Nurbanu Sultan, saray siyasetini oğlu III. Murad üzerindeki etkisiyle, haremdeki yakın adamlarıyla ve Venedik’le kurduğu temaslarla yönlendirdi. 1574’te vâlide sultan olarak anılmaya başladı ve 1583’teki ölümüne kadar oğlu üzerinde büyük etki sahibi oldu. Oğlunun Safiye Sultan’a duyduğu ilgiyi azaltmak için ona câriyeler de sundu.
Hızlı Özet
- Nurbanu Sultan, II. Selim’in eşi ve III. Murad’ın annesiydi.
- Asıl kimliği tartışmalıdır; Cecilia Baffo rivayeti bazı araştırmalarda Safiye Sultan’a atfedilir.
- Oğlu 1574’te tahta çıkınca vâlide sultan olarak anılmaya başladı.
- Günlük 2000 akçe harçlık alıyor, dış siyasette Venedik yanlısı bir çizgi izliyordu.
- Safiye Sultan’la çekişti; oğlunun ilgisini dağıtmak için ona câriyeler sundu.
- 7 Aralık 1583’te öldü; ardından haremde Safiye Sultan’ın nüfuzu yükseldi.
İçindekiler
- Kimdi? Kısa cevap
- Kökeni neden tartışmalı?
- Şehzade hareminden taht vârisinin annesine
- II. Selim döneminde haremin başında
- III. Murad’ın cülusunda vâlide sultanın rolü
- Sarayda kimlere dayanıyordu?
- Venedik ve Fransa ile temaslar
- Safiye Sultan’la çekişme
- Padişahın sarayda kalması
- İki yaygın yanlış
- Ölümü ve değişen dengeler
- Kronoloji
- Sık sorulan sorular
- Sonuç
Nurbanu Sultan Kimdi? Kısa Cevap
İlhan Şahin’e göre Nurbanu, büyük ihtimalle 1543’te, Şehzade Selim Konya’daki sancağına giderken onun haremine katıldı. 1546’da Manisa’da taht vârisi Murad’ı doğurdu. Selim 1566’da II. Selim adıyla tahta çıktı; Murad da 1574’te babasının yerine geçti. Oğlunun saltanatında vâlide sultan unvanıyla anıldı ve bu unvanı 1583’teki ölümüne kadar taşıdı.
Gücü birkaç kanaldan besleniyordu:
- Taht vârisinin annesi olmak: Selim, kardeşi Bayezid’le taht kavgasından tek vâris olarak çıktı; Murad da onun taht vârisi oğluydu.
- Oğlu üzerindeki etki: Bekir Kütükoğlu, III. Murad’ı yönlendiren güçlü isimler arasında annesini de sayar.
- Yakın adamlar: Gazanfer Ağa, Şemsi Paşa, Canfedâ Hatun ve Râziye Kadın onun çevresindeydi.
- Venedik’le temas: Dış siyasette Venedik yanlısı bir çizgi izledi.
- Harem düzeni: Oğluna câriyeler sunarak hasekinin ağırlığını sınırlamaya çalıştı.

Nurbanu Sultan’ın Kökeni Neden Tartışmalı?
Kaynaklar onun nereden geldiği konusunda aynı noktada buluşmaz. Bekir Kütükoğlu’na göre asıl adı Cecilia Baffo’dur ve Venedik asıllıdır. İlhan Şahin’e göre ise bu rivayet, Selim’in 1559’da Venedik’e yolladığı Hasan Çavuş’un beyanına dayanır ve doğrulanmamıştır.
Nurbanu Sultan ile Safiye Sultan Nasıl Ayırt Edilir?
