Alaturka Saat Nasıl İşlerdi ve Gün Neden Akşamla Başlardı?

Alaturka saat, günü güneşin batışıyla başlatan ve batış anını saat 12 ya da 0 kabul eden zaman düzeniydi. Bu kabul, ayları hilalin görünmesiyle açan hicrî takvime dayanırdı. Bu yüzden akşamla başlayan gece yeni güne sayılırdı. Osmanlı şehirlerinde vakti güneş saatleri ve muvakkitlerin aletleri belirlerdi.

Bu yazıdaki bilgiler, aksi belirtilmedikçe Atilla Bir ile Mustafa Kaçar’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki Saat maddesine dayanır.

Hızlı Özet

  • Alaturka saat, güneşin battığı anı saat 12 ya da 0 kabul ederdi.
  • Bu düzene ezânî ya da gurûbî saat de denirdi; karşıtı alafrangaydı.
  • Güneş saatleri ve muvakkitlerin aletleri namaz vakitlerini belirlemeye yarardı.
  • Takıyyüddin er-Râsıd, saatler üzerine eser veren Osmanlı âlimleri arasındaydı.
  • Saat kulelerinin Osmanlı şehirlerine yayılması II. Abdülhamid dönemine bağlanır.
  • Kule saati geleneği Avrupa’da doğdu, Osmanlı şehirlerine sonradan yayıldı.

İçindekiler

Alaturka Saat Nedir? Kısa Cevap

Alaturka saat, gurûbî ya da ezânî saat adlarıyla da anılan ve günün başlangıcını güneşin batışına bağlayan düzendir. Güneş ufukta batarken saat 12.00 ya da 0.00 kabul edilir, saatler bu andan itibaren sayılırdı. Karşısındaki zevâlî ya da alafranga saat ise öğleyi esas alır ve günü gece yarısı başlatır. İki düzen bir dönem yan yana kullanıldı ve birbirinden ayırt edilmek zorunda kaldı.

Alaturka saat: İstanbul rasathanesinde aletleriyle çalışan astronomlar (XVI. yüzyıl minyatürü)
Görsel: İstanbul rasathanesinde çalışan astronomlar, Osmanlı minyatürü, XVI. yüzyıl. Wikimedia Commons, kamu malı.

Gün Neden Güneşin Batışıyla Başlardı?

Günün akşamla başlaması hicrî kamerî takvimden gelir. Bu takvimde aylar hilalin görünmesiyle, yani gün batımında başlar; yeni ayla birlikte yeni gün de açılır. Güneşin üst kenarı ufuk çizgisine teğet olduğunda saat 12.00 ya da 0.00 sayılır. Başlayan gece de geride kalan güne değil, yeni güne ait kabul edilir.

Alaturka saatte vakit, namaz vakitlerini de belirleyen araçlarla okunurdu. Muvakkitler ise güneşin yüksekliğinden saati ve namaz vaktini bulan geleneksel aletler kullanırdı.

Cuma Gecesi Neden Perşembe Akşamına Düşer?

Günü güneşin batışıyla başlatan hesap, mübarek geceleri bir gün geriye kaydırır. Hicrî takvimde cuma gecesi sayılan gece, milâdî takvimde perşembe gecesidir. Kandil ve bayram geceleri de aynı biçimde bir gün öncesinin gecesine düşer. Sebep, akşamla başlayan gecenin yeni güne sayılmasıdır.

Alafranga Saat Günü Neden Gece Yarısı Başlatır?

Grekler güneş saatini Bâbil’den öğrendi. Mezopotamya’da ve Eski Mısır’da gündüz ile gece, mevsime bakılmaksızın ayrı ayrı on iki eşit saate bölünürdü. Helenistik dönemde (MÖ 330-30) ise gün yirmi dört eşit saate ayrılmaya başlandı.

