Osmanlıda matbaa tarihi 1727’de değil, 1493’te başlar. İstanbul’daki Yahudi matbaası ilk kitabını o yıl bastı; Ermeniler 1567’de, Rumlar 1627’de kendi matbaalarını kurdu. Asıl tartışılan, Müslümanların Arap harfli basıma neden geç başladığıdır. İbrahim Müteferrika’nın matbaası 1727’de III. Ahmed’in fermanı ve şeyhülislamın fetvasıyla, dinî kitap basmamak şartıyla açıldı.
Hızlı Özet
- İstanbul’daki ilk Yahudi, Ermeni ve Rum matbaaları 1493, 1567 ve 1627’de çalışmaya başladı.
- Arap harfli ilk Türk matbaası Temmuz 1727’de ferman ve fetvayla izin aldı; din kitapları kapsam dışıydı.
- İlk kitap 31 Ocak 1729’da tamamlanan Vankulu Lügati’dir; matbaa 1742’ye kadar on yedi eser bastı.
- II. Bayezid ve Yavuz dönemlerine atfedilen basım yasağı belgelenemiyor.
- Kitaplar beklendiği kadar ucuz olmadı, pazar dardı; matbaa Müteferrika’dan sonra kapandı.
- Osmanlıda matbaa asıl XIX. yüzyılda yaygınlaştı; yüzyıl sonunda İstanbul’da elli dört büyük matbaa vardı.
İçindekiler
- Osmanlı topraklarına matbaa ne zaman girdi?
- Arap harfli ilk Türk matbaası nasıl kuruldu?
- İlk kitap ve Müteferrika’nın bastığı eserler
- Dinî yasak iddiası ve fermanlar
- Hattatlar, maliyet ve okur: gerçek sebepler
- Osmanlıda matbaa XIX. yüzyılda nasıl yaygınlaştı?
- Osmanlıda matbaa gerçekten geç mi kaldı?
- Sık sorulan sorular
- Sonuç
Osmanlı Topraklarına Matbaa Ne Zaman Girdi?
Hareketli harfle ilk basımın 1440’ta Mainz’da Johann Gutenberg tarafından yapıldığı kabul edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre matbaayı aynı yüzyılın sonlarına doğru, Osmanlı Devleti’ne sığınan İspanyol Yahudileri İstanbul’a getirdi. Nahmias kardeşlerin bastığı Arba’ah Turim adlı hukuk kitabı, 13 Aralık 1493’te bu matbaanın ilk ürünü oldu.
Ermeni ve Rum cemaatleri de kendi matbaalarını kurdu. İstanbul’daki ilk Ermeni matbaasını 1567’de, matbaacılığı İtalya’da öğrenen Tokatlı Apkar açtı. İlk Rum matbaasını 1627’de Nicodemus Metaxas kurdu; matbaa ertesi yıl Cizvitlerin baskısıyla kapandı. Ansiklopediye göre gayrimüslim matbaaları daha çok din konulu eserlere ağırlık veriyordu.
Halep’te 1706’da basılan bir mezmurlar kitabı da Osmanlı-Arap dünyasında Arapça basılan ilk eserdir. Gayrimüslim cemaatlerin Osmanlı düzenindeki yerini Osmanlı millet sistemi yazısında ele aldık. Bu tablo, Osmanlıda matbaa sorusunun aslında Müslümanların Arap harfli basımıyla ilgili olduğunu gösterir.
Arap Harfli İlk Türk Matbaası Nasıl Kuruldu?
Türk matbaası, Lale Devri’nin yenilik arayışları içinde doğdu. Dönemin genel çerçevesini Osmanlı’da Lale Devri ne anlama gelir yazısında anlattık. Burada yalnız Osmanlıda matbaa girişiminin nasıl izin aldığına odaklanıyoruz.
Paris Elçiliği ve Said Efendi
Pasarofça görüşmelerine de katılan Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, 1720’de olağanüstü elçi olarak Fransa’ya gönderildi ve Ekim 1721’de döndü. Oğlu Said Efendi de Paris’e onunla gitmişti. Ansiklopediye göre Said Efendi Fransa’da matbaayı yakından görüp inceledi. Dönüşte babasının devlet nezdindeki nüfuzunu da kullanarak ilk Türk matbaasının kurulmasını sağladı.
İbrahim Müteferrika Kimdi?
