Çaldıran Savaşı Osmanlı-Safevi Mücadelesini Nasıl Başlattı?

Çaldıran Savaşı, 23 Ağustos 1514’te Yavuz Sultan Selim’in Osmanlı ordusu ile Şah İsmail’in Safevî ordusu arasında, İran Azerbaycanı’nda Hoy yakınlarındaki Çaldıran ovasında yapıldı. Toplar ve tüfekli yeniçeriler savaşı Osmanlılar lehine çevirdi. Selim Tebriz’e girdi; propaganda ve ayaklanmalarla süren rekabet de iki devlet arasında açık bir mücadeleye dönüştü.

Hızlı Özet

  • Çaldıran Savaşı 23 Ağustos 1514 Çarşamba günü, Hoy yakınlarındaki ovada yapıldı.
  • Safevî propagandası, Anadolu’daki ayaklanmalar ve sınırdaki toprak rekabeti savaşı hazırladı.
  • Toplar ve tüfekli yeniçeriler Safevî süvarisini dağıttı; yaralanan şah meydandan çekildi.
  • Selim Eylül başında Tebriz’e girdi; 1515’te Kemah ve Diyarbekir de alındı.
  • Safevî Devleti yıkılmadı ve iki devlet arasındaki mücadele bir asrı aşkın sürdü.

İçindekiler

Çaldıran Savaşı Neden Çıktı?

Savaşın kökü, XVI. yüzyılın başında İran’da kurulan yeni bir devlete uzanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Safevîler maddesine göre Şah İsmail, 1501’de Tebriz’de tahta çıktı ve On İki İmam Şiîliğini resmî mezhep ilan etti. Kısa sürede Akkoyunlu topraklarının büyük bölümünü ele geçirdi. Böylece Osmanlı Devleti’nin doğu sınırında hızla büyüyen bir rakip ortaya çıktı.

Safevîlerin Yükselişi ve Anadolu’daki Etkisi

Safevî Devleti, Erdebil merkezli Safeviyye tarikatından doğdu. Ansiklopediye göre İsmail’in babası Şeyh Haydar müritlerine on iki dilimli kırmızı başlıklar giydirdi; bu yüzden taraftarlar Kızılbaş adıyla anılmaya başladı. Avşar, Çepni, Ustaclu, Dulkadır, Rumlu, Şamlu ve Tekeli Türkmenleri genç İsmail’in etrafında toplandı. Şah İsmâil maddesine göre şahın askerî gücünü oluşturan Türkmenlerin ağırlık merkezi Anadolu’ydu.

Bu bağ, meseleyi Osmanlı için bir iç güvenlik sorununa da çevirdi. Şah İsmail, “halife” denilen temsilcileri aracılığıyla Anadolu’daki taraftarları arasında yoğun bir propaganda yürütüyordu. 1510’da yendiği Özbek hükümdarı Şeybânî Han’ın kesik başını da uyarı olarak II. Bayezid’e gönderdi. 1511’de Teke Türkmenlerinin Şahkulu önderliğindeki ayaklanması Kütahya’ya kadar ilerledi. 1512’de ise Nur Ali Halife Tokat yakınlarında bir Osmanlı birliğini yendi ve şehirde Şah İsmail adına sikke kestirdi.

Mustafa Çetin Varlık’ın kaleme aldığı Çaldıran Savaşı maddesine göre bu karışıklıklarda Anadolu’da 50.000 kadar insan öldü. Ayrıca Şehzade Ahmed’in oğlu Murad, Şah İsmail’in yanına sığındı. Selim onu geri istediğinde şehzade gönderilmediği gibi elçi de öldürüldü. Şah İsmail ise Murad’ı Osmanlı tahtının vârisi ilan etti.

Selim’in Savaş Kararı

Selim 24 Nisan 1512’de tahta çıktı ve önce kardeşleriyle taht mücadelesini bitirdi. Feridun Emecen’in yazdığı Selim I maddesine göre bundan sonraki hedefi Şah İsmail oldu. Selim’in saltanatının genel çizgisini I. Selim döneminde Osmanlı Devleti yazısında ele aldık.