Günün nereden başlatılacağı ise iki ayrı uygulama doğurdu. Biri günü öğleyin ya da gece yarısı başlatan zevâlî düzen, öteki güneş batarken başlatan gurûbî düzendi. Bu ikinci uygulamaya ezânî ya da alaturka saat de denir. Zevâlî saatte öğle, güneşin merkezi bulunulan boylam dairesinin tam üzerine geldiği andır ve 12.00 kabul edilir. Günün öğlende başlaması karışıklık doğurmasın diye başlangıç on iki saat geriye, gece yarısına alınmıştır.

Alla Turca Sözü Müzikten Saate Nasıl Geçti?

Cinuçen Tanrıkorur, kelimenin İtalyanca “Türk tarzında” anlamındaki alla turca teriminin Türkçedeki söylenişi olduğunu yazar. Terim, Osmanlı ordusundaki ve elçi alaylarındaki mehter takımının Avrupa’daki etkisiyle doğdu ve önce yalnız müzikte kullanıldı. Gluck, Haydn ve Mozart gibi besteciler bu müziğe “Janitscharenmusik”, yani yeniçeri müziği adını verdi. En tanınmış alla turca parçaları arasında Beethoven’in Atina Harabeleri ile Mozart’ın K. 331 numaralı La Majör Piyano Sonatı’ndaki bölümler sayılır.

Alla Turca Türkçede Nasıl Anlam Değiştirdi?

Tanrıkorur’un aktardığına göre terim Türkçeye, Tanzimat’ın ardından Muzıka-yi Hümâyun’da görev alan yabancı şefler ve çalgıcılar yoluyla girdi. Yabancılar kelimeyi Türk tarzında yazılmış besteler için değil, doğrudan Türk musikisinin kendisi için kullandı. Avrupa’da hakaret anlamı taşımayan söz, saraydaki Batılılaşma akımı içinde “ilkel, kaba, rüküş” karşılığı bir terime dönüştü. Karşıtını anlatmak için de Batı dillerinde bulunmayan alafranga (Frenk usulü) kelimesi türetildi.

Tanrıkorur, maddesini yazdığı yıllarda kelimenin Türkiye’de ve Batı’da hemen yalnız ayak taşlı helâyı klozetten ayırmak için kullanıldığını belirtir.

Alaturka Saat Adı Neden Kullanıldı?

Tanrıkorur, adın iki düzeni birbirinden ayırma ihtiyacından doğduğunu belirtir. Rûmî takvim, yeni sistem benimsendikten sonra da bir süre halk arasında yaygın kaldı. Onu yeni takvimden ayırmak için alaturka takvim dendi. Batış anını 12.00 sayan ezanî saate de, alafranga saatten ayrılsın diye alaturka saat adı verildi.

Zaman Ölçümünde Kullanılan Terimler

Vakit ölçümüyle ilgili başlıca terimler ve anlamları şöyledir:

Terim Anlamı Geçtiği madde
Gurûbî / ezânî Günü güneşin batışıyla başlatan, batışı 12 sayan saat Saat; Alaturka
Zevâlî Öğleyi esas alan, günü gece yarısı başlatan saat Saat
Alafranga “Frenk usulü”; Türk tarzının karşıtı olarak türetilen ad, saatte zevâlî düzeni anlatır Alaturka; Saat
Muvakkit Saati ve namaz vakitlerini güneşin yüksekliğine bakarak hesaplayan görevli Saat
Muvakkithâne Vakit odası; cami yanında ya da saat kulesinin kaidesinde bulunur Saat; Saat Kulesi
Rub‘u’l-müceyyeb Vakti belirlemekte kullanılan geleneksel alet Saat
Ruhâme / basîta Yatay güneş saati Güneş Saati
Münharife Dikey güneş saati Güneş Saati

Güneş Saatleri Vakti Nasıl Gösterirdi?

