Genç Osmanlılar ile Jön Türkler arasındaki temel fark, ortaya çıktıkları dönem ve kullandıkları yöntemdir. İlk hareket 1860’larda Tanzimat hükümetlerine, Jön Türkler ise 1878’den sonra II. Abdülhamid yönetimine karşı çıktı. İlki gazete ve kalemle mücadele etti. İkincisi gizli cemiyetler kurdu ve 1908’de meşrutiyeti yeniden ilan ettirdi.
Hızlı Özet
- Genç Osmanlılar, 1860’larda Tanzimat hükümetlerine karşı çıkan aydınlardır.
- Jön Türkler, 1878’den sonra II. Abdülhamid’e muhalefet eden kişi ve örgütlerin genel adıdır.
- Avrupa basını iki gruba da “Jeune Turquie” dediği için adlar sık sık karışır.
- İlk hareket I. Meşrutiyet’e (1876), ikincisi II. Meşrutiyet’e (1908) zemin hazırladı.
- Jön Türklerin en güçlü örgütü İttihat ve Terakki Cemiyeti oldu.
İçindekiler
- İsimler neden karışıyor?
- İlk kuşak: Yeni Osmanlılar
- Jön Türkler kimdir?
- Dönem farkı
- Fikir dünyası farkı
- Yöntem ve örgütlenme farkı
- İki meşrutiyet, iki hareket
- Ortak noktalar
- Karşılaştırma tablosu
- Sık sorulan sorular
İsimler Neden Karışıyor?
Bu karışıklığın kaynağı Avrupa basınıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre “Jeune Turquie” ifadesi XIX. yüzyılda pek çok farklı grup için kullanıldı. Mustafa Fâzıl Paşa da 1867’de Sultan Abdülaziz’e yazdığı mektupta bu ifadeye yer verdi. Ansiklopediye göre aynı yıl Baden-Baden’de kurulan cemiyetin Fransızca adı da “Jeune Turquie” idi.
Ansiklopedi, bu cemiyetin adının “Yeni” ya da “Genç Osmanlılar” diye çevrilmesi gerektiğini belirtir. Böylece II. Abdülhamid dönemindeki Jön Türklerle karıştırılması önlenir. Tarık Zafer Tunaya iki hareketi “Birinci” ve “İkinci” Jön Türk hareketleri olarak adlandırmayı önerdi. Ansiklopediye göre bu öneri genel kabul görmedi.
Genç Osmanlılar Kimdir?
Genç Osmanlılar, Tanzimat döneminin hükümet politikalarını eleştiren aydınlardır. Ansiklopediye göre muhalefetleri padişahtan çok hükümete, özellikle Âlî Paşa’ya yönelmişti. Grubun önde gelen isimleri Nâmık Kemal, Ziyâ Paşa ve Ali Suâvi idi. Şinasi ise hareketin öncülerinden sayılır.
Grubun nasıl kurulduğu tartışmalıdır. Ansiklopediye göre 1865’te İstanbul’da kurulan ilk grubun adı “Meslek” idi. Asıl Yeni Osmanlılar Cemiyeti ise 1867’de Avrupa’da ortaya çıktı. Nâmık Kemal, Ziyâ Bey ve Ali Suâvi 30 Mayıs 1867’de Paris’e ulaştı. Onları Mısır hanedanından Mustafa Fâzıl Paşa destekliyordu.
Ansiklopediye göre Meslek grubunun bazı üyeleri Haziran 1867’de Bâbıâli’yi basıp Âlî Paşa’yı öldürmeyi planladı. Plan, üyelerden birinin ifşa etmesiyle ortaya çıktı. Mehmed, Nûri ve Reşad beyler yurt dışına kaçtı ve gıyaben idama mahkûm edildi.
Mustafa Fâzıl Paşa, Mısır’daki veraset hakkını 1866’da kaybetmişti. Ansiklopediye göre cemiyet için yıllık 300.000 frank ayırdı. Ancak Sultan Abdülaziz ile barışınca muhaliflere verdiği destek azaldı.
Sürgündeki aydınlar fikirlerini gazetelerle yaydı. Ali Suâvi, 31 Ağustos 1867’de Londra’da Muhbir’i çıkardı. Hürriyet gazetesinin ilk sayısı 29 Haziran 1868’de yine Londra’da yayımlandı. Gazete, 23 Haziran 1870’te Cenevre’de çıkan 100. sayısıyla kapandı. Hareketi daha ayrıntılı olarak Genç Osmanlılar kimdir? yazısında anlattık.