Diyarbekir’i şah adına yöneten Ustaclu Muhammed Han, Selim’e hakaret dolu bir mektup gönderdi. Tufan Gündüz’ün kaleme aldığı Şah İsmâil maddesi ise asıl sebebi başka yerde görür. Ona göre Akkoyunluların Osmanlı sınırındaki batı toprakları kısa bir süre sahipsiz kalmıştı. Bu boşluk, iki taraf arasındaki dinî rekabete siyasi ve stratejik bir boyut da kattı.

Selim, savaş için İstanbul müftüsü Sarıgörez Nûreddin Efendi ile Kemalpaşazâde’den fetva aldı. Ayrıca Safevîlere karşı ticari bir ambargo başlattı ve İran ipeğinin batıya girişini yasakladı. Sefer kararı, Edirne’de toplanan olağanüstü divanda kesinleşti.

Seferden önce Anadolu’da Safevî taraftarlarına yönelik bir takibat da yapıldı. Bu takibatın boyutu tartışmalıdır. Varlık, 40.000 kadar Safevî taraftarının tespit edilip ortadan kaldırıldığını yazar. Emecen ise 40.000 kişinin katledildiği iddialarını doğru bulmaz. Ona göre cezalandırılanlar daha çok propaganda yapan halifeler ile onları destekleyen tekke mensuplarıydı ve bir kısmı idam yerine sürgün edildi.

Sefer: Edirne’den İran Azerbaycanı’na

Selim, 20 Mart 1514’te Edirne’den yola çıktı. İzmit’ten Şah İsmail’e gönderdiği mektupla savaş ilan etti. Mektup rakibini dinî bir dille suçluyor, tövbe ederse savaşa gerek kalmayacağını bildiriyordu. Ordu Konya ve Kayseri üzerinden Sivas’a ulaştı ve burada 2 Temmuz’da asker sayımı yapıldı.

Selim, olası bir ayaklanmaya karşı Sivas ile Kayseri arasında hasta ve zayıf askerlerden oluşan 40.000 kişilik bir yedek kuvvet bıraktı. Ordu 13 Temmuz’da Safevî sınırına dayandı. Ancak şahın emriyle yol boyundaki ekinler, otlaklar ve evler yakılmıştı. Bu yüzden asker, yiyecek sıkıntısı içinde ilerledi.

Dağların önünde sancaklarla ilerleyen kırmızı başlıklı askerleri ve atlıları gösteren temsilî çizim

Şahın cevabı 18 Temmuz’da geldi. Şah İsmail yumuşak bir dille karışıklık istemediğini, ama savaşa da hazır olduğunu bildiriyordu. Selim ise vezirlerin geri dönme telkinlerine direndi. 24 Temmuz’da Karaman Beylerbeyi Hemdem Paşa’yı idam ettirerek muhaliflerine gözdağı verdi.

Uzun yürüyüş askerin sabrını tüketti. Emecen’e göre yeniçeriler 14 Ağustos’ta bazı beylerin teşvikiyle isyan etti. Varlık da Eleşkirt ovasında yeniçerilerin padişahın otağına kurşun atacak kadar ileri gittiğini yazar. Selim’in sert ve kısa konuşması askeri yatıştırdı. Bu sırada bir casus, Şah İsmail’in Hoy’a doğru ilerlediği haberini getirdi.

Ordu 23 Ağustos’ta Çaldıran ovasına ulaştı. Defterdar Pîrî Mehmed Çelebi dışındaki devlet adamları, ordunun 24 saat dinlenmesini önerdi. Selim ise yorgun askeri hemen savaş düzenine soktu. Varlık’a göre bu kararın en büyük sebebi, şahın Osmanlı ordusundaki Kızılbaşları kendi tarafına çekme ihtimalini önlemekti.

Çaldıran Ovası Nerede?

Çaldıran ovası, ansiklopedinin savaş maddesine göre İran Azerbaycanı’ndadır. Hoy maddesi, savaşın İran’ın kuzeybatısındaki bu şehrin 70 mil kadar kuzeybatısında yapıldığını belirtir. Yani savaş alanı bugünkü İran toprakları içindedir.

İki Ordu ve Komutanları

Varlık, Çaldıran Savaşı’na yaklaşık 2.500 kilometrelik yoldan gelen Osmanlı ordusunu 100.000 kişi olarak verir. Askerler ve atlar yorgundu, yiyecek de azalmıştı. Şahın ordusu ise ansiklopediye göre sayıca en az Osmanlı kuvvetleri kadardı. Üstelik Tebriz gibi yakın bir yerden geldiği için dinçti.

