Osmanlıda Ramazan Gelenekleri: Saraydan Sokağa Nasıl Yaşandı?

Osmanlıda Ramazan, hilalin görüldüğünü duyuran toplarla başlar, bayramla uğurlanırdı. Bu bir ay boyunca camiler kandil ve mahyalarla donanır, sahura davulla kalkılır, varlıklı konaklar iftar sofralarını herkese açardı. XVIII. yüzyıldan itibaren sarayda huzur dersleri yapılır, Hırka-i Saâdet törenle ziyaret edilirdi. Medrese talebeleri cerre çıkar, Kadir gecesi ise öteki kandillerden daha büyük ilgi görürdü.

Hızlı Özet

  • Osmanlıda Ramazan’ın başladığı toplarla duyurulur, yiyecek fiyatları ilk gün ya da bir iki gün önce yenilenirdi.
  • Devlet ricâli iftar davetlerini teşrifata göre verir, konuklara diş kirası denen para ve hediyeler dağıtılırdı.
  • Huzur derslerinin ilk düzenli serisi 1759’da yapıldı; gelenek 1924’e kadar 165 yıl sürdü.
  • Hırka-i Saâdet ramazanın on beşinde padişah, şeyhülislam ve sadrazamın katıldığı bir törenle ziyaret edilirdi.
  • Kadir gecesi padişah, fener ve kandillerle aydınlatılan yollardan kadir alayıyla camiye giderdi.
  • Ay, fitrenin ödenmesi ve Fâtih’ten kalma kurallarla yapılan saray bayramlaşmasıyla son bulurdu.

İçindekiler

Osmanlıda Ramazan gecesini canlandıran temsilî sahne: hilal altında ışıklandırılmış dört minareli cami, fenerlerle aydınlanan ahşap dükkânlar ve yürüyen kalabalık

1. Hilal ve Toplar: Osmanlıda Ramazan Nasıl Başlardı?

Ramazan, kamerî takvimin dokuzuncu ayıdır ve başlangıcı hilalin görülmesine bağlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Hilâl maddesine göre fakihlerin çoğu, şâbanın yirmi dokuzuncu akşamı güneş battıktan sonra batı ufkunda hilal aranmasını farz-ı kifâye sayar. Hilal görülürse ertesi gün oruca başlanır, görülmezse şâban otuz güne tamamlanır.

Ayın girdiği halka toplarla duyurulurdu. DİA’daki Ramazan maddesinin kültür bölümünü yazan Mustafa İsmet Uzun, hilalin görüldüğünü ilan eden topları edebî eserlere yansıyan ramazan uygulamalarının başında sayar. Narh maddesine göre yeni yiyecek fiyatları da ya ramazanın ilk günü ya da ondan bir iki gün önce ilan edilirdi. Bu düzeni Osmanlı narh sistemi yazımızda anlattık.

Osmanlıda Ramazan hazırlığı sarayda ay girmeden başlardı. Kemal Beydilli’ye göre ramazan yaklaşınca sarayda tencereler kalaylanır, erzak hazırlanırdı. Devlet kalemlerinde mesaiye geç başlanır, eksik saatler teravihten sonra tamamlanırdı.

2. Kandiller ve Mahyalar

Osmanlıda Ramazan gecelerinin simgelerinden biri, minareler arasına gerilen mahyalardı. Hacı Mehmet Günay, camilerde kandil yakmayı ve minareler arasına mahya kurmayı ramazan gelenekleri arasında sayar. Selâtin camilerinin avlularında ramazan sergileri açılır, camiler bu ayda dolup taşardı.

Bazı gecelerin mahyası daha özenliydi. DİA’nın Kadir Gecesi maddesine göre o geceye has mahyalar çekilir, tek minareli camilerde “kaftan giydirme” denen uygulama yapılırdı. Mihrabın üstüne iç mahya kurmak ise İstanbul’a özgü bir gelenekti. Süheyl Ünver de son dönemde Süleymaniye mahyacısının Kadir gecesinde kurduğu, köprüde ilerleyen bir araba ve altında balıklar gösteren hareketli mahyayı anlatır.

