuşu
- 1909 değişiklikleri: meclisin güçlenmesi
- Seçimler ve muhalefet
- Kesintiler: 31 Mart ve Bâbıâli Baskını
- Sık sorulan sorular
Osmanlı Devletinde Demokratikleşme Hareketleri: İlk Adımlar
Sürecin ilk halkası, 7 Ekim 1808’de imzalanan Sened-i İttifak’tır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa, ülkede düzeni sağlamak için taşradaki güçlü âyanları İstanbul’a davet etti. Görüşmeler sonunda merkez bürokratları ile Çapanoğlu Süleyman Bey, Karaosmanoğlu Ömer Ağa gibi âyanlar arasında benzeri görülmemiş bir metin imzalandı. II. Mahmud belgeyi ağır bulsa da bir hatt-ı hümâyunla onayladı.
Ansiklopedi, belgenin şartlarının uygulanmadığını da belirtir. Bazı araştırmacılar Sened-i İttifak’ı, 1215’te İngiltere’de kral ile soylular arasında imzalanan Magna Carta’ya benzetir. Ancak iki belgenin sonuçları birbirinden çok farklı olmuştur. Yine de padişahın karşısında başka bir gücün yazılı haklar elde etmesi, dönemin şartlarında önemli bir kırılmaydı.
Ardından fermanlar dönemi geldi. 3 Kasım 1839’da ilan edilen Gülhane Hatt-ı Hümâyunu, bütün tebaanın kanun önünde eşit olduğunu ve can, mal, namus güvenliğinin devletin güvencesinde bulunduğunu açıkladı. 1856’daki Islahat Fermanı ise Batılı devletlerin baskısıyla Müslümanlar ile gayrimüslimler arasındaki farkları kaldırmayı hedefledi. Ansiklopediye göre Tanzimat döneminin, meclisin kapatıldığı 1878’de sona erdiği yönünde genel bir kanaat vardır. Bu belgelerin ayrıntılarını rejim değişikliği yazısında ele aldık.
I. Meşrutiyet: İlk Anayasa ve İlk Meclis
Asıl dönüm noktası, 23 Aralık 1876’da Kanun-ı Esasi’nin ilanıyla yaşandı. Anayasa, Meclis-i Umumi adlı iki kanatlı bir parlamento öngörüyordu. Meclis-i Âyan üyelerini padişah tayin ediyor, Meclis-i Mebusan üyeleri ise halk tarafından seçiliyordu. Anayasaya göre iki meclisten biri kapalıyken diğeri toplanamazdı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Meclis-i Meb‘ûsan maddesine göre her 50.000 erkek nüfus için bir mebus seçilecekti. Mebusların otuz yaşını doldurmuş ve Türkçe bilen Osmanlı uyrukları olması gerekiyordu. Oylar gizli kullanılacak ve seçimler dört yılda bir yapılacaktı. Her mebus da yalnızca kendi bölgesini değil, bütün Osmanlıları temsil edecekti.
İlk meclis 19 Mart 1877’de açıldı ve iki dönem çalıştı: 19 Mart–28 Haziran 1877 ile 13 Aralık 1877–Şubat 1878. Meclis, Rus savaşı sırasında hükümeti sert biçimde eleştirdi. II. Abdülhamid, 13 Şubat 1878’de meclisi süresiz olarak tatil etti. Böylece yaklaşık otuz yıl sürecek bir ara başladı. Meşrutiyet fikrinin öncülerini Genç Osmanlılar kimdir? yazısında anlattık.
II. Meşrutiyet ve Partilerin Doğuşu
Meşrutiyet, 23 Temmuz 1908’de yeniden ilan edildi ve anayasa tekrar yürürlüğe girdi. Ancak ortada bir seçim kanunu yoktu. Ansiklopediye göre I. Meşrutiyet döneminde hazırlanıp kanunlaşmayan bir seçim tasarısı geçici olarak yürürlüğe kondu. Bu metin küçük değişikliklerle 1908, 1912, 1914 ve 1919 seçimlerinde kullanıldı.
Bu düzende her sancak bir seçim dairesi, her nahiye de bir seçim şubesiydi. Erkek nüfusu 25.000 ile 75.000 arasında olan sancaklardan birer mebus seçiliyordu. Seçimler iki dereceliydi: birinci seçmenler ikinci seçmenleri, onlar da mebusları seçiyordu. Seçmen yaşı yirmi beş, seçilme yaşı otuzdu. Aynı kişinin iki kez oy kullanmasını önlemek için seçmenlerin nüfus cüzdanlarına “görülmüştür” kaydı düşülüyordu.
1908 seçimleri, partilerin yarıştığı ilk seçimlerdi. Muhalefet, 14 Eylül 1908’de Prens Sabahaddin çevresinde kurulan Ahrar Fırkası’nda toplandı. Seçimleri İttihat ve Terakki ezici bir çoğunlukla kazandı ve Meclis-i Mebusan 17 Aralık 1908’de görkemli bir törenle açıldı. Açılış nutkunu padişah adına Mâbeyn başkâtibi Ali Cevad Bey okudu, ardından II. Abdülhamid de birkaç cümlelik bir konuşma yaptı. İttihatçıların kökenini Genç Osmanlılar ile Jön Türkler yazısında karşılaştırdık.
1909 Değişiklikleri: Meclisin Güçlenmesi
1909’da Kanun-ı Esasi’de kapsamlı değişiklikler yapıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Meşrutiyet maddesine göre bu değişiklikler, yasama ile yürütme arasındaki dengeyi meclis lehine değiştirdi. Böylece Avrupa’daki anayasal monarşilere benzer bir düzene geçildi. Değiştirilen 53. maddeyle mebuslar ve âyan üyeleri de kanun teklif edebilir hâle geldi.