Osmanlı Ordusunun Düzeni

Merkezde yeniçeriler, topçular, cebeciler ve kapıkulu süvarileriyle birlikte padişah bulunuyordu. Vezîriâzam Hersekzâde Ahmed Paşa ve ikinci vezir Dukakinzâde Ahmed Paşa da onun yanındaydı. Sağ kanadı Anadolu Beylerbeyi Hadım Sinan Paşa, sol kanadı Rumeli Beylerbeyi Hasan Paşa yönetiyordu. Öncüde Şehsuvaroğlu Ali Bey ile Dulkadırlı Türkmenleri, artçıda Şâdî Paşa vardı.

Ön tarafta Ayas Paşa komutasındaki tüfekli yeniçeriler, araba ve develerden kurulan bir siperin gerisinde duruyordu. Kanatların uçlarında 10.000 ve 8.000 kişilik iki azep birliği vardı. Zincirlerle birbirine bağlanan topların önemli kısmı bu azeplerin arkasındaydı. Plan, öndeki birlikler çekilince saldıran süvariyi topların ateşine yakalatmaktı. Yeniçeri Ocağı’nın yapısını Yeniçeriler kimdir, ne iş yaparlar? yazısında anlattık.

Toplar, miğferli askerler ve hücum eden atlılarla bir meydan muharebesini canlandıran temsilî çizim

Safevî Ordusu ve Şah İsmail’in Planı

Safevî ordusunun çoğunluğu Ustaclu, Varsak, Rumlu, Şamlu, Kaçar ve Karamanlı Türkmenlerinden oluşuyordu. Savaşçılar topuz, yay ve mızrakla donanmıştı; atlarına çelik eyerler vurulmuştu. Şah İsmail sağ kanadı bizzat yönetti, sol kanadın başına Ustaclu Muhammed Han’ı getirdi. Vezîriâzam Emîr Abdülbâki ile Kazasker Seyyid Haydar merkezde kaldı.

Şahın amacı iki kanada birden saldırıp Osmanlı merkezini arkadan vurmaktı. Ancak Şah İsmâil maddesine göre şah bu seferde tam bir kararlılık göstermedi ve ordu toplanırken avla meşgul oldu. Ustaclu Muhammed Han, Osmanlılar toparlanmadan saldırmayı önerdi. Şah bu öneriyi dinlemedi ve bekledi; böylece Osmanlılara toparlanma fırsatı verdi.

Çaldıran Savaşı Nasıl Geçti?

Çaldıran Savaşı, 23 Ağustos 1514 Çarşamba günü şahın emrindeki 40.000 seçkin süvarinin saldırısıyla başladı. Aynı anda Ustaclu Muhammed Han, Osmanlı sağ kanadındaki Anadolu ve Karaman kuvvetlerine yüklendi. Sinan Paşa plan gereği askerlerini hızla geri çekti ve saldıranları topların karşısına getirdi. Topların hep birden ateş açmasıyla Safevî ordusunun bu kanadı dağıldı.

Çaldıran Savaşı’nı canlandıran temsilî çizim: geniş ovada top, kırmızı sancaklar ve atlı birlikler

Kanatlardaki Çarpışmalar

Bu çarpışmada Ustaclu Muhammed Han başta olmak üzere pek çok Safevî komutanı öldü. Sinan Paşa’nın kuvvetleri, Abdülbâki Han komutasındaki piyadeleri de dağıttı ve Abdülbâki Han’ı öldürdü. Osmanlı merkezine saldıran şah ise top ve tüfek ateşi karşısında geri çekilmek zorunda kaldı. Ardından sol kanada yöneldi.

Sol kanatta Malkoçoğlu Ali Bey ve kardeşi Tur Ali Bey’in zayıf kuvvetleri şahın hücumuna uğradı. Yardım zamanında yetişmediği için iki kardeş hayatını kaybetti. Bu kolda azepler zamanında geri çekilemedi; bu yüzden toplardan gereği gibi yararlanılamadı. Rumeli Beylerbeyi Hasan Paşa’nın ölümü üzerine kanat çözüldü ve askerler padişaha doğru kaçmaya başladı.