Hilal altında minareler arasına gerilmiş, mahyayı andıran ışık dizileri ve büyük fenerlerle süslü meydanda yürüyen kalabalığı canlandıran temsilî ramazan gecesi sahnesi

3. Teravih, Mukabele ve Hatim Duası

Teravih, ramazana mahsus olarak yatsı namazından sonra kılınan namazdır. Adını, her dört rekâtta bir oturup dinlenme âdetinden alır. Teravih maddesine göre ramazan boyunca teravihte bir hatim yapmak, Hanefî mezhebinde sünnettir.

Mustafa İsmet Uzun’a göre Osmanlıda Ramazan boyunca saraylar, konaklar ve evler teravih ve mukabele için kıraati düzgün imam ve hafızları ücretle tutardı. Mukabele, Hz. Peygamber’in ramazanda Cebrâil ile karşılıklı Kur’an okumasına dayanır. Mukabele okutanlar, Kadir gecesi ya da bayramdan önce bir duahana hatim duası yaptırırdı. Ağdalı bir Türkçeyle yapılan bu dualarda hatim sahibinin bütün geçmişleri adlarıyla anılırdı.

4. Sahur Davulu ve Ramazan Mânileri

Sahur, oruca hazırlık için fecirden önce yenen yemektir. Hz. Peygamber’in “Sahura kalkın, zira sahurda bereket vardır” sözü bilinir; fakihler sahura kalkmayı sünnet sayar. Osmanlıda Ramazan gecelerinde mahalleyi bu saatte davulcular uyandırırdı. DİA’nın Davul maddesi, ramazanda halkı sahura davulla kaldırmanın bugün de süren bir gelenek olduğunu belirtir.

Hilal altında fenerlerle aydınlanan taş döşeli bir mahalle sokağında davulun yanındaki yaşlı adamı, sofra başındakileri ve sohbet eden komşuları canlandıran temsilî sahne

Davul maddesine göre eski ramazanlarda sahura kaldıran davulcular ve bayramlarda davulla dolaşan mahalle bekçileri çeşitli mâniler okurdu. Bunlara “Ramazan (bayram veya davulcu) mânileri” adı verilirdi. Uzun, Eyüplü Mustafa Şükrü’nün Ramazan ve Bayram Davulcusu adlı eserini bu mânileri içeren kitaplar arasında sayar.

5. İftar Davetleri ve Diş Kirası

İftar vakti güneşin batmasıyla girer. Kemal Beydilli’ye göre iftar, sofraları ve ziyafetleriyle Osmanlıda Ramazan ayının en önemli olgusuna dönüşmüştü. Devlet adamları ve varlıklı kesim iftar vakti sofralarını herkese açık tutardı. Gerlach’ın gözlemlerine göre XVI. yüzyılda devlet ricâli iftara önce ilmiye mensuplarını, sonra yüksek bürokratları, ayın on beşinden sonra da askerî kesimi çağırırdı.

Kalabalıklara verilen bu ziyafetlerin masrafı, Sokullu Mehmed Paşa zamanında bile ağır bir yüktü. Selânikî bunu “Sâl be-sâl terkolunmaz vaz‘-ı kadîmdir ve âlî ziyâfet ve küllî masraftır” sözleriyle kaydeder. XVIII. yüzyılda Bâbıâli’deki iftarlar için padişahtan izin alınır, davetliler teşrifata göre sıralanırdı. Davetler ramazanın dördüncü günü selâtin camii şeyhleriyle başlar, beşinci gün şeyhülislam ağırlanırdı.

Padişahlar Kimin İftarına Giderdi?

Beydilli’ye göre padişahlar iftarı genellikle sarayda yapar, hanedan dışından birinin iftarına nadiren giderdi. Abdülaziz 8 Ramazan 1284’te (3 Ocak 1868) Beyazıt’ta Yûsuf Kâmil Paşa’nın konağında iftar etti. II. Mahmud ise Dürrîzâde Mehmed Efendi’nin Üsküdar’daki konağına habersiz gitmiş, 150 kişilik maiyeti orada ağırlanmıştı.

Diş Kirası Nedir?

DİA’nın Diş Kirası maddesine göre ricâl konaklarında her akşam iftar verilir, yemekten sonra misafirlere, özellikle fakirlere para ve hediye dağıtılırdı. Bu dağıtıma diş kirası denirdi. Beydilli, kesin bilgi olmadığını belirterek âdetin XIX. yüzyılın başlarından itibaren yerleştiğini düşünür. Diş Kirası maddesi ise Fâtih’in veziriâzamı Mahmud Paşa’nın ziyafetlerde pilavın içine altın koydurduğunu yazan kaynaklar olduğunu aktarır.