İbrahim Müteferrika, Erdel’in Koloszvár (bugün Romanya’da Cluj) şehrinde doğdu. Doğumunun 1670-1674 arasında olduğu tahmin edilir; asıl adı ve ailesi bilinmez. Niyazi Berkes’in araştırmalarına göre teslisi reddeden Unitarius mezhebine mensuptu. Müslüman olup Osmanlı hizmetine girdi ve 1716’da dergâh-ı âlî müteferrikası oldu. Kendi devrinde daha çok “Basmacı İbrahim Efendi” diye tanındı.
Osmanlıda Matbaa İzni: Ferman, Fetva ve Şartlar
Müteferrika 1726’da Vesîletü’t-tıbâa adlı risalesini yazdı. Erhan Afyoncu’ya göre burada matbaa sayesinde yazıların daha okunaklı ve hatasız basılacağını, fiyatların ucuzlayacağını savundu. Kemal Beydilli’ye göre risale, basılacak eserlerin lugat, tarih, tıp, fizik, astronomi ve coğrafyaya dair olacağını vurguluyordu. Risaleye göre din kitapları basılmayacak, Arap harfli basım imtiyazı da yabancılara verilmemeliydi.
İzin Temmuz 1727 başlarında Müteferrika ile Said Efendi’ye verildi. Dayanağı, III. Ahmed’in fermanı ve Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi’nin, dinî olmayan eserlerin basılmasına dair meşhur fetvasıydı. Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa da girişimi himaye etti.
Beydilli’ye göre imtiyaz beratı, ulemadan dört kişinin musahhih olmasını ve on altı kişinin destekleyici takriz yazmasını öngörüyordu. Beydilli bunları gerekli resmî formaliteler sayar ve kuruluşunu muhtemelen çoktan tamamlamış matbaaya meşru bir kimlik kazandırdığını belirtir. Müteferrika da kendi ifadesine göre 1719’dan beri matbaa işleriyle uğraşıyordu. Fetva makamının devletteki yerini şeyhülislam ve din-devlet dengesi yazısında anlattık.
Harfler ve Tezgâhlar Nereden Geldi?
Matbaa, İbrahim Müteferrika’nın İstanbul’da Yavuz Sultan Selim semtindeki evinde kuruldu. Beydilli’ye göre ilk teknik yardım şehirdeki gayrimüslim matbaalarından geldi: Ermeni matbaasından bir baskı tezgâhı alındı, harf dökümünde Yahudilerden yararlanıldı. Said Efendi’nin Arap harfi döktürme girişimi pek başarılı olmayınca altı Türk ustası eğitim için Viyana üzerinden Hollanda’ya gönderildi. Orada 200-250 kilo kadar Arap harfi döktürülüp İstanbul’a getirildi.
İlk Basılan Kitap ve Müteferrika’nın Bastığı Eserler
Matbaanın ilk kitabı, 31 Ocak 1729’da tamamlanan Vankulu Lügati’dir. Afyoncu’ya göre kaynaklarda daha çok bu adla geçen eser, Sıhâhu’l-Cevherî tercümesidir. Turgut Kut’a göre Türklerde madenî harf kullanımı da bu matbaada başladı. Matbaanın adı ilk kez bu kitapta “Dârüttıbâati’l-ma‘mûre” olarak geçer.
Beydilli’ye göre matbaa 1729-1742 arasında on yedi eser bastı; Râşid ve Küçükçelebizâde tarihleri tek eser sayılırsa bu sayı on altıdır. Afyoncu, kitapların tarih, coğrafya, dil ve askerlik alanlarında toplandığına dikkat çeker. Kâtib Çelebi’nin Cihannümâ’sı, Naîmâ Tarihi ve İbrahim Müteferrika’nın kendi eseri Usûlü’l-hikem bunlar arasındaydı. Afyoncu’ya göre Müteferrika bu eserde “nizâm-ı cedîd” tabirini ilk kez kullandı.
Baskı adedi genelde 500’dü; Tuhfetü’l-kibâr 1.000, Târîh-i Seyyâh 1.200 adet basıldı. Toplam basım Beydilli’nin Matbaa maddesinde 12.500, Müteferrika Matbaası maddesinde 10-11 bin adettir. Müteferrika’nın 1747 tarihli tereke kaydına göre kitapların yüzde 70’i satılmış, 2.981 kitap satılmadan kalmıştı.
