Abdülmuttalib bin Haşim, Hz. Muhammed’in dedesi ve Mekke’de Kureyş kabilesinin saygın reisidir. Asıl adı Şeybe’dir ve bugünkü Medine olan Yesrib’de doğmuştur. Kapatılmış olan Zemzem Kuyusu’nu yeniden ortaya çıkarması, Fil Vakası’nda Ebrehe ile görüşmesi ve yetim kalan torununu himaye etmesiyle tanınır.
Hızlı Özet
- Asıl adı Şeybe’dir; babası Hâşim, annesi Medineli Selmâ’dır.
- Bilinen adı, onu Mekke’ye getiren amcası Muttalib’le ilgili bir yanlış anlamadan doğdu.
- Cürhümlülerin kapattığı Zemzem Kuyusu’nu bir rüya üzerine yeniden buldu.
- Fil Vakası’nda Ebrehe’den yalnızca develerini istedi ve Kâbe’yi sahibinin koruyacağını söyledi.
- Rivayete göre seksen iki yaşında Mekke’de öldü; torununun bakımını oğlu Ebû Tâlib’e bıraktı.
İçindekiler
- Kimdir?
- Babası Hâşim ve Kureyş ticareti
- Adının hikâyesi
- Zemzem Kuyusu’nun yeniden bulunması
- Adak ve oğlu Abdullah
- Fil Vakası
- Torununa himayesi ve vefatı
- Sık sorulan sorular
Abdülmuttalib bin Haşim Kimdir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Şeybe, Yesrib’de doğdu. Babası Kureyş’in ileri gelenlerinden Hâşim, annesi ise Medineli Neccâroğulları’na mensup Selmâ’ydı. Babası bir ticaret yolculuğunda Gazze’de öldüğü için çocukluğunun ilk yıllarını annesiyle birlikte Yesrib’de geçirdi.
Sekiz yaşına geldiğinde amcası Muttalib onu Mekke’ye götürdü ve yetiştirdi. Ansiklopediye göre Muttalib, ölümüne yakın bir zamanda “Babanın yerine sen lâyıksın” diyerek kabile reisliğini yeğenine devretti. Böylece genç Şeybe, Mekke’nin en saygın ailelerinden birinin başına geçti.
Babası Hâşim ve Kureyş Ticareti
Ailenin Mekke’deki konumu, Peygamber’in baba tarafından dördüncü dedesi Kusay’a uzanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Kusay b. Kilâb maddesine göre Kusay, 440 yılında Kâbe’nin kuzeyinde Dârünnedve adlı toplantı yerini yaptırdı. Kâbe ve Mekke ile ilgili kıyâde, livâ, hicâbe, nedve, sikâye ve rifâde görevlerinin hepsini elinde topladı. Bunlardan sikâye hacılara su, rifâde ise yemek sağlama göreviydi.
Ailenin itibarı, Kusay’dan sonra büyük ölçüde Hâşim’e dayanıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hâşim’in asıl adı Amr’dı. Bir kıtlık yılında Suriye’den getirdiği ekmekleri kırıp et suyuyla çorba yaparak hacılara dağıttığı için “kıran, ufaltan” anlamındaki Hâşim lakabıyla anıldı.
Hâşim, Kureyş adına Sâsânîler, Himyerîler ve Habeşîlerle ticari ilişkiler kurdu. Ansiklopediye göre Bizans İmparatoru I. Leon ve Gassânî hükümdarıyla anlaşarak Kureyşlilerin bu ülkelerde serbestçe ticaret yapmasını sağladı. Kureyş’in kışın Yemen ve Habeşistan’a, yazın da Suriye ve Anadolu’ya giden iki büyük kervanı onun döneminde gelenek hâline geldi.
Hâşim, hacılara yemek ve su sağlama görevlerini de üstlenmişti. Mekke’de Bezr ve Secle adlı iki büyük kuyu kazdırdı. Bir ticaret yolculuğunda Yesrib’de misafir kaldığı Neccâroğulları’ndan Selmâ ile evlendi. Bu evlilikten Şeybe dünyaya geldi.