Zamanla bu iftarlar bir külfete dönüştü. II. Abdülhamid devrinde saray kapısı iftara gelen hemen herkese açıktı. V. Mehmed döneminde buna son verildi ve 1909’da davetsizlerin saraya gelmemesi gazetelerle duyuruldu. Bundan sonra yalnız hükümet üyeleri padişah adına iftara çağrıldı, onlara saat ve sigara kutusu gibi hediyeler verildi.

6. Huzur Dersleri: Padişahın Huzurunda Tefsir

Huzur dersleri, Osmanlıda Ramazan ayına özgü bir saray geleneğiydi. Mehmet İpşirli’ye göre padişahlar ilmî ortamı canlandırmak ve hanedanın meşruiyetini göstermek için ulemayı huzurlarında toplardı. Damad İbrâhim Paşa’nın 1724’te başlattığı ve bazı ramazanlarda kendi sarayında düzenlediği dersler, huzur derslerine örnek olabilecek ilk sistemli uygulamaydı. III. Ahmed de 1728’de bunlardan birini baştan sona izledi.

Düzenli seri III. Mustafa döneminde başladı. İpşirli, şehzadeyken bu derslere katılan III. Mustafa’nın geleneği kurmuş olmasını kuvvetle muhtemel görür. İlk dersler 18-29 Ramazan 1172 (15-26 Mayıs 1759) arasında, cuma dışında her gün Topkapı Sarayı’nın çeşitli mekânlarında yapıldı. İlk derste Fetva Emini Ebûbekir Efendi, Nisâ suresinin adaleti emreden 135. âyetini takrir etti.

Dersi anlatana “mukarrir”, onunla tartışan âlimlere önce “tâlip”, sonra “muhatap” denirdi. Mukarrir padişahın sağında, muhataplar önlerinde rahlelerle yarım daire şeklinde otururdu. Tefsir çok yavaş ilerlerdi; 1787-1791 arasında Bakara suresinin ancak ilk otuz âyeti müzakere edilebildi. Son ders 1923 ramazanında okundu; gelenek hilafetin 1924’te kaldırılmasıyla 165 yıl sonra sona erdi.

7. Hırka-i Saâdet Ziyareti

Hırka-i Saâdet, Hz. Peygamber’in şair Kâ‘b b. Züheyr’e hediye ettiği hırkadır. Nurhan Atasoy’a göre hırka, Yavuz Sultan Selim’in 1517’de Mısır’ı fethinin ardından öteki kutsal emanetlerle İstanbul’a getirildi. Osmanlı sultanları onu hilafetin alameti sayardı. Emanetlerin İstanbul’a gelişini halifeliğin Osmanlılara geçişi yazımızda ele aldık.

Bu hırka etrafındaki önemli geleneklerden biri, Osmanlıda Ramazan’ın on beşinci günü yapılan ziyaretti; o gün cumaya denk gelirse tören cumartesiye kalırdı. Ayın on ikisinde emanetler geçici olarak başka bir mekâna taşınır, daire süpürülüp gül suyuyla temizlenir, öd ve amber yakılırdı. On dördünde davet tezkireleri gönderilir, on beşinde öğleden sonra silahdar ağa davetlileri Bâbüssaâde önünde karşılardı.

İmamlar ve müezzinler Kur’an okurken padişah, şeyhülislam, sadrazam ve öteki erkân hırkayı ziyaret ederdi. Altın sandukayı padişah bizzat açardı. I. Ahmed’in başlattığı âdete göre hırkanın ucu su dolu bir kâseye batırılır, bu su dağıtılırdı; II. Mahmud bunun yerine hırkaya sürülmüş tülbentler dağıttırdı. Atasoy’a göre yeniçerilere ve öteki ocak mensuplarına da baklava dağıtılırdı. Bu ziyaret saltanatın kaldırılmasıyla son buldu.