Dinî Yasak İddiası ve Fermanlar
Osmanlıda matbaa konusundaki en yaygın anlatı bir yasağa dayanır. Buna göre II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde, Müslümanların Arap harfleriyle eser basması yasaklanmıştı. Beydilli’ye göre bu iddia ileri sürülmüş olsa da belgelemek mümkün değildir. Avrupa’da mağribî harflerle basılan Arapça eserler ise erken tarihlerde satılmak üzere Osmanlı topraklarına getirilmişti.
Ekim 1588’de III. Murad, Roma’da Arapça basılan Nasîrüddîn-i Tûsî’nin Öklides şerhinin serbestçe satılması için ferman verdi. Kitabın baskısına eklenen bu ferman, Beydilli’ye göre Türkçe basımın ilk örneğidir. Ona göre ferman, basma kitaplara karşı ciddi bir ön yargı bulunmadığını da gösterir.
Matbaadan Önceki Girişimlerin Hikâyesi
Müteferrika’dan önceki girişimlere dair hikâyeler de vardır. Babinger’in aktardığına göre Venedik’ten getirilen bir matbaa takımı müsadere edilip denize atıldı, matbaa getirmek isteyen bir mühtedi idam edildi. IV. Mehmed dönemindeki bir girişim de ulemanın, müstensihlerin geçim sıkıntısına düşeceği uyarısıyla sonuçsuz kaldı. Beydilli, bu bilgilerin doğruluğunu tam olarak araştırmanın mümkün olmadığını belirtir.
Ulema Matbaaya Karşı mıydı?
Beydilli’ye göre ulemanın matbaaya karşı çıkarak gecikmeye yol açtığı iddiasının da “kabul edilir bir tarafı yoktur”. Şeyhülislam fetva verdi, önde gelen âlimler takriz yazdı ve kitapların tashihini ulemadan heyetler yaptı. İlk eserlerin denetim ve tashihine eski İstanbul, Selanik ve Galata kadıları ile Kasımpaşa Mevlevîhânesi şeyhi görevlendirildi.
Dinî kitaplar üzerindeki sınır ise gerçekti ve uzun sürdü. İsmail E. Erünsal’ın aktardığı 3 Ağustos 1797 tarihli fermana göre Kur’an, hadis kitapları ve diğer dinî eserlerin basılması ve satılması yasaktı. Beydilli ise Rus idaresindeki Kazan’da 1797’de açılan matbaaya, “başlangıçtaki Osmanlı uygulamasının tam tersi olarak” yalnız dinî eser basma izni verildiğini not eder.
Hattatlar, Maliyet ve Okur: Gerçek Sebepler
Osmanlıda matbaa tartışmasında en çok anılan sebepler hattatlar, maliyet ve okur kitlesidir.
Hattat ve Müstensihler Engel miydi?
En bilinen açıklama, kitap kopyalayarak geçinen müstensihlerin direnişidir. Beydilli’ye göre bu iddia “tahmine dayalı bir yakıştırmadan öteye geçmez”. Benzer kaygılar Avrupa’da da vardı. Paris’te 6.000 müstensih ve kitap ressamı, işlerini kaybetme endişesiyle matbaaya “şeytanî bir sanat” diye karşı çıkmıştı.
Müstensih sayısı da tartışmalıdır. XVIII. yüzyılda Osmanlı topraklarında 80.000 müstensih bulunduğu, 6.000 kadarının İstanbul’da çalıştığı kaydedilir; ilk rakam Marsigli’ye dayanır. Beydilli’ye göre bu bilgiler, eserlerin yeterli sayıda çoğaltılabildiğini ve ekonomik kaygıyla karşı çıkabilecek önemli bir kitlenin varlığını gösterir. Erünsal ise bu konuda “oldukça mübalağalı rakamlar” verildiğini yazar. Ona göre bu kadar hattatın yazdığı kitaplara bugün kütüphanelerde ulaşmak mümkün görünmüyor.
Beydilli’ye göre müstensihlerden gelebilecek itiraz, yalnız dinî konular dışındaki eserlere izin verilerek çözüldü. 1730 isyanına İstanbul’daki 6.000 müstensihin katıldığı iddiası ise Baron de Tott’a dayanır. Tott’a göre matbaa ile Kâğıthane’deki kâğıt imalathanesi de tahrip edilmişti. Beydilli bu iddiaların gerçeği yansıtmadığını, matbaanın ayaklanmadan yara almadan kurtulduğunu belirtir. Afyoncu’ya göre matbaanın faaliyeti yalnız Patrona Halil İsyanı sırasında bir yıl kadar kesildi.