Hâşim’in artan nüfuzu, ailenin içinde de kıskançlık yarattı. Ansiklopediye göre kardeşi Abdüşems’in oğlu Ümeyye, onu soy ve şeref konusunda bir övünme yarışmasına davet etti. Yarışmayı kaybeden Ümeyye, önceden belirlenen şartlara göre elli deve vermek ve on yıl Şam’da yaşamak zorunda kaldı. Bu olay, Hâşimoğulları ile Ümeyyeoğulları arasındaki uzun rekabetin ilk halkalarından biri sayılır.
Abdülmuttalib Adının Hikâyesi
Ansiklopediye göre Muttalib, yeğenini terkisine alarak Mekke’ye girdiğinde halk çocuğu onun kölesi sandı. Bu yüzden ona “Muttalib’in kölesi” anlamına gelen “abdü’l-Muttalib” dediler. Şeybe o günden sonra bu adla anılmaya başladı.
Bir başka rivayete göre ise kendisine çocuğun kim olduğu sorulduğunda Muttalib, üstü başı pek düzgün olmayan yeğenini o an için kölesi olarak tanıttı. Her iki rivayette de ad, bir yanlış anlamanın ya da anlık bir cevabın ürünüdür. Ancak bu ad, zamanla Mekke’nin en saygın reislerinden birinin adı hâline geldi.
Zemzem Kuyusu’nun Yeniden Bulunması
Zemzem Kuyusu, Hacerülesved’in karşısında, Kâbe’ye yaklaşık 19 metre uzaklıkta yer alır. Ansiklopediye göre kuyunun adı, “bol ve akıcı olma” gibi anlamlara gelen zemzem kelimesiyle ilişkilendirilir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mekke’den ayrılan Cürhümlüler kuyuyu kapatıp yerini belirsiz hâle getirmişti. Asırlarca üzerinden sel suları geçen kuyu tamamen kapandı.
Rivayete göre Şeybe’ye rüyasında, karınca yuvasının yakınındaki Zemzem’i kazması emredildi. Bu yer, Mekkelilerin kurban yeri olarak kullandığı İsâf ve Nâile putlarının arasındaydı. Kureyş itiraz etse de kazıyı sürdürdü ve kuyuyu buldu. Ansiklopediye göre kuyuyu kendi mülkiyetine geçirerek hacılara su dağıtma görevini, yani sikâyeyi elde etti.
Ansiklopedi, onun develerini sağıp sütü balla karıştırarak Zemzem suyuyla birlikte hacılara dağıttığını da aktarır. Zemzem o günden beri hac ve umre ziyaretlerinin ayrılmaz bir parçasıdır.
Adak ve Oğlu Abdullah
Zemzem’i kazdığı yıllarda Hâris’ten başka oğlu yoktu ve Kureyş’in baskılarına karşı kendini savunmakta zorlanıyordu. Ansiklopediye göre bu yüzden on oğlu olursa birini kurban edeceğine dair adakta bulundu. Zamanla beş hanımından on oğlu dünyaya geldi.
Gördüğü bir rüya üzerine adağını yerine getirmek isteyince oğulları arasında kura çekildi. Kura, Hz. Peygamber’in babası Abdullah’a çıktı. Ancak yine kurayla belirlenen yüz deve, Abdullah’ın yerine kurban edildi. Bu olay, siyer kaynaklarında en çok anlatılan aile hikâyelerinden biridir.
Fil Vakası
Kur’an’ın Fîl suresinde anlatılan olay, onun hayatının en bilinen anlarından biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 537’de yönetimi ele geçiren Habeş Krallığı’nın Yemen valisi Ebrehe, San‘a’da büyük bir kilise yaptırmıştı. Arapların hac için Kâbe’ye gittiğini gören Ebrehe, Kâbe’yi yıkmak amacıyla Mekke üzerine yürüdü. Ordunun önünde bir fil bulunduğu için olay “Fil Vakası” diye anılır. Kaynakların çoğuna göre orduda Mahmûd adlı tek bir fil vardı, ancak bazı rivayetler daha fazla filden söz eder.