Fatih’teki Hırka-i Şerif ise Veysel Karanî’ye verildiğine inanılan ikinci bir hırkadır. Devlet erkânı Topkapı’daki ziyaretten sonra onu da ziyaret ederdi. M. Baha Tanman’a göre caminin yapılmasından Osmanlı devrinin sonuna dek bu hırka ramazanın on beşinden arefeye kadar halka açık kaldı. Üçüncü hafta erkeklere, son hafta kadınlara ayrılırdı.

8. Cerre Çıkan Medrese Talebeleri

Osmanlıda Ramazan, medrese talebeleri için de hareketli bir aydı. Mehmet İpşirli’ye göre müderrisler ve yetişmiş talebeler, dokuz aylık ders döneminden sonra üç aylarda ve bilhassa ramazanda şehir, kasaba ve köylere giderdi. Gittikleri yerde vaaz verir, Kur’an okur, soruları cevaplar ve çocukların eğitimine yardım ederlerdi. Uzun’a göre halkın “cerre çıkma” dediği bu iş, talebeye hem pratik hem harçlık sağlardı.

Zamanla cer istismar da edildi; birkaç âyet ve dua ezberleyip köy köy dolaşan bazı kimseler yüzünden “cer mollası” denen bir tip ortaya çıktı. Cevdet Paşa da dârülmuallimînde müdürken, talebenin ders zamanını yarıya indiren cerre çıkma usulünü bu okulda kaldırdı. Medreselerin vakıflarla nasıl yaşatıldığını Osmanlı vakıf sistemi yazımızda anlattık.

9. Zekât ve Fitre

Osmanlıda Ramazan, yardımlaşmanın da ayıydı. Hacı Mehmet Günay’a göre ramazanda ödenmesi gerekmediği hâlde müslümanlar zekâtlarını bu ayda vermeyi âdet edinmişti. Günay, ihtiyaç sahiplerine yapılan yardımların artmasını da ramazan geleneklerinden biri sayar.

Fitre ise bayramdan önce verilmesi gereken bir sadakadır ve Hanefîlere göre vâciptir. Yunus Vehbi Yavuz’un Fitre maddesine göre vakti bayramın ilk günü sabah namazı ile bayram namazı arasıdır; fakihler birkaç gün önce de verilebileceğini söyler. İbn Abbas, fitrenin oruç tutanı “anlamsız ve çirkin davranışlardan” temizlemek ve fakirlere yiyecek sağlamak için farz kılındığını söyler.

10. Kadir Gecesi ve Kadir Alayı

Kur’an’ın indirilmeye başlandığı Kadir gecesi ramazanın içindedir; rivayetlerde en çok 27. gece öne çıkar, ancak bu kesinlik taşımaz. Mustafa İsmet Uzun’a göre Osmanlılarda bu gece öteki kandillerden daha büyük ilgi görürdü. Ramazanla başlayan hatimler bu geceden önce bitirilir, büyük camilerde dualar sabah namazına kadar sürerdi.

Padişahlar bu gece yatsı ve teravihle birlikte, kroniklerde “Kadir namazı” diye anılan tesbih namazını bir selâtin camiinde halkla kılardı. Saraydan camiye giden bu merasim yürüyüşüne “kadir alayı” denirdi. Alayın geçeceği yollar önceden onarılır; fenerler, çarkıfelekler, kandiller ve meşalelerle aydınlatılırdı. Halk için oturma yerleri yapılır, diplomatlara ayrı yerler ayrılırdı.

Kadir alayı, Osmanlıda Ramazan’ın büyük kalabalıklar toplayan törenlerinden biriydi. Kutlamalar fetihten sonra önce Ayasofya’da, daha sonra padişahın seçtiği bir selâtin camiinde yapıldı. Evliya Çelebi de 1636’da bir Kadir gecesi Ayasofya’da Kur’an okurken sesini beğenen IV. Murad’ın kendisini Enderun’a aldığını anlatır.

11. Karagöz, Meddah ve Kıraathaneler

Osmanlıda Ramazan geceleri yalnız ibadetle geçmezdi. Günay, ramazan gecelerinde oyun ve eğlence düzenlenmesini de bu aya has gelenekler arasında sayar. Metin And’a göre gölge oyunu XVI. yüzyılda Mısır’dan Memlük sanatçıları aracılığıyla Osmanlı ülkesine geldi; Karagöz adı ise XVII. yüzyılda ortaya çıktı.

