Karagöz ve Hacivat Perdesi Nasıl Oynanırdı?

Karagöz ve Hacivat perdesi, beyaz bir perdenin ardında deve derisinden saydam tasvirlerle oynanırdı. Işığı yağ kandili ya da mum verirdi. Tasvirleri oynatan da bütün kişileri seslendiren de tek bir sanatçıydı. Oyun mukaddime, muhâvere, fasıl ve bitiş bölümlerinden geçerdi. Bu gölge oyunu Osmanlı ülkesine XVI. yüzyılda Mısır’dan girmişti.

Bu yazıdaki bilgiler, aksi belirtilmedikçe Metin And’ın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki Karagöz maddesine dayanır.

Hızlı Özet

  • Yazılı kaynaklara göre gölge oyunu XVI. yüzyılda Memlük Mısır’ından geldi.
  • Metin And’ın aktardığına göre Yavuz Sultan Selim’le İstanbul’a 600 kadar Mısırlı sanatçı geldi.
  • Tasvirlerin XVII. yüzyılda Türk sanatçılarınca saydam ve eklemli hâle getirildiği anlaşılıyor.
  • Karagöz ve Hacivat oyunu mukaddime, muhâvere, fasıl ve bitiş bölümlerinden oluşur.
  • Perdeye tef, zil, düdük ve ayrı bir saz ekibi eşlik ederdi.
  • Laz, Kürt, Arnavut gibi tipler, Nurettin Albayrak’ın saydığı orta oyunu tipleri arasında da yer alır.

İçindekiler

Karagöz ve Hacivat Perdesi Nedir? Kısa Cevap

Karagöz ve Hacivat, Osmanlı gölge oyununun değişmeyen iki temel kişisidir. XVI. yüzyıl belgeleri kuklayı “hayal” diye anarken bu yeni oyuna “hayâl-i zıl” der. Oyunun karagöz adıyla anılması XVII. yüzyılda başlar. Sanatçı perdenin arkasından renkli deri tasvirleri çubuklarla oynatır, bütün kişileri de kendisi seslendirir.

Karagöz ve Hacivat: boyalı deriden oyulmuş iki gölge oyunu tasviri (British Museum, Londra)
Görsel: Karagöz ve Hacivat tasvirleri, British Museum, fotoğraf: Daderot, 2024. Wikimedia Commons, CC0.

Gölge Oyunu Osmanlı Ülkesine Nereden Geldi?

Metin And, oyunun kökeni üzerine birbirinden farklı açıklamalar bulunduğunu belirtir. Bazı araştırmacılar Çinliler’in köklü gölge oyunu geleneğine ve Orta Asya Türkleri’yle ilişkilerine baktı. Bu bakışla oyunun Orta Asya’dan geldiği kanısına vardılar. And bu görüşü kabul etmez, çünkü Orta Asya Türkleri gölge oyununu hiç bilmiyordu. Yanılgıya, Özbekler’in ipli kuklasına verilen “çadır hayal” adındaki hayal kelimesi yol açmış olabilir.

And, oyunun Hindistan’dan Çingene göçleriyle Batı’ya taşındığı görüşünü de zayıf bulur. Oysa Çingenelerin yurdu olan Kuzey Hindistan’da bu oyun pek yaygın değildir. Üstelik bu göçler XI. yüzyılda yaşanmıştı. Türkiye’de ise XVI. yüzyıla dek gölge oyununa dair hiçbir ize rastlanmaz.

Yavuz Sultan Selim ve Mısırlı Sanatçılar

Metin And’ın sıraladığı yazılı kaynaklar, oyunun Mısır’dan Memlük sanatçılarıyla geldiğini gösterir. Kaynakların başında Memlük tarihçisi İbn İyâs’ın yazdığı Bedâʾiʿu’z-zühûr gelir. Bu Mısır tarihinde, 1517’de Mısır’ı alan Yavuz Sultan Selim’in izlediği bir gösteri anlatılır. Bir gölge oyuncusu, Nil’deki Ravza (Roda) adasında bulunan sarayda bir idam sahnesi canlandırmıştı. Sahnede Memlük Sultanı II. Tomanbay’ın Bâbüzüveyle’de asılışı ve ipin iki kez kopuşu yer alıyordu.

Gösteriden çok hoşlanan padişah, oğlu Süleyman’ın da izlemesini istedi ve sanatçıyı İstanbul’a çağırdı. Yavuz’un yanında İstanbul’a gelen Mısırlı sanatçıların sayısı 600 kadardı. Bir kısmı üç yıl kalıp ülkesine döndü, ötekiler İstanbul’da kaldı. I. Ahmed döneminde de bu sanatçıların çalıştığını gösteren belgeler bulunur. Mısır seferinin devlete etkilerini I. Selim döneminde Osmanlı Devleti’nin nasıl değiştiğini inceleyen yazıda bulabilirsiniz.