Cecilia Baffo kimliği bazı araştırmalarda yanlışlıkla Safiye Sultan’a atfedilir. Safiye Sultan’ı Venedik kaynakları Arnavut asıllı olarak gösterir. Murad’la, onun Manisa’da sancak beyi olduğu yıllarda tanışmıştı. Aşağıdaki tablo iki kadını temel çizgileriyle ayırır.
| Özellik | Nurbanu Sultan | Safiye Sultan |
|---|---|---|
| Eşi | II. Selim | III. Murad |
| Padişah olan oğlu | III. Murad | III. Mehmed |
| Kaynaklarda geçen kökeni | Venedik (Cecilia Baffo rivayeti, tartışmalı) | Arnavut (Venedik kaynaklarına göre) |
| Oğlunun doğduğu yer ve yıl | Manisa, 1546 | Manisa, 1566 |
| Vâlide sultan olduğu yıl | 1574 | 1595 |
Şehzade Selim’in Hareminden Taht Vârisinin Annesine
Selim önce Konya’ya sancak beyi olarak gönderildi, ardından Saruhan sancağıyla Manisa’ya geçti. Murad, babası Manisa’da sancak beyiyken 1546’da dünyaya geldi. Kaynaklar Murad’ın yanında Şah, Gevherhan ve İsmihan adlı kızları da anar. Selim 1558’de yeniden Konya’ya nakledildi, 1562’de ise Kütahya’ya geçti.
Bayezid Mücadelesinde Venedik Bağlantısı
Selim ile kardeşi Bayezid arasındaki taht kavgası, Konya ovasında silahlı bir çatışmaya dönüştü. Çatışmanın ardından Selim tahtın tek vârisi olarak kaldı. Selim bu yıllarda Venedik’le de temas hâlindeydi. İlhan Şahin’e göre Nurbanu bu mücadelede Venedikli kimliğini öne çıkardı ve Venediklilerle bağ kurarak eşine destek aradı.
II. Selim Döneminde Haremin Başında
II. Selim 1566’da tahta çıktı. İlhan Şahin’e göre Selim’in eşi, bu tarihten sonra taht vârisi Murad’ın annesi sıfatıyla haremin başına geçti. Feridun Emecen, padişahın kız kardeşi Mihrimah Sultan’ın, eşinin ve dadısı şair Hubbî Hatun’un etkisinde kaldığını aktarır.
Devlet işleri bu yıllarda uzun süre vezîriâzamlıkta kalan Sokullu Mehmed Paşa’nın elindeydi. Vezîriâzamın kariyeri, Sokullu Mehmed Paşa’nın hayatını ve devletteki yerini ele alan yazıda ayrıntılı olarak anlatılır. Haremin kademelerine ise Osmanlı’da harem sisteminin nasıl kurulduğunu inceleyen yazıda bakılabilir.
III. Murad’ın Cülusunda Vâlide Sultanın Rolü
II. Selim Aralık 1574’te öldü. Bekir Kütükoğlu’na göre ölüm haberini Manisa’daki Murad’a Sokullu Mehmed Paşa ile annesinin gönderdiği adamlar ulaştırdı. Şehzade bunun üzerine tahta geçmek için İstanbul’a yola çıktı.
Ölüm Haberi Ne Zaman Duyuruldu?
Murad İstanbul’a varana kadar ölüm duyurulmadı ve cenaze sarayda bekletildi. Haber, şehzadenin gelişinin ardından 22 Aralık 1574’te resmen ilan edildi. Cülusla birlikte saltanat düzeni gereği beş şehzade boğduruldu; cenazeleri II. Selim’inkiyle aynı gün kaldırıldı. Yeni padişah, babasının cenaze namazında hazır bulundu.
Vâlide Sultan Unvanı ve Günlük Harçlık
Murad’ın cülusuyla vâlide sultan unvanını aldı ve saraydaki konumu güçlendi. Bu dönemde kendisine her gün 2000 akçe harçlık ayrılıyordu.
Sarayda Kimlere Dayanıyordu?
Vâlide sultanın etkisi, haremde ve sarayda ona yakın duran güçlü isimlerle genişledi. İlhan Şahin, onun yakın çevresinde aşağıdaki kişileri sayar.
| Kişi | Görevi ya da konumu |
|---|---|
| Gazanfer Ağa | Bâbüssaâde ağası |
| Şemsi Ahmed Paşa | Musâhip |
| Canfedâ Hatun | Haremin nüfuzlu kadınlarından |
| Râziye Kadın | Manisa yıllarından beri haremde etkili |
Bekir Kütükoğlu da Gazanfer Ağa ile Şemsi Paşa’yı III. Murad’ı etkileyen isimler arasında anar. Râziye Kadın ise Murad’ın Manisa’daki şehzadeliğinden beri haremde etkiliydi ve padişahlık yıllarında da nüfuzunu korudu.