Jön Türkler Kimdir?
Jön Türk adı, II. Abdülhamid’in meclisi tatil etmesinden sonra doğan muhalefet için kullanılır. Ansiklopediye göre Meclis-i Umûmî 14 Şubat 1878’den sonra II. Meşrutiyet’e kadar toplanmadı. Muhalifler, Kanun-ı Esasi’nin yeniden yürürlüğe girmesini istiyordu. Zamanla rejimin hemen her muhalifi Jön Türk diye anılmaya başladı.
Hareketin örgütlü yüzü 1889’da ortaya çıktı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 2 Haziran 1889’da Mekteb-i Tıbbiye’nin dört öğrencisi İttihâd-ı Osmânî Cemiyeti’ni kurdu. Bunlar İbrâhim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sükûtî ve Mehmed Reşid’di. Cemiyet daha sonra Osmanlı İttihat ve Terakki adını aldı.
Ansiklopediye göre hareket 1894’ten sonra bürokrat, subay ve ulemanın katılımıyla genişledi. Bir grup bürokratın 1896’daki darbe girişimi başarısız oldu ve çok sayıda kişi tutuklandı.
Avrupa’daki Jön Türklerin önde gelen ismi Ahmed Rıza idi. Ansiklopediye göre Paris’te pozitivizm derslerine devam etti ve 1895’te Meşveret gazetesinin başına geçti. Prens Sabahaddin ise 4-9 Şubat 1902’de Paris’te toplanan I. Jön Türk Kongresi’nde önemli rol oynadı. Kongre muhalefeti birleştiremedi ve iki ayrı grup ortaya çıktı.
Dönem ve Siyasi Ortam Farkı
Genç Osmanlılar, Tanzimat bürokrasisinin güçlü olduğu bir dönemde ortaya çıktı. Islahat Fermanı’ndan (1856) sonra iç karışıklıklar ve dış müdahaleler artmıştı. Ansiklopediye göre Âlî ve Fuad paşalar reformları sıkı bir idareyle yürütmeyi zorunlu görüyordu. Muhalif aydınlar ise bir meclis ve anayasa istiyordu.
Jön Türkler ise meclisin kapalı olduğu ve basının sıkı denetlendiği bir dönemde yetişti. Bu yüzden açık muhalefet yerine gizli cemiyetleri tercih ettiler. Ansiklopediye göre II. Abdülhamid 1901’de resmî yazışmalarda “Jön Türk” yerine “müfsid” kelimesinin kullanılmasını emretti. Bu dönemi II. Abdülhamid dönemi yazısında ele aldık.
Fikir Dünyası Farkı
İlk kuşak, anayasal düzeni İslam’ın meşveret ilkesiyle açıkladı. Nâmık Kemal’in yazılarında vatan, hürriyet ve meşveret kavramları öne çıktı. Hareket, farklı din ve kökenden halkları ortak bir Osmanlı kimliğinde birleştirmeyi amaçladı. Bu anlayış Osmanlıcılık olarak bilinir. Nâmık Kemal’in düşüncesini Nâmık Kemal ve hürriyet fikri yazısında anlattık.
Jön Türklerin fikir dünyası daha çeşitliydi. Ahmed Rıza gibi isimler Auguste Comte’un pozitivizminden etkilendi. Ansiklopediye göre cemiyetin “İttihat ve Terakki” adı da Comte’un “nizam ve terakki” düsturundan ilham alınarak önerildi. Başlangıçta Osmanlıcılığı savunan hareket, zamanla Türkçülüğe yaklaştı. Bu akımları Osmanlı’nın fikir akımları yazısında karşılaştırdık.
Yöntem ve Örgütlenme Farkı
İlk kuşağın üyeleri daha çok yazar ve gazeteciydi. Tasvîr-i Efkâr, Muhbir ve Hürriyet gibi gazetelerle kamuoyu oluşturmaya çalıştılar. Ansiklopediye göre aralarında tam bir fikir birliği yoktu ve önde gelenleri bir süre sonra yurda döndü. Nâmık Kemal de 24 Kasım 1870’te İstanbul’a geri geldi.
Jön Türkler ise zamanla bir ihtilal örgütüne dönüştü. Ansiklopediye göre 1905’ten sonra Bahâeddin Şâkir cemiyeti Osmanlı Terakki ve İttihat adıyla yeniden örgütledi. Cemiyet 1907’de Selanik’teki Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile birleşti. Makedonya’daki subaylar hareketin asıl gücü oldu. Prens Sabahaddin ise Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti’ni kurarak ayrı bir yol izledi.