Nusret Çam güneş saatini basit bir alet olarak tanımlar. Alet, gösterge çizgileri kazınmış taş ya da maden bir levha ile gölge düşüren bir milden oluşur. Mekanik saatlerin bulunmadığı ya da yaygınlaşmadığı dönemlerde günün vakitleri bununla belirlenirdi. İstanbul’un fethinden XVIII. yüzyıl sonlarına dek şehirdeki pek çok yapıya, en çok da camilere, ayrıntılı güneş saatleri kondu. Yatay örnekler özellikle namaz vakitlerini gösterirdi.

Anadolu’daki en eski güneş saati olarak 1409 tarihli bir örnek bilinir; Konya Hacı Hasan Mescidi’ndedir. İkinci sırada, Fâtih Sultan Mehmed zamanından kalan ve Topkapı Sarayı’nda bulunan yatay bir örnek gelir. Mekanik saatler yaygınlaşınca güneş saatleri revaçtan düştü. Yine de Osmanlı’nın son dönemine kadar onları çizen ustalar yetişti. Bu geleneği sürdüren son usta, 1936’da ölen ressam ve muvakkit Ahmed Ziya Akbulut’tur.

İslâm dünyasında yatay güneş saatleri üzerine günümüze ulaşan en eski eser Hârizmî’ye nispet edilir. Kalan en eski İslâmî örnek, Kurtuba’da yaşayan İbnü’s-Saffâr’ın (ö. 1035) saatidir ve yalnız yarısı durur. Şam Emeviyye Camii’nin başmuvakkiti İbnü’ş-Şâtır da 1372’de yatay bir saat yaptı. Bu saatin parçaları bugün Şam Arkeoloji Müzesi’nin bahçesinde sergilenir.

Yatay, Dikey ve İkindi Saatleri Nasıl Ayrılırdı?

Nusret Çam’ın sınıflamasında İslâm dünyasının güneş saatleri biçimce üç gruptadır: yatay, dikey ve silindirik. Yatay saatlerde yüksekçe bir kaide üzerindeki taş kadranın güney kenarına bir mil konur. Vakit, milin gölgesinin düştüğü çizgiden okunur. Gelişmiş tiplerde en uzun günü (21 Haziran) ve en kısa günü (21 Aralık) gösteren eğriler de bulunur. İkindi ve akşam vakitleri için dikey saatler binaların batı duvarına yerleştirilirdi.

Bazı saatler yalnız ikindi vaktinin iki sınırını, asr-ı evvel ile asr-ı sânîyi göstermek için yapılmıştır. Bu tiplere “ikindi saati” adı verilebilir. Bilinen tek silindirik güneş saati ise tahtadandır ve Kandilli Rasathânesi’nde korunur.

Üçgen Güneş Saatleri Alaturka Saati Nasıl Gösterirdi?

Nusret Çam’ın anlattığı üçgen güneş saatleri en çok İstanbul’da görülür ve genellikle öteki tiplerden daha hassastır. Kadranlarında kış ve yaz gün dönümü eğrileri, bunları birleştiren öğle çizgisi ve yatay bir ufuk hattı bulunur. Bu saatlerde güneşin batışı daima 12 (0) kabul edilir. Her saat ise 15 ya da 20 dakikalık dilimlere ayrılır.

Muvakkit ve Muvakkithâne: Vakti Kim Tutardı?

XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren büyük İstanbul camilerinin yanındaki muvakkithâneler çoğaldı. Bu odalara, namaz saatlerini belirlemeye yardım etsin diye büyük boy sarkaçlı saatler kondu.

Sarkaçlı Saatler Neden Yetmedi?

Bu saatler, muvakkitlerin geleneksel aletlerinin yerini tam olarak tutamadı. Önce rub‘u’l-müceyyeb ile vakti belirlemek, ardından saati bu ölçüme uydurmak gerekti. Hakkı Acun, bazı saat kulelerinin kaidesindeki odanın muvakkithâne olarak düzenlendiğini yazar; Dolmabahçe, Kayseri, Muğla, Tokat ve Yozgat kuleleri bunlardandır.