Vâlide sultanın saray dışında da bir ilişki ağı vardı. İlhan Şahin, onun kişisel işlerinde Yahudi asıllı Kira Ester Handali’ye başvurduğunu ve Nakşa Dükü Joseph Nassi’yle para işleri yürüttüğünü yazar. Şahin, Yahudi asıllı olduğu yolundaki söylentinin belki de bu ilişkiler yüzünden daha sağlığında yayıldığını düşünür.
III. Murad döneminde saraydaki kadınların padişah üzerindeki ağırlığı belirgindi. Kütükoğlu aynı çevrede vâlide sultanın yanında haseki Safiye Sultan’ı ve İsmihan Sultan’ı da sayar. Bu ilişkilerin geçtiği ortam, Osmanlı’da saray hayatının nasıl geçtiğini anlatan yazının da konusudur.
Venedik ve Fransa ile Nasıl Temas Kurdu?
Nurbanu Sultan’ın Venedik Bağlantısı
Vâlide sultan dış siyasette Venedik yanlısı bir çizgi izledi. İlhan Şahin’e göre Venedik senatosu, yararlı hizmetleri karşılığında 1583’te ona 2000 Venedik altını değerinde hediye onayladı. Şahin’in aktardığı bir başka Venedik raporu, onun Girit’e yönelebilecek bir Osmanlı saldırısını önlediğini ve Kaptanıderya Kılıç Ali Paşa’yı Venedik’e savaş açmaması için uyardığını bildirir.
Fransa Ana Kraliçesiyle Yazışmalar
İlhan Şahin, vâlide sultanın Fransa’nın ana kraliçesi Catharine de Médicis’le de mektuplaştığını aktarır; yazışmalarda iki saray arasındaki ilişkiler ve ticarî anlaşmaların yenilenmesi ele alınıyordu.
Safiye Sultan’la Çekişme Neden Çıktı?
Safiye Sultan, Murad’ın Manisa yıllarından beri uzun süre bağlı kaldığı hasekisiydi. Oğlu Mehmed’i 1566’da Manisa’da doğurmuştu. Murad, şehzadeliği boyunca Safiye Sultan’dan başka bir kadına bağlanmamıştı. Tahta çıktıktan sonra ise vâlide sultan ile haseki karşı cephelere düştü. Vâlide sultanın yanında kızı İsmihan Sultan da yer alıyordu.
Câriye Sunmanın İki Açıklaması
Vâlide sultan, oğlunun Safiye Sultan’a duyduğu ilgiyi azaltmak için ona câriyeler sundu. Annesiyle İsmihan’ın teşvikiyle padişah da câriyelere ilgi göstermeye başladı. Bu adım yalnız bir harem rekabeti olarak okunmaz.
Safiye’nin Mehmed’den başka oğlu küçük yaşta ölmüştü; saltanatın sürmesi için yeni şehzadelere ihtiyaç vardı. Bu yüzden câriye sunmak, hanedanın devamını güvenceye alma çabası olarak da yorumlanır.
Padişahın Sarayda Kalması Annesiyle İlgili miydi?
Bekir Kütükoğlu, bazı Batı kaynaklarının III. Murad’ı aslında savaşçı yaradılışlı bir hükümdar olarak andığını belirtir. Bu kaynaklarda onu seferden önce annesi, ardından Safiye Sultan çevresi alıkoyar. Anlatıya göre padişahın seferden uzak durup başkentte kalması devletin yararına sayılıyordu; tahtı baskı altında tutan, sevilen bir vâris de vardı.
Kütükoğlu, bu endişe ve telkinlerin III. Murad’ı etkilediğinin açık olduğunu yazar. Saltanatın genel çizgisi, III. Murad döneminde devletin nasıl değiştiğini anlatan yazıda ele alındı.