Ahmet Yaşar’ın Kahvehane maddesine göre Tanzimat sonrasında ortaya çıkan kıraathaneler, ramazanlarda karagöz gösterileri ve mûsiki fasılları düzenlerdi. Divanyolu’nda 1857’de açılan Sarafim Kıraathanesi, ramazan gecelerinde Nâmık Kemal’den Halit Ziya’ya kadar yazarların toplandığı bir edebî tartışma salonuna dönüşürdü. Özdemir Nutku’ya göre XX. yüzyılın en büyük Türk meddahı Sürûrî de halkın karşısına ilk kez 1900 ramazanında çıktı.

12. Arife ve Bayram

Osmanlıda Ramazan, bayramla uğurlanırdı. Özdemir Nutku’ya göre Fâtih Sultan Mehmed’in kanunlaştırdığı saray bayramlaşmasının belli kuralları vardı. Padişah bayram sabahı sabah namazını Hırka-i Saâdet Dairesi’nde kılardı.

Törende sadrazam, vezirler ve kazaskerler sırayla padişahın eteğini öperdi; padişah her birini ayağa kalkarak karşılardı. Vezir rütbesi taşımayan başdefterdar, nişancı ve reîsülküttâb ise eşik öperdi. Şeyhülislam da etek öpmez, saygıyla eğilip el öperdi. Ardından padişah büyük bir camiye bayram alayıyla giderdi.

Nutku’ya göre II. Abdülhamid döneminde ve XX. yüzyıl başlarında bayram, arefe günü atılan toplarla başlar, son günün ikindisinde atılan topla biterdi. Bayram namazından sonra küçükler büyüklerin elini öper, çocuklara şeker, lokum ve harçlık verilirdi. Mahalle bekçisi davulcuyla gelip bahşişini alırken davulcu şöyle mâniler söylerdi: “Buna bayram ayı derler / Bal ile şekerden yerler / Eskiden âdet olmuş / Bekçiye bahşiş verirler”.

İstanbul’da en ünlü bayram yerleri Şehzade Camii avlusunda ve Fatih Meydanı’nda kurulurdu. Memurların âmirlerine yaptığı masraflı bayram ziyaretleri ise 1845’ten sonra bir kararnameyle kaldırıldı. Saray teşrifatındaki bu sıranın dayandığı toplumsal ayrımları Osmanlı toplumsal yapısı yazımızda anlattık.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlıda Ramazan gelenekleri nelerdir?

Başlıcaları hilal topları, mahyalar, teravih ve mukabele, sahur davulu, iftar davetleri, diş kirası, huzur dersleri ve Hırka-i Saâdet ziyaretidir. Cer, zekât ve fitre, kadir alayı, ramazan eğlenceleri ve bayramlaşma da bu ayın âdetleri arasındadır.

Osmanlıda Ramazan’ın başladığı nasıl duyurulurdu?

Fıkha göre şâbanın yirmi dokuzuncu akşamı hilal aranır. Mustafa İsmet Uzun’a göre hilalin görüldüğü ve ramazanın başladığı halka toplarla ilan edilirdi.

Huzur dersleri nedir?

Ramazanda padişahın huzurunda yapılan tefsir dersleridir. İlk düzenli seri 1759’da yapıldı, gelenek 1924’e kadar sürdü.

Diş kirası ne demek?

Osmanlıda Ramazan iftarlarından sonra misafirlere, özellikle fakirlere verilen para ve hediyelere diş kirası denirdi.

Osmanlıda Ramazan’da Hırka-i Saâdet ne zaman ziyaret edilirdi?

Ramazanın on beşinci günü ziyaret edilirdi; bu gün cumaya rastlarsa ziyaret cumartesiye kalırdı. Padişah, şeyhülislam ve sadrazam hırkayı törenle ziyaret ederdi.

Sonuç

Osmanlıda Ramazan, ibadetle gündelik hayatın iç içe geçtiği bir aydı. Sarayda huzur dersleri ve Hırka-i Saâdet ziyareti, konaklarda iftar sofraları, sokakta davulcular ve cerre çıkan talebeler bu ayı toplumun her kesimine yayardı. Bu ramazan geleneklerinin bir kısmı saltanat ve hilafetle sona erdi; sahur davulu gibi bazılarıysa bugün de sürüyor.

Kaynaklar

Yorum yapın