Estetik kaygı da vardı. Beydilli’ye göre Avrupa’da çirkin harflerle basılan Arapça eserler, hat sanatına alışmış gözleri rahatsız ediyordu; buna alışmak zaman aldı. Uzun metinler ve mushaflar nesih hattıyla yazılırdı; Kut’a göre Müteferrika matbaasında da yalnız nesih harfler kullanıldı.
Arap Harfleri ve Teknik Zorluklar
Arap harfleri kelimenin başında, ortasında ve sonunda farklı biçim alır. Kut’a göre bu durum hurufat kasasının düzenini daha önemli kıldı. Arap harfli dönemin kasalarında 480 göz vardı; Latin harflilerde 141 ya da 118.
Maliyet, Okur ve Pazar Sorunu
Müteferrika basma kitapların daha ucuza elde edileceğini savunmuştu. Oysa Beydilli’ye göre matbu kitapların satış fiyatları beklendiği gibi ucuz olmadı. Elle kopyalamanın fiyatına dair bir örnek Galland’ın günlüğündedir: bir sahaflar şeyhi, bir tarih eserinin her on altı sayfasını 70 akçeye kopyalatmıştı.
Osmanlıda matbaa için pazar da dardı. Gayrimüslim matbaaları çok daha fazla eser bastı; Beydilli bunu okuryazarlık ya da talep farkıyla açıklamayı yanıltıcı bulur. Ona göre Türkçe kitaplar, Osmanlı sınırları içinde bu dili anlayan daha kısıtlı bir kesime hitap ediyordu. Yunanca, İbranice ve Ermenice kitaplar ise sınırlar dışında yaşayan çok daha geniş bir kesime de ulaşabiliyordu.
Osmanlıda Matbaa XIX. Yüzyılda Nasıl Yaygınlaştı?
Müteferrika’dan Sonra Uzun Duraklama
İbrahim Müteferrika’nın ölümünden sonra Osmanlıda matbaa uzun bir durgunluğa girdi. İşletme, kadılardan İbrahim ve Ahmed efendilere bırakıldı; Beydilli’ye göre bunlar 1757’deki ikinci Vankulu baskısı dışında bir etkinlik gösteremedi. Turgut Kut’a göre 1784’te çıkan fermanla Vak‘anüvis Ahmed Vâsıf Efendi ile Beylikçi Râşid Efendi matbaayı satın alıp yeniden işletti. Bu matbaa da 1792-93’te büsbütün kapandı.
Mühendishane’den Dârüttıbâa’ya
Osmanlıda matbaa, III. Selim’in Nizam-ı Cedid döneminde yeniden canlandı. 1795’te Hasköy’de kurulan Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun için Râşid Efendi’nin basmahane takımları ve 316 cilt kitap, 1797’de 7.500 kuruşa satın alındı. Mühendishânelerin eğitimdeki yerini Osmanlı’da eğitim sistemi yazısında anlattık. Matbaa 1803’te Üsküdar’da yeniden açıldı ve “Dârüttıbâati’l-cedîde” adını aldı. 1807 ve 1808’deki ayaklanmalarda Nizam-ı Cedid’e duyulan tepkinin hedeflerinden biri oldu ve ağır zarar gördü.
Matbaa 1824’te İstanbul yakasına taşındı. Beydilli’ye göre ancak 1826’dan sonra başlayan yeni dönemde etkin bir faaliyete geçti. Yüzyılın sonlarına doğru vilayetlerdeki matbaaların sayısı yüzleri buldu; yalnız İstanbul’da elli dört büyük matbaa çalışıyordu.
Takvîm-i Vekāyi ve Resmî Matbaa
Devletin resmî gazetesi Takvîm-i Vekāyi, ilk sayısını 1 Kasım 1831’de çıkardı. Nesimi Yazıcı’ya göre amaç, iç ve dış kamuoyunu daha düzenli ve hızlı bilgilendirmekti. Gazetenin ilk dönemde 3.000’in biraz üstünde abonesi vardı. Belirli düzeydeki memurlar yıllık 120 kuruşla abone olmak zorundaydı.