Ordu Mekke yakınındaki Mugammes’te konakladığında, Ebrehe’ye yol gösteren Ebû Rigāl adlı kılavuz öldü; Araplar sonradan onun mezarını taşlamayı âdet edindi. Ebrehe’nin askerleri ise Mekke çevresinde otlayan develeri ele geçirdi. Ansiklopediye göre bunların arasında Kureyş reisinin iki yüz devesi de vardı. Ebrehe, yalnızca Kâbe’yi yıkmak istediğini bildirince Kureyş reisi onunla görüşmeye gitti ve sadece develerini istedi. Kâbe’yi ise sahibinin mutlaka koruyacağını hatırlattı.
Olayın tarihi kaynaklarda tartışmalıdır. Ansiklopediye göre yaygın inanış, olayın Hz. Peygamber’in doğumundan kısa süre önce yaşandığı yönündedir; bu tarih farklı hesaplamalara göre 569, 570 veya 571 yılına denk gelir. Peygamberin soyunu ve dedelerini anlatan aşağıdaki video da bu döneme değiniyor.
Torununa Himayesi ve Vefatı
Oğlu Abdullah, Hz. Muhammed doğmadan önce vefat etmişti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre dede, sağlığında torununa büyük bir ihtimam gösterdi. Ölümünden önce de torununun bakımını oğlu Ebû Tâlib’e vasiyet etti.
Ansiklopedi onu üstün karakterli, inançlı ve adil bir reis olarak tanımlar. Ömrünün sonuna doğru putlara tapmayı ve içkiyi bıraktığı, Kâbe’nin çıplak tavaf edilmesini yasakladığı aktarılır. Allah’a ve ahirete inandığı, zaman zaman Hira mağarasına çekilerek ibadet ettiği de rivayet edilir.
Yaygın rivayete göre seksen iki yaşında Mekke’de öldü ve Cennetü’l-muallâ’da büyük dedesi Kusay’ın mezarının yanına defnedildi. Ölümünün ardından Mekke halkı matem tuttu, dükkânlar günlerce kapalı kaldı. Ansiklopediye göre onun vefatıyla Hâşimoğulları’nın gücü azaldı ve Ümeyyeoğulları bir süre üstünlük sağladı. Kureyş reisliğine Harb b. Ümeyye geçti; Kâbe’ye ait görevlerden yalnızca su dağıtma görevi oğlu Abbas’ta kaldı.
Oğulları arasında Abdullah, Ebû Tâlib, Hamza, Abbas ve Ebû Leheb gibi İslam tarihinde iz bırakan isimler vardır. Bunlardan hangilerinin Müslüman olduğunu Hz. Muhammed’in Müslüman olan amcaları yazısında anlattık. Abbas’ın soyundan gelen hanedanın hikâyesi ise Abbasiler dönemi yazısında yer alıyor.
Sık Sorulan Sorular
Abdülmuttalib bin Haşim kimdir?
Hz. Muhammed’in dedesi ve Mekke’de Kureyş kabilesinin reisidir. Asıl adı Şeybe’dir; Zemzem Kuyusu’nu yeniden bulmasıyla tanınır.
Asıl adı nedir?
Asıl adı Şeybe’dir; babası Hâşim, annesi ise Selmâ’dır. Bilinen adını, amcası Muttalib onu Mekke’ye getirdiğinde halkın onu Muttalib’in kölesi sanmasıyla aldı.
Zemzem Kuyusu’nu kim yeniden buldu?
Peygamber’in dedesi, gördüğü bir rüya üzerine Cürhümlülerin kapattığı Zemzem Kuyusu’nu yeniden kazdı. Böylece hacılara su dağıtma görevi ailesine geçti.
Abdülmuttalib bin Haşim’in çocukları kimlerdir?
Beş hanımından on oğlu oldu. Bunların arasında Abdullah, Ebû Tâlib, Hamza, Abbas ve Ebû Leheb de bulunur.
Sonuç
Abdülmuttalib bin Haşim, Mekke’nin İslam öncesi döneminde Kureyş’in en saygın reislerinden biriydi. Zemzem Kuyusu’nu yeniden ortaya çıkarması, Fil Vakası’ndaki tutumu ve yetim torununa sahip çıkması onu siyer kaynaklarının önemli isimlerinden biri yaptı. Onun soyu, hem Peygamber’in ailesini hem de sonraki yüzyılların Abbasi hanedanını kapsar.