Hayâl-i Zıl: Kukladan Ayrılan Yeni Oyun

Osmanlı ülkesinde gölge oyunundan önce de kukla oyunları vardı. Metin And, bunlara “hayal” dendiği için bazı araştırmacıların kuklayı gölge oyunu sandığını belirtir. Belgelerde “hayal” ve “hayalbâzân” kukla için geçer, yeni oyunun adı ise “hayâl-i zıl” terkibidir. XVI. yüzyıl Osmanlı belgeleri onu yeni bir oyun olarak ayrıntılı biçimde anlatır.

Mısır’daki gölge oyunu XI. yüzyıla dek uzanır. XII. yüzyıla ait Mısır tasvirleri Alman müzelerine girmişti; II. Dünya Savaşı’nda yok olanların da fotoğrafları duruyor. Türkiye’deki en eski tasvirler ise XIX. yüzyıl sonlarından kalmadır. Memlük tasvirleri tek renkli ve saydamsızdı. Metin And bundan, Türk sanatçılarının XVII. yüzyılda dericilikteki becerileriyle tasvirleri saydamlaştırıp eklem yerlerinden oynar hâle getirdiği sonucunu çıkarır.

Karagöz ve Hacivat Hakkındaki Rivayetler Neden Belgesizdir?

İki ayrı rivayet, Karagöz ve Hacivat’ı gerçekten yaşamış kişiler gibi anlatır. Ancak bunları destekleyen hiçbir belge ya da kanıt yoktur; Metin And bu yüzden rivayetlere fazla anlam yüklemez. Bu konudaki en eski belgeler XVI. yüzyıldan kalır. Onlarda bile oyunun adı henüz hayâl-i zıldır.

Evliya Çelebi’nin Aktardığı Rivayet

İlk rivayet Evliya Çelebi’ye aittir. Evliya, kendi devrinden 400 yıl öncesine giden bir anlatıyı aktarır. Bu anlatıda iki kahraman Selçuklular zamanında yaşamıştır. Anlatıdaki Karagöz, aslen Çingene olan ve Kırkkilise’den (bugünkü Kırklareli) gelen Sofyozlu Bâlî Çelebi’dir; İstanbul Tekfuru Konstantin’in seyisidir. Hacivat ise Selçuklu Sultanı Alâeddin devrindeki Yorkça Halil’dir; ikisi ara sıra buluşurmuş.

Bursa’daki Cami İnşaatı Hikâyesi

Metin And, ikinci rivayeti daha çok gölge oyuncularının kendi aralarında ürettiği bir hikâye sayar. Sultan Orhan zamanında Bursa’da bir cami yapılırken Hacivat duvarcılık, ortağı demircilik yapıyordu. İkisinin nükteli konuşmaları işçileri oyalayınca inşaat gecikti ve sultan ikisinin de başını vurdurdu. Sonra Şeyh Küşterî adlı biri onların tasvirlerini yapıp sultanın huzurunda oynattı.

And, Şeyh Küşterî üzerine anlatılanların birbirini tutmadığını belirtir. Kaynaklarda onu bu oyuna bağlayan en küçük bir bilgi bile yoktur. Yine de bu anlatılardan yola çıkanlar, Bursa Çekirge’deki bir mezarı oyunun baş kahramanına ait saydı. 1993’te Kırklareli’de geniş bir meydana da aynı kahramanın büyük boy heykeli dikildi.

Perde, Işık ve Tasvirler Nasıl Hazırlanırdı?

Gösterinin teknik düzeni şu öğelerden oluşur:

  • Perde: Oyun beyaz bir perdenin arkasından oynatılır.
  • Işık: Işık kaynağı yağ kandili ya da mumdur.
  • Tasvir: Figürler deriden, çoğunlukla deve derisinden kesilir.
  • Boya: Deri birkaç işlemle ışık geçirir hâle getirilir, renkler kök boyadan gelir.
  • Çubuk: Tasvir, dengede kalacak biçimde açılmış deliklere takılan bir ya da iki yatay çubukla oynar.

Deve Derisinden Saydam Tasvirler

Tasvirleri kesip boyamak da perdeyi oynatan sanatçının işleri arasındaydı. Metin And, bu figürleri Osmanlı tasvir sanatının en önemli görüntüleri arasında sayar. Sayıları az olsa da usta gölge oyuncuları ve tasvir yapımcıları bugün de vardır.