Selim, sol kanada hemen yeni kuvvetler gönderdi. Ansiklopediye göre tüfekli yeniçerilerin müdahalesi savaşın seyrini değiştirdi. Şah İsmail bu kez Osmanlı artçısına saldırdı, fakat başarılı olamadı. Ardından Osmanlı merkez kuvvetleri de topluca savaşa girdi.

Şah İsmail Nasıl Kurtuldu?

Çarpışmanın en kritik anında Şah İsmail bir tüfek kurşunuyla yaralandı ve atı yere yuvarlandı. Varlık’a göre bir Osmanlı süvarisi üzerine yürürken, şaha çok benzeyen yakın adamı Mirza Ali “Şah benim” diyerek teslim oldu. Şah İsmâil maddesinde ise şah sanılarak yakalanan kişi Avşarlı Sultan Ali’dir ve gerçek anlaşılınca öldürülmüştür. Şah önce Tebriz’e, oradan Dergezîn’e çekildi.

Şahın meydandan ayrılmasıyla Safevî ordusu dağıldı ve savaş Osmanlıların kesin zaferiyle bitti. Ansiklopediye göre bu sonuçta Selim’in savaşı başarıyla yönetmesi kadar, istenen yöne çevrilebilen seyyar topların da büyük rolü oldu. Safevî ordugâhı, şahın hazineleri, hanımları ve emirleri Osmanlıların eline geçti. Kayıplar iki taraf için de ağırdı: Osmanlılar Rumeli beylerbeyi ile on sancak beyini kaybetti, Kızılbaş komutanlarının da pek çoğu meydanda öldü.

Tebriz’e Giriş ve Dönüş Yolu

Çaldıran Savaşı’ndan sonra Selim, Safevî başşehri Tebriz’e yürüdü. Selim I ve Tebriz maddelerine göre şehre 6 Eylül 1514’te girdi; Varlık bu tarihi 5 Eylül olarak verir. Padişah halka aman verdi ve cuma günü adına hutbe okuttu.

Selim şehirde bir hafta kadar kaldı; Emecen bu süreyi dokuz gün olarak verir. Tebriz maddesine göre padişah, halkın ileri gelenlerini, bazı sanatkâr ve âlimleri aileleriyle birlikte İstanbul’a göç ettirdi. Emecen’e göre İstanbul’a gönderilen ilim ve sanat erbabının sayısı bine ulaşıyordu.

Yiyecek sıkıntısı yüzünden Tebriz’de kışlamak mümkün değildi. Selim’in Karabağ’da kışlama isteğine de yeniçeriler karşı çıktı. Ordu Kars ve Bayburt üzerinden döndü; bu sırada Bayburt ve Kiğı kalelerinin teslim alındığı haberi geldi. Komşu devletlere zaferi bildiren fetihnâmeler gönderildi, padişah da kışı Amasya’da geçirdi.

Çaldıran Savaşı’nın Sonuçları

Çaldıran Savaşı, Safevî Devleti’ni yıkmadı, ancak Doğu Anadolu’daki dengeyi Osmanlı lehine kesin biçimde değiştirdi. Osmanlılar toprak, ticaret yolu ve itibar kazandı. Safevîler ise toprak kaybının yanında hükümdarlarının itibarında derin bir sarsıntı yaşadı.

Osmanlı İçin Sonuçlar

Selim, Safevîlerin elindeki Kemah Kalesi’ni 19 Mayıs 1515’te aldı. Varlık’a göre sefer sırasında Osmanlı yiyecek kollarını vuran Dulkadıroğullarının ülkesi de alındı; Maraş ve Elbistan Osmanlı’ya katıldı. Diyarbekir beylerbeyiliğine Bıyıklı Mehmed Paşa getirildi. Tarihçi İdrîs-i Bitlisî’nin çabalarıyla Harput, Bitlis, Urfa, Mardin ve Musul dolayları da Osmanlı idaresine geçti. Varlık’a göre Safevî tehlikesi de geçici olarak ortadan kalktı.

Ansiklopediye göre böylece Selçuklulardan sonra bozulan Anadolu birliği yeniden ve kalıcı olarak sağlandı. Bu sürecin aşamalarını Anadolu Türk siyasi birliği yazısında anlattık. Tebriz-Halep ve Tebriz-Bursa ipek yolları da Osmanlı kontrolüne girdi. Selim bu zaferden sonra “şah” unvanını kullanmaya başladı ve “Sultan Selim Şah” ifadesi sikkelere işlendi. Sonraki padişahlar da bu unvanı kullandığı için bu paralara “şâhî” denildi.