İki Meşrutiyet, İki Hareket
Genç Osmanlıların düşünceleri 1876’da somut bir sonuç verdi. Ansiklopediye göre Kanun-ı Esasi 23 Aralık 1876’da ilan edildi. Nâmık Kemal ve Ziyâ Paşa anayasa hazırlıklarında Midhat Paşa’nın yanında yer aldı. Ancak padişaha sürgün yetkisi veren 113. maddeye karşı çıktılar. Anayasanın ilan sürecini Tersane Konferansı ve Kanun-ı Esasi yazısında anlattık.
Jön Türklerin hedefi ise bu anayasayı yeniden yürürlüğe sokmaktı. Ansiklopediye göre 1908 ihtilalini Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti gerçekleştirdi. Meclis 23-24 Temmuz 1908’de yeniden toplanmaya çağrıldı. Diğer Jön Türk gruplarının bu ihtilale doğrudan bir katkısı olmadı. Bu rejim değişikliğini rejim değişikliği yazısında ele aldık.
İki Hareketin Ortak Noktaları
Farklarına rağmen iki hareketin ortak yönleri de vardır. İkisi de devleti anayasa ve meclisle kurtarmayı amaçladı. İkisi de sürgünde gazete çıkardı ve Avrupa kamuoyuna seslendi. Her iki kuşak da Osmanlı’nın dağılmasını önlemeye çalıştı. Bu ortak zemin, sonraki yıllarda Osmanlı’da demokratikleşme tartışmalarını da besledi.
Karşılaştırma Tablosu
İki hareketin başlıca farkları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.
| Ölçüt | Genç Osmanlılar | Jön Türkler |
|---|---|---|
| Dönem | 1865-1876 | 1878-1908 |
| Karşı çıktıkları | Âlî Paşa ve Tanzimat hükümetleri | II. Abdülhamid yönetimi |
| Önde gelen isimler | Nâmık Kemal, Ziyâ Paşa, Ali Suâvi | Ahmed Rıza, Prens Sabahaddin, Bahâeddin Şâkir |
| Örgüt | Gevşek bir aydın topluluğu | İttihat ve Terakki başta olmak üzere gizli cemiyetler |
| Yayın organları | Tasvîr-i Efkâr, Muhbir, Hürriyet | Meşveret, Mîzan, Şûrâ-yı Ümmet |
| Fikir dünyası | Meşveret, Osmanlıcılık, İslamî meşruiyet | Pozitivizm, merkeziyetçilik, giderek Türkçülük |
| Sonuç | I. Meşrutiyet (1876) | II. Meşrutiyet (1908) |
Sık Sorulan Sorular
Genç Osmanlılar ile Jön Türkler aynı hareket mi?
Hayır. İki hareket arasında yaklaşık bir kuşak fark vardır. Ancak ikisi de anayasal yönetimi savunduğu için birbirine bağlı görülür.
Genç Osmanlılar neyi savundu?
Meclis, anayasa ve hürriyet istediler. Bu talepleri İslam’ın meşveret ilkesine dayandırdılar.
Jön Türklerin en önemli örgütü hangisidir?
İttihat ve Terakki Cemiyeti’dir. Cemiyet 1889’da İttihâd-ı Osmânî adıyla kuruldu.
Jön Türk adı nereden gelir?
Avrupa basınındaki “Jeune Turquie” ifadesinden gelir. Ansiklopediye göre ifade, Mazzini’nin “Giovine Italia” hareketine benzetilerek kullanılmıştır.
Sonuç
Genç Osmanlılar ile Jön Türkler, Osmanlı anayasacılığının iki ayrı kuşağıdır. İlki Tanzimat hükümetlerine karşı kalemle mücadele etti ve 1876 anayasasının yolunu açtı. İkincisi II. Abdülhamid’e karşı örgütlendi ve 1908’de bu anayasayı yeniden yürürlüğe soktu. Ortak hedefleri meşrutiyetti, ama yöntemleri ve fikir dünyaları farklıydı.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Yeni Osmanlılar Cemiyeti maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Jön Türkler maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, İttihat ve Terakki Cemiyeti maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Kānûn-ı Esâsî maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Ahmed Rızâ maddesi
- Şerif Mardin, Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu.
- M. Şükrü Hanioğlu, Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük.