Yatay Çubuk ve Fır Döndü

Yatay çubuklar tasviri yalnız tek yönde hareket ettirir. Figürün sağa sola dönebilmesi için “fır döndü” denen dikey çubuklar da kullanılır.

Tek Sanatçı Perdede Hangi Rolleri Üstlenirdi?

Metin And, gölge oyununu özünde tek bir sanatçının gösterisi sayar. Perdenin ardındaki usta aynı anda dört ayrı işi üstlenir:

  • Aktör: El becerisi ve farklı seslerle kadından çocuğa, çeşitli yöre ağızlarına kadar bütün kişileri seslendirir.
  • Rejisör: Giriş çıkışları, oyunun ritmini ve temposunu belirler.
  • Koreograf: Dansları ve kişilerin hareketlerini düzenler.
  • Ressam: Tasvirleri kendisi keser ve boyar.

Meddah maddesinde Özdemir Nutku, XIX. yüzyıl meddahlarının orta oyununda ve gölge oyunu oynatmada da ustalaştığını yazar. Bu meddahlar çeşitli tipleri hem palangada hem kahvehanelerde canlandırıyordu. Kahvehane ortamını Osmanlı kahvehanelerinin neden yasaklandığını konu alan yazıda, şenlik havasını da saraydan sokağa Ramazan geleneklerini anlatan yazıda okuyabilirsiniz.

Karagöz ve Hacivat Oyunu Hangi Bölümlerden Oluşurdu?

Her oyun birbirinden bağımsız dört bölümden kurulur. Her sanatçı bu parçaları dilediği gibi değiştirebilir, bölümlerin içeriğiyle de oynayabilir.

  1. Mukaddime: Göstermelik, semâi, perde gazeli, kısa bir konuşma ve kavga.
  2. Muhâvere: Belli bir konu üzerinde, dilendiği kadar uzatılabilen karşılıklı konuşma.
  3. Fasıl: Oyunun asıl bölümü; kuşaktan kuşağa aktarılmış konular burada işlenir.
  4. Bitiş: Gösterinin kapanış bölümü.

Mukaddimede Karagöz ve Hacivat Kavgası

Mukaddime, perdeye konan göstermelikle açılır. Göstermelik, seyirciyi oyunun havasına sokan hareketsiz bir tasvirdir ve içerikle ilgisi olmayabilir. Ardından semâi ve perde gazeli okunur. Kısa bir konuşmanın sonunda Karagöz ve Hacivat dövüşür.

Muhâvere ve Ara Muhâveresi

Muhâvere bölümünde iki temel kişi belli bir konu üzerine konuşur. Sanatçı bu söyleşmeyi dilediği kadar uzatabilir. Oyunu daha da uzatmak isteyen usta, birkaç kişinin katılabildiği bir ya da iki “ara muhâveresi” ekleyebilir.

Fasıl: Aşk Hikâyelerinden Fantastik Konulara

Fasılların konuları çok eskilere uzanır ve kuşaktan kuşağa geçmiştir. Fasıllar arasında şu örnekler bulunur:

  • Klasik aşk hikâyeleri: Leylâ ile Mecnun, Ferhad ile Şîrin, Tâhir ile Zühre.
  • XVII. yüzyıla ait oyunlar: Hamam, Kanlı Nigâr.
  • Fantastik konulu fasıllar: Kanlı Kavak, Cazular.

Bu eski fasıllara sonradan çok sayıda yeni fasıl eklendi.

Karagöz ve Hacivat’ın Karakterleri Nasıl Ayrılırdı?

Doğru Sözlü Halk Adamı ve İnce Sesli Çelebi

Karagöz dürüst bir halk adamıdır, aklındakini saklamaz. Bu yüzden dışlanır, çoğu zaman işsiz kalır ve başı derde girer. Sesi kalındır. Hacivat ise içten pazarlıklıdır; düzgün konuşur ve herkesin huyuna suyuna uyar. Herkesin derdine aracılık eden bu yatıştırıcı kişi, ince sesli bir İstanbul çelebisidir.

Perdede ikilinin aileleri de yer alır: çocukları, perdeye hiç çıkmayan eşleri ve Hacivat’ın kardeşleri. Karagöz’ün cadı olan Çingene annesi de aileye dahildir.

Orta Oyunundaki Karşılıkları: Pîşekâr ve Kavuklu

Nurettin Albayrak, orta oyununun iki başlıca kahramanını Pîşekâr ile Kavuklu olarak tanıtır. Pîşekâr Hacivat’a, Kavuklu da Karagöz’e benzer. Pîşekâr yalnız oyuncu değildir, bir sahneye koyucu ve yazar gibi de davranır; baş komik ise Kavuklu’dur. Fasıl bölümünde işsiz Kavuklu’ya iş bulan da Pîşekâr’dır.