Safevîler İçin Sonuçlar

Şah İsmâil maddesine göre Çaldıran Savaşı’ndaki yenilgi, şahın yenilmezliğine duyulan inanca büyük bir darbe vurdu. Doğuda Bâbür Şah Kandehar ve Belh’i aldı, Özbek lideri Ubeydullah Han da Horasan’a saldırdı. Ülkenin farklı yerlerinde küçük isyanlar çıktı. Şah, savaşta hatalı davrandığına inandığı komutanlarını öldürttü.

Şah barış için elçiler gönderdi; Selim ise bir heyeti kabul etmedi, sonraki elçileri de hapsettirdi. Osmanlılara karşı Avrupa devletleriyle ittifak kurma girişimleri de şahın sağlığında sonuç vermedi. Şah İsmail devlet işlerini büyük ölçüde emirlerine bıraktı ve 23 Mayıs 1524’te Tebriz’de öldü.

Uzun Mücadele Nasıl Başladı?

Savaştan önce rekabet; propaganda, ayaklanmalar ve sınır çatışmalarıyla dolaylı yoldan yürüyordu. Çaldıran Savaşı’nda ise iki hükümdar ordularının başında bizzat karşılaştı. Zafer Safevî Devleti’ni ortadan kaldırmadı, barış girişimleri de sonuçsuz kaldı. Bu yüzden savaş, iki devlet arasında uzun sürecek bir mücadele döneminin ilk büyük halkası oldu.

Rekabetin mezhep boyutu da bu dönemde keskinleşti. Şah İsmail, İran’da On İki İmam Şiîliğini resmî mezhep yapmıştı. Emecen’e göre Selim de Safevî tehdidine karşı katı bir Sünnî anlayışı öne çıkardı. Gündüz’ün vurguladığı gibi, iki taraf için de dinî rekabet siyasi ve stratejik çıkarlarla iç içeydi.

Mücadele Selim’den sonra da sürdü. Safevîler maddesine göre 1555’ten itibaren bir barış dönemi başladı, 1639’daki Kasr-ı Şirin (Zühâb) Antlaşması ise sınırı geniş ölçüde belirledi. Sonraki seferleri ve antlaşmaları Osmanlı-İran savaşları yazısında anlattık.

Sık Sorulan Sorular

Çaldıran Savaşı ne zaman oldu?

Savaş 23 Ağustos 1514 Çarşamba günü yapıldı. Hicrî takvimle bu tarih 2 Receb 920’ye denk gelir.

Çaldıran Savaşı’nı kim kazandı?

Savaşı Yavuz Sultan Selim komutasındaki Osmanlı ordusu kazandı. Yaralanan Şah İsmail meydandan çekildi ve Safevî ordusu dağıldı.

Yavuz Sultan Selim Safevîlerle neden savaştı?

Safevî propagandası ve Anadolu’daki ayaklanmalar Osmanlı otoritesini sarsıyordu. Şehzade Murad’ın şaha sığınması ve Akkoyunlu topraklarındaki boşluk da gerilimi artırdı.

Çaldıran Savaşı’nın sonuçları nelerdir?

Osmanlılar Tebriz’e girdi; Kemah, Diyarbekir ve Güneydoğu Anadolu’nun büyük kısmı Osmanlı’ya geçti. Şah İsmail’in itibarı sarsıldı, ancak Safevî Devleti ayakta kaldı ve rekabet sürdü.

Sonuç

Çaldıran Savaşı, Safevî propagandası ve Anadolu’daki ayaklanmalarla büyüyen gerilimin açık savaşa dönüştüğü andı. Top ve tüfek kullanan Osmanlı ordusu, süvari hücumuna dayanan Safevî ordusuna üstün geldi. Zafer Doğu Anadolu’yu Osmanlı’ya bağladı, ama Safevî Devleti’ni yıkmadı. Bu yüzden Çaldıran Savaşı, iki devlet arasında bir asrı aşan mücadelenin başlangıcı oldu.

Kaynaklar

“Çaldıran Savaşı Osmanlı-Safevi Mücadelesini Nasıl Başlattı?” üzerine bir yorum

Yorum yapın