Nurbanu Sultan Hakkında İki Yaygın Yanlış
- Yanlış: Cecilia Baffo, Safiye Sultan’dır. Bu kimlik bazı çalışmalarda Safiye Sultan’a mal edilir; oysa rivayet onun kayınvalidesiyle ilgilidir.
- Yanlış: Kökeni kesin olarak bilinir. Venedik asıllı olduğu bazı metinlerde kesin bir bilgi gibi yazılır, bazılarında ise doğrulanmamış bir rivayet olarak geçer.
Ölümü Saraydaki Dengeleri Nasıl Değiştirdi?
Nurbanu Sultan 7 Aralık 1583’te öldü. Bekir Kütükoğlu, vâlide sultanın ölümünden sonra sarayda Safiye Sultan ile Canfedâ Hatun’un nüfuzlu kaldığını yazar. Ali Akyıldız ise Safiye’nin haremde tam söz sahibi oluşunu, rakipleri öldükten sonraki 1585 yılına bağlar. Safiye Sultan, 1595’te III. Murad ölüp oğlu III. Mehmed tahta çıkınca vâlide sultan oldu.
Atik Vâlide Sultan Külliyesi
İlhan Şahin’e göre Nurbanu Sultan en çok Üsküdar’daki Atik Vâlide Sultan Külliyesi ile tanınır; külliyenin kütüphanesi Osmanlılarda bir kadının kurduğu ilk kütüphanedir. Bu tür yapıların gelirle nasıl ayakta tutulduğu, Osmanlı vakıf sisteminin camileri ve medreseleri nasıl yaşattığını anlatan yazıda incelendi.
Kronoloji: Manisa’dan Ayasofya’ya
| Yıl | Olay |
|---|---|
| 1546 | Murad, babası Selim Manisa’da sancak beyiyken doğar. |
| 1558 | Selim yeniden Konya’ya nakledilir. |
| 1562 | Selim Kütahya’ya geçer. |
| 1566 | II. Selim tahta çıkar; torun Mehmed Manisa’da doğar. |
| 1574 | II. Selim’in ölümü 22 Aralık’ta duyurulur; III. Murad tahta geçer. |
| 1583 | Vâlide sultan 7 Aralık’ta ölür. |
| 1595 | III. Murad ölür, III. Mehmed tahta çıkar; Safiye Sultan vâlide sultan olur. |
Sık Sorulan Sorular
Nurbanu Sultan nereliydi?
Kökeni kesin değildir. Venedik asıllı olduğu ve asıl adının Cecilia Baffo olduğu bazı metinlerde açıkça yazılır. Tarihçiler bu rivayetin güvenilirliği konusunda ayrışır.
Nurbanu Sultan ile Safiye Sultan aynı kişi mi?
Hayır. Biri II. Selim’in eşi ve III. Murad’ın annesi, öteki III. Murad’ın hasekisi ve III. Mehmed’in annesidir. Cecilia Baffo kimliği bazı araştırmalarda yanlışlıkla Safiye’ye mal edilir.
Safiye Sultan’la neden çekişti?
Murad tahta çıktıktan sonra iki kadın sarayda nüfuz için karşı karşıya geldi. Vâlide sultan oğluna câriyeler sundu; bu adım Safiye’nin ağırlığını azaltma isteği kadar hanedanın devamı kaygısıyla da açıklanır.
Nurbanu Sultan’ın çocukları kimlerdi?
Kaynaklar 1546’da Manisa’da doğan oğlu Murad’ın yanında Şah, Gevherhan ve İsmihan adlı kızlarını anar. Murad, III. Murad adıyla 1574’te tahta çıktı. İsmihan Sultan ise Safiye Sultan’la çekişmede annesinin yanında yer aldı.
Sonuç
Oğluna yakınlığı, haremdeki ve saraydaki yakın adamları ve Venedik’le ilişkileri, vâlide sultanın gücünün dayanaklarıydı. Oğluna câriye sunması ise harem rekabetinin yanında hanedanın devamı kaygısıyla da açıklanır.
1583’teki ölümünden sonra haremdeki ağırlık gelini Safiye Sultan’a kaydı. Nurbanu Sultan, şehzade hareminden vâlide sultanlığa uzanan yoluyla oğlunun sarayında belirleyici bir yer edindi.