Perdedeki Tipler Osmanlı Toplumunu Nasıl Yansıtırdı?

Gölge oyunu zamanla Türk mizahıyla, divan, halk ve tekke şiiriyle zenginleşti. Sanat ve halk müziği, çengi ve köçek dansları da perdeye girdi. Böylece Osmanlı toplumundaki farklı ırk ve dinlerden toplulukların kılık kıyafeti, karakteri ve şivesi sahnelendi. Karagöz ve Hacivat perdesindeki kişiler şu gruplarda toplanabilir:

  • İstanbul ağzıyla konuşanlar: genç hanımlara meraklı mirasyedi çelebi, tiryaki ve beberuhi.
  • Yöre ağzıyla konuşanlar: Bolulu aşçı, Kastamonulu oduncu, Kürt, Laz ya da Karadenizli, Eğinli, Kayserili, Karamanlı.
  • Anadolu dışından gelenler: Arnavut, Acem, ak ve zenci Arap, Rumelili ya da muhacir Tatar, Çingene.
  • Gayrimüslimler: Rumlar, Ermeniler, yahudiler ve tatlısu Frenkleri.
  • Bedensel ya da davranış özellikleri öne çıkanlar: kekeme, kambur, sağır, kötürüm, deli, esrarkeş, aptal; sık görülen sarhoşlar ve kabadayılar.

Perdedeki kadın kişiler, genç olsun yaşlı olsun, olumlu karakter özelliği taşımaz; zenci halayıklar ve yosmalar da öyledir. Zaman içinde değişiklikler olsa da Osmanlı toplumundaki tiplerin büyük kısmı perdede yer bulur.

Nurettin Albayrak’ın Orta Oyunu maddesine bakılırsa bu tiplerin önemli bir kısmı orta oyununda da vardır. Kayserili, Eğinli, Laz, Kürt, Arnavut, Acem, Arap, kekeme ve kambur iki gelenekte de görülür.

Perde Müziği ve Hayal Şarkıları Nasıl İcra Edilirdi?

Gölge oyununun zamanla belli kurallara bağlanan bir müziği oluştu. Sanatçı tasvirleri çoğu kez tef eşliğinde oynatırdı; bazen zil, zilli maşa ve düdükler de eklenirdi. Asıl perde müziğini ise sanatçının dışındaki bir ekip, halk müziği ve klasik müzik sazlarıyla çalardı.

Repertuvarı göstermelikle çalınan açılış parçası, semâi, perde gazeli ve hayal şarkıları oluştururdu. Hayal şarkılarını oyun sırasında çeşitli tipler okurdu. Bestecisi bilinmeyen, yalnız bu oyunlarda okunan şarkılar, Metin And’a bunların perde için özel bestelendiğini düşündürür. Her tip kendi ırkının ya da bölgesinin türkülerini, bazen kendi diliyle söylerdi.

Gölge Oyunu, Orta Oyunu ve Meddah Nasıl Ayrılırdı?

Aşağıdaki tablo, Metin And’ın, Nurettin Albayrak’ın ve Özdemir Nutku’nun DİA maddelerindeki bilgileri yan yana koyar. Gölge oyunuyla orta oyunu benzer bölümlere ve tiplere sahip olsa da sahneleri farklıydı.

Özellik Gölge oyunu Orta oyunu Meddah
Sahne Beyaz perdenin arkası Seyircilerle çevrili yuvarlak meydan XIX. yüzyılda palanga ve kahvehaneler
İcracı Tek sanatçı Pîşekâr, Kavuklu ve öteki oyuncular Hikâye anlatan meddah
Bölümler Mukaddime, muhâvere, fasıl, bitiş Giriş, muhâvere, fasıl, bitiş —
Baş kişiler Karagöz ve Hacivat Kavuklu ve Pîşekâr —
Müzik Tef, zil, zilli maşa, düdük ve saz ekibi Zurna ve çifte nağra —
Araç Deri tasvirler ve çubuklar Pîşekâr’ın elindeki pastal (şakşak) Makreme ve değnek

Albayrak, orta oyununu yazılı metni olmayan bir tulûat oyunu diye tanımlar. Usta konuları çırağına aktarır, oyunlar da böyle tekrarlanır. Muhâverede biri “dişi söz” denen bir ipucu verir, öteki “erkek söz” denen güldürücü bir karşılıkla konuşmayı başlatır. Nutku ise Türk meddahlarının Arap meddahlarından farklı olarak günlük konuları gerçekçi biçimde işlediğini yazar. Aynı maddede aktarılan Fakīrî, meddahın toplumdaki yerini “Biribiriyle halkı ede ıslâh” mısraıyla tanımlar.