1832’de gazete ile matbaanın idaresi Sahaflar Şeyhizâde Esad Efendi’ye verilerek birleştirildi. II. Meşrutiyet’e kadar matbaanın adı Matbaa-i Âmire olarak kaldı. Turgut Kut’a göre Arap harfleri basın-yayın hayatında 1 Aralık 1928’e kadar kullanıldı.
Osmanlıda Matbaa Gerçekten Geç mi Kaldı? Farklı Görüşler
Osmanlıda matbaa için “geç” sözünün ne kadar yerinde olduğu tartışmalıdır. Kemal Beydilli’ye göre 1727’nin genelde bir gecikme sayılmasının geçerli bir dayanağı yoktur. Gerekçesi, mevcut okuryazar kitlesi ile medrese öğrencilerinin gerekli kitaplarla yeterince donatılmış olmasıdır. Matbaa açıldıktan sonraki baskı ve satış rakamlarını da bu görüşe dayanak yapar.
Beydilli’ye göre satış miktarına bakılırsa Müteferrika matbaasının pek de başarısız sayılamayacağı öne sürülebilir. Öte yandan Beydilli, matbaanın Müteferrika’dan sonra kapanmasında geniş bir okur sayısına erişilememesinin önemli rol oynadığını yazar. Erhan Afyoncu da baskı adedinin 1.000-1.200’den 500’e inmesinde kitapların satılamamasının payı olduğunu belirtir.
Konuyu açıkça “gecikme” olarak ele alan çalışmalar da vardır. Ansiklopedinin kaynakçasında İsmet Binark’ın “Türkiye’ye Matbaanın Geç Girişinin Sebepleri Üzerine” (1968) makalesi yer alır. Orhan Koloğlu’nun Basımevi ve Basının Gecikme Sebepleri ve Sonuçları (1987) kitabı da aynı listededir. Arap harfli Türk matbaası, İstanbul’daki ilk Yahudi baskısından 234 yıl sonra açıldı.
Sık Sorulan Sorular
Osmanlıda matbaa ne zaman kuruldu?
İstanbul’da Yahudi matbaası 1493’te kitap basıyordu. Arap harfli ilk Türk matbaası ise Temmuz 1727’de izin aldı ve ilk kitabını 1729’da bastı.
Osmanlıda matbaayı kim kurdu?
İstanbul’daki ilk matbaayı XV. yüzyılın sonlarında İspanyol Yahudileri kurdu. Arap harfli Türk matbaasını ise İbrahim Müteferrika ile Said Efendi kurdu.
Müteferrika’nın bastığı ilk kitap hangisidir?
İlk kitap, 31 Ocak 1729’da tamamlanan Vankulu Lügati’dir. Eser, Sıhâhu’l-Cevherî tercümesidir.
İbrahim Müteferrika kaç kitap bastı?
Matbaası 1729-1742 arasında on yedi eser bastı. Baskı adedi genelde 500’dü.
Osmanlıda matbaa dinen yasak mıydı?
II. Bayezid ve Yavuz’a atfedilen yasak belgelenemiyor. Ancak 1727 izni dinî kitapları kapsamadı. 1797 tarihli bir fermana göre de Kur’an, hadis ve diğer dinî kitapların basılıp satılması yasaktı.
Sonuç
Matbaa Osmanlı topraklarına XV. yüzyılın sonunda Yahudi matbaacılarla girdi; Ermeni ve Rum matbaaları onu izledi. Arap harfli Türk matbaası 1727’de ferman, fetva ve dinî kitap basmama şartıyla kuruldu. Atfedilen eski yasaklar belgelenemiyor; dar okur kitlesi ise matbaanın Müteferrika’dan sonra kapanmasında önemli rol oynadı. Osmanlıda matbaa ancak XIX. yüzyılda, resmî matbaa ve Takvîm-i Vekāyi ile yaygınlaştı.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Matbaa maddesi (Osmanlı Devleti: Kemal Beydilli; Matbaa Hurufatı: Turgut Kut)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Müteferrika Matbaası maddesi (Kemal Beydilli)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, İbrâhim Müteferrika maddesi (Erhan Afyoncu)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Dârüttıbâa maddesi (Turgut Kut)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Sahaf maddesi (İsmail E. Erünsal)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Takvîm-i Vekāyi‘ maddesi (Nesimi Yazıcı)