Takıyyüddin er-Râsıd Saat Üzerine Ne Yazdı?

Osmanlı’da saat üzerine eser veren âlimlerden biri Takıyyüddin er-Râsıd’dır. İslâm dünyasında mekanik saatle uğraştığı bilinen ilk kişi de odur. 1577’de İstanbul Rasathânesi’ni kurdu ve 1580’de yıkılışına tanık oldu. Saatçiliği Galata’daki yabancı saatçilerden öğrendi. el-Kevâkibü’d-dürriyye fî vażʿi’l-benkâmâti’d-devriyye adlı kitabı, bilindiği kadarıyla dünyada saatçilik üzerine yazılmış ilk eserdir.

Güneş Saati maddesi, Takıyyüddin’i III. Murad döneminde (1574-1595) yaşamış bir âlim olarak anar. Kandilli Rasathânesi’nde bulunan üç eseri, İstanbul’un 41 derecelik ufkuna uygun güneş saatlerini örneklerle anlatır. Bunlardan biri Reyḥânetü’r-rûḥ fî resmi’s-sâʿat ʿalâ müsteve’s-süṭûḥ adını taşır.

Saat Kuleleri Osmanlı Şehirlerine Ne Zaman Geldi?

Kule saati geleneği Avrupa’da doğdu. Osmanlı topraklarına ne zaman girdiği ise iki maddede farklı tarihlenir.

Saat Kuleleri İçin İki Farklı Tarihlendirme

Saat maddesi, Osmanlı’da saat kulesi yapımının ancak II. Abdülhamid’in saltanatında (1876-1909) gündeme geldiğini yazar. Gecikmenin sebebi, zaman anlayışının namaz vakitlerine sıkıca bağlı olmasıydı. Bu anlayış Batı’daki saat düzenine pek uymuyor, ilk zamanlarda mekanik saatle de uzlaştırılamıyordu. Kulelerin yapımı, imparatorluktaki yenileşme düşüncesiyle de paralellik taşıyordu.

Hakkı Acun’a göre ise Osmanlı ülkesinde saat kulesi geleneğinin XVI. yüzyıl sonlarında başladığı genel kabul görür. Bu görüşü 1577 tarihli Banaluka Ferhad Paşa Camii Saat Kulesi ile Üsküp’teki kule destekler. Üsküp’ü 1593’te dolaşan bir Türk yazarı, oradaki kuleyi “gâvurlar”ın yapıları arasında anmıştı. Gelenek XVIII ve XIX. yüzyıllarda imparatorluğun batısından doğusuna doğru yaygınlaştı.

İki anlatım, II. Abdülhamid döneminin belirleyici olduğunda buluşur. Saltanatının yirmi beşinci yılı olan 1901’de padişah, valilere bir irade yolladı. Bu iradeyle saat kuleleri Anadolu içlerine ve bütün Osmanlı coğrafyasına yayıldı. Dönemin genel çerçevesini II. Abdülhamid döneminin istibdat mı modernleşme mi olduğunu tartıştığımız yazıda ele aldık.

Bir Osmanlı Saat Kulesi Nasıl Çalışırdı?

Osmanlı saat kuleleri ağırlıklarla çalışır ve çan çalardı. Saat Kulesi maddesi, bir kulenin genellikle kaide, gövde ve köşkten oluştuğunu yazar. Kaidedeki odada kuleye çıkan merdiven bulunur; kaidenin üzerinde bazen bir çeşme yer alır. Saat mekanizması en üst kat olan köşktedir. İşleyiş şu sırayı izler:

  1. Mekanizmanın çarkları arasındaki makaralara, uçlarında ağırlık bulunan iki çelik halat sarılıdır.
  2. Ağırlıkların inip çıkmasıyla saat kurulur ve çalışmaya başlar.
  3. Mekanizmaya bağlı bir mil, dış kadranlardaki akrep ile yelkovanı hareket ettirir.
  4. Aynı mil, köşkün tepesindeki çanın tokmağını da çalıştırır.
  5. Büyük ağırlıklı saatler, yapılarına bağlı olarak haftada, on beş günde ya da ayda bir kurulur.