Ansiklopediye göre hükümet üyeleri artık kendi alanlarından meclise karşı tek tek sorumluydu. Kanunların yürürlüğe girmesi için hükümet üyelerinin yanında padişahın imzası da anayasal bir zorunluluk hâline geldi. Padişahın meclisi feshetmesi de zorlaştırıldı ve bunun için Meclis-i Âyan’ın onayı şart koşuldu. Ancak İttihatçılar, 28 Mayıs 1914’te Âyan’ın bu yetkisini kaldırarak meclisin feshini yeniden kolaylaştırdı.
Seçimler ve Muhalefet
İttihat ve Terakki’ye karşı muhalefet zamanla güçlendi. Muhalefet, 1911’de kurulan Hürriyet ve İtilaf Fırkası etrafında toplandı. İttihatçılar konumlarını sağlamlaştırmak için 18 Ocak 1912’de meclisi feshedip erken seçime gitti. Ansiklopediye göre iktidarın imkânlarının kullanıldığı bu seçim, muhalifler tarafından “sopalı seçim” diye nitelendirildi.
Mondros Mütarekesi’nden sonra Sultan Vahdeddin, 21 Aralık 1918’de meclisi feshetti. Anadolu’daki millî hareketle iyi ilişkiler içinde olan Ali Rıza Paşa hükümeti ise 2 Ekim 1919’da kurulduktan sonra seçime gitme kararı aldı. Bu karar, meclisin son kez toplanmasının yolunu açtı.
Son seçimler 1919’un sonunda, işgal altındaki İstanbul’un gölgesinde yapıldı. Rumlar ve Ermeniler bu seçimlere katılmadı. Yeni meclis Misak-ı Millî’yi kabul etti, ancak 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgal edilmesinin ardından İngilizler meclisi bastı. Bazı mebuslar tutuklanarak Malta’ya sürgün edildi.
Kesintiler: 31 Mart ve Bâbıâli Baskını
II. Meşrutiyet döneminde demokratik kurumlar ağır darbeler aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 13 Nisan 1909’daki 31 Mart Vak‘ası, İttihat ve Terakki’nin baskın tutumuna karşı bir tepki olarak başladı. Selanik’ten gelen Hareket Ordusu’nun öncü birlikleri 19 Nisan’da trenle Yeşilköy’e ulaştı ve isyan kısa sürede bastırıldı. Olaylardan padişahı da sorumlu tutan meclis, 27 Nisan 1909’da II. Abdülhamid’i tahttan indirerek yerine Mehmed Reşad’ı geçirdi.
Dört yıl sonra ikinci bir darbe geldi. Balkan Savaşı’nın yarattığı çöküntü ortamında İttihat ve Terakki liderleri, 23 Ocak 1913’te Bâbıâli’yi basarak hükümeti istifaya zorladı. Ansiklopediye göre 11 Haziran 1913’teki Mahmud Şevket Paşa suikastının ardından İttihat ve Terakki muhalefeti sindirdi. Böylece Mondros Mütarekesi’ne kadar sürecek bir tek parti yönetimi kuruldu.
Bu kesintilere rağmen Osmanlı’nın meclis, seçim ve anayasa tecrübesi boşa gitmedi. Cumhuriyet’in kurucu kadrolarının önemli bir kısmı bu dönemin siyasi hayatı içinde yetişti. Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki parti denemelerini çok partili hayata geçiş denemeleri yazısında ele aldık.
Sık Sorulan Sorular
Osmanlı Devletinde demokratikleşme hareketleri nelerdir?
Başlıcaları 1808 Sened-i İttifak, 1839 Tanzimat Fermanı, 1856 Islahat Fermanı, 1876 I. Meşrutiyet ve 1908 II. Meşrutiyet’tir. 1909 anayasa değişiklikleri de bu sürecin önemli bir aşamasıdır.
İlk Osmanlı anayasası hangisidir?
İlk anayasa, 23 Aralık 1876’da ilan edilen Kanun-ı Esasi’dir. Bu anayasayla seçimle gelen ilk meclis kuruldu.
Osmanlı’da kadınlar oy kullanabiliyor muydu?
Hayır. Seçim düzenlemeleri erkek nüfusa göre yapılıyordu. Türkiye’de kadınlar belediye seçimlerinde 1930’da, milletvekili seçimlerinde ise 1934’te oy hakkı kazandı.
Osmanlı Devletinde demokratikleşme hareketleri neden kesintiye uğradı?
Savaşlar, 1878’de meclisin tatil edilmesi, 1909’daki 31 Mart Vak‘ası ve 1913’teki Bâbıâli Baskını süreci kesintiye uğrattı. 1913’ten sonra kurulan tek parti yönetimi ve 1920’deki işgal de meclisin işleyişini durdurdu.
Sonuç
Osmanlı Devletinde demokratikleşme hareketleri, bir asırlık bir süreçte padişahın mutlak yetkisinden anayasal bir düzene doğru ilerledi. Sened-i İttifak ve fermanlarla başlayan bu yol, 1876 ve 1908 meşrutiyetleriyle meclis ve seçim tecrübesine ulaştı. Savaşlar ve tek parti yönetimi süreci kesintiye uğratsa da bu tecrübe Cumhuriyet dönemine önemli bir miras bıraktı.
“Osmanlı Devletinde Demokratikleşme Hareketleri” üzerine 3 yorum