Tanzimat’tan Sonra Geleneksel Oyunlara Nasıl Bakıldı?

Nurettin Albayrak, Tanzimat aydınlarının XIX. yüzyılın ikinci yarısında Batı tiyatrosuna yöneldiğini yazar. Bu ilgi yüzünden geleneksel Türk tiyatrosu, özellikle orta oyunu, tiyatrodan sayılmadı; zararlı bile bulundu. Teodor Kasap bu bakışa karşı çıkarak tiyatronun yerli oyunlardan beslenmesi gerektiğini savundu. Bunu göstermek için Molière’den bir oyunu Türk âdetlerine uyarladı ve İşkilli Memo adıyla bastırdı. Macar Türkolog Ignácz Kúnos ise millî bir Türk tiyatrosunun kaynağını gölge oyunuyla orta oyununda gördü.

Nâmık Kemal ile Abdülhak Hâmid’i örnek alan sonraki yazarlar ise Batı etkisindeki tiyatroyu sürdürdü. Bunun sonucunda orta oyunu giderek gücünü yitirdi. Şehir orta oyunu, son temsilcisi İsmail Dümbüllü’yü 1973’te kaybetti. Dönemin siyasi arka planını Tanzimat döneminde başlayan dönüşümü konu alan yazıda bulabilirsiniz.

Perde Nerelere Yayıldı ve Nasıl Kayda Geçti?

Gölge oyunu Anadolu’yla sınırlı kalmadı; Osmanlı sınırlarındaki Mısır, Suriye, Lübnan, Cezayir, Tunus, Romanya ve Yugoslavya’ya, daha geç bir dönemde Yunanistan’a da yayıldı. Karagöz ve Hacivat perdesinin başlangıçtan yakın yıllara uzanan repertuvarını Cevdet Kudret yayımladı. Bu üç ciltlik yayın 39 oyunla 19 muhâvereyi kapsar. Hayal şarkılarını ise Etem Ruhi Üngör yayımladı; yayındaki şarkıların 215’i notalıdır.

Nurettin Albayrak, Cevdet Kudret’in orta oyunu için de seksen üç oyun tespit ettiğini aktarır. Kudret bu sayıya, araştırmacıların verdiği oyun adlarından yola çıkarak ulaşmıştır.

Sık Sorulan Sorular

Karagöz ve Hacivat gerçekten yaşamış mıydı?

Elde iki rivayet var: Evliya Çelebi’nin Selçuklu dönemi anlatısı ve Bursa’daki cami hikâyesi. İkisi de onları yaşamış kişiler sayar. Metin And, belge ya da kanıt bulunmadığı için bu rivayetlere fazla anlam yüklemez; en eski belgeler XVI. yüzyıldandır.

Gölge oyunu Osmanlı’ya ne zaman ve nereden geldi?

Yazılı kaynaklar, oyunun XVI. yüzyılda Mısır’dan, Memlük sanatçılarıyla geldiğini gösterir. Bu kaynakların başında gelen İbn İyâs, 1517’de Mısır’ı alan Yavuz Sultan Selim’in bir gölge oyunu izlediğini anlatır. Padişah sanatçıyı İstanbul’a çağırmıştır.

Perdede tasvirler nasıl hareket ettirilirdi?

Deve derisinden saydam tasvirler, deliklere takılan yatay çubuklarla tek yönde oynatılırdı. Sağa sola dönüşler için “fır döndü” denen dikey çubuklar kullanılırdı.

Karagöz ve Hacivat’ın orta oyunundaki karşılığı kimdir?

Nurettin Albayrak’ın eşleştirmesinde Hacivat’ın karşılığı Pîşekâr, ötekinin karşılığı Kavuklu’dur. Pîşekâr oyunu yöneten kişi gibi davranır; Kavuklu ise baş komiktir.

Sonuç

Yazılı kaynaklara göre gölge oyunu XVI. yüzyılda Memlük Mısır’ından geldi. Metin And, XVII. yüzyılda tasvirleri Türk ustalarının saydam ve eklemli hâle getirdiği sonucuna varır. Tek sanatçı tasvirleri oynattı, kişileri seslendirdi ve oyunu dört bölümde ilerletti; bir saz ekibi de ona eşlik etti. Perdenin merkezinde ise doğru sözlü halk adamıyla ara bulucu İstanbul çelebisinin karşılaşması, yani Karagöz ve Hacivat vardı.

Kaynaklar

Yorum yapın