Kimi kule saati saat başlarında saatin kaç olduğunu vuruş sayısıyla bildirir, kimi yalnız tek vuruş yapardı. Bazıları yarım saatleri de çalardı. Daha çok Balkanlar’da, kadranı olmayan ve saati yalnız çan sesiyle duyuran basit kuleler de vardır. Çankırı, Çorum, Samsun, Sungurlu ve Yozgat’taki gibi balkonlu kuleler yangın kulesi olarak da kullanıldı.

Alaturka Saatten Alafrangaya Geçiş Nasıl Oldu?

XIX. yüzyılın başlarından itibaren Batı ile ticari, askerî ve siyasi ilişkiler yoğunlaştı. Bu yakınlaşma zevâlî saati önce devlet yönetimine, ardından toplum hayatına soktu.

1912 Tamimi Resmî Dairelere Ne Getirdi?

Nisan 1912 tarihli tamim Dahiliye Nezâreti tarafından yayımlandı. Tamim, alafranga ve alaturka saatin birlikte kullanılmasından doğan sorunları dile getirdi. Ardından ordunun ve vilâyetlerdeki resmî dairelerin alafranga saate geçmesi zorunlu tutuldu.

1925 Kanunu Günü Nereden Başlattı?

Cumhuriyet ilan edildikten sonra, 26 Aralık 1925’te 697 sayılı kanun kabul edildi. Kanunun ilk maddesi şöyledir: “Türkiye Cumhuriyeti dahilinde gün gece yarısından başlar ve saatler 0.00’dan 24.00’e kadar sayılır”. İkinci madde, İzmit civarından geçen ve Greenwich ölçüsüyle 30. derecedeki boylamı bütün Türkiye saatleri için esas aldı. Böylece uluslararası zevâlî saatin ülke genelinde kullanımı zorunlu oldu.

Sık Sorulan Sorular

Alaturka saatte akşam saat kaçtı?

Alaturka saatte güneşin battığı an saat 12 ya da 0 kabul edilirdi. Saatler bu andan başlayarak sayılırdı; gün de akşamla açılmış olurdu.

Cuma gecesi neden perşembe akşamına denk gelir?

Hicrî takvimde gün güneş batarken başlar. Bu yüzden cuma gecesi milâdî takvimde perşembe gecesine, kandil ve bayram geceleri de bir gün öncesinin gecesine rastlar.

Alaturka saat resmî hayattan ne zaman çıktı?

Nisan 1912 tamimiyle orduda ve resmî dairelerde alafranga saat zorunlu oldu. 26 Aralık 1925 tarihli 697 sayılı kanun ise günü gece yarısından başlatarak zevâlî saati ülke genelinde mecburi kıldı.

Alaturka kelimesi küçümseme anlamı taşır mı?

Cinuçen Tanrıkorur, terimin Avrupa’da Türkler aleyhine bir küçümseme anlamı taşımadığını belirtir. Osmanlı sarayındaki Batılılaşma akımı içinde ise “ilkel, kaba, rüküş” karşılığı bir söz hâline geldi.

Sonuç

Alaturka saat, günü güneşin batışıyla başlatan ve hicrî takvimin mantığını gündelik hayata taşıyan bir düzendi. Camilerdeki güneş saatleri, muvakkitlerin aletleri ve muvakkithânelerdeki sarkaçlı saatler bu düzeni işletti. XIX. yüzyılda Batı ile artan ilişkiler alafranga saati öne çıkardı. 1912 tamimi ve 1925 kanunu da geçişi resmîleştirdi; alaturka saat böylece yerini gece yarısıyla başlayan güne bıraktı.

Kaynaklar

Yorum yapın