Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları, Birinci Dünya Savaşı’nın en çok tartışılan konularından biridir. Belgeler, Filistin halkının topluca Osmanlı ordusuna karşı ayaklandığını göstermez. Osmanlı’ya karşı isyanı 1916’da Hicaz’da Şerif Hüseyin başlattı. Filistinli Arapların önemli bir kısmı ise savaş boyunca Osmanlı ordusunda asker olarak görev yaptı.
Hızlı Özet
- Filistin, 1516’daki Mercidabık Savaşı’ndan sonra yaklaşık dört asır Osmanlı yönetiminde kaldı.
- Arap İsyanı’nı Filistinliler değil, Mekke emîri Şerif Hüseyin başlattı.
- Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları hakkında yayılan “15 bin asker” iddiası belgelerle doğrulanmamıştır.
- İngilizler 31 Ekim 1917’de Birüssebi’yi aldı, Aralık 1917’de Kudüs’e girdi.
- Eylül 1918’de Filistin’in tamamı İngiliz işgaline geçti.
- Filistin cephesinde hastalık ve yokluk da çok sayıda askerin ölümüne yol açtı.
İçindekiler
- Osmanlı yönetiminde Filistin
- Birinci Dünya Savaşı ve Filistin cephesi
- Arap İsyanı’nı kim başlattı?
- Yaygın iddialar ve belgeler
- Geri çekilme günleri
- Sık yapılan yanlışlar
- Savaştan sonra Filistin
- Sık sorulan sorular
Osmanlı Yönetiminde Filistin
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Filistin, Yavuz Sultan Selim döneminde 1516’daki Mercidabık Muharebesi’nden sonra Osmanlı idaresine girdi. Kanuni Sultan Süleyman, Kudüs’ün surlarını yeniden yaptırdı. Kubbetü’s-Sahre’nin duvarları ve kapısı da bu dönemde yenilendi. Bu eserler bugün de Kudüs’ün simgeleri arasındadır.
Osmanlı yönetimi yalnız 1831-1840 yılları arasında kesintiye uğradı. Ansiklopediye göre bölge bu dönemde Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa’nın eline geçti. Filistin 1840’ta İngiltere ve Avusturya’nın yardımıyla yeniden Osmanlı idaresine döndü. Kudüs ise 1872-1917 arasında doğrudan İstanbul’a bağlı bir mutasarrıflık oldu.
Ansiklopediye göre 1858’de çıkarılan Arazi Kanunnamesi ile toprakların çiftçiler adına tapuya bağlanması amaçlandı. Ancak köylüler vergi ve askerlik kaygısıyla bu işe istekli davranmadı. Bu durum, bölgede askerlik meselesinin uzun süredir hassas bir konu olduğunu gösterir.
Birinci Dünya Savaşı ve Filistin Cephesi
Filistin, savaşta Osmanlı’nın Mısır’daki İngilizlere karşı açtığı cephenin merkezi oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bahriye Nazırı Cemal Paşa, Dördüncü Ordu komutanlığına getirildi. Osmanlı kuvvetleri 7 Ocak 1915’te Birüssebi’de toplanarak Süveyş Kanalı’na yürüdü. Şubat 1915’teki Birinci ve Temmuz 1916’daki İkinci Kanal Harekâtı’nda istenen sonuç alınamadı.
Seferberlikle birlikte Filistin’den de çok sayıda genç Osmanlı ordusuna alındı. Bölgeyi 1915’te büyük bir çekirge istilası vurdu. Savaş yıllarında Suriye ve Lübnan’da ağır bir kıtlık yaşandı. Bu sıkıntılar hem halkı hem de orduyu derinden etkiledi.
İngilizler 1917’de karşı saldırıya geçti. Ansiklopediye göre Gazze önlerinde üç büyük çarpışma oldu. İlk ikisini Osmanlı kuvvetleri, üçüncüsünü İngilizler kazandı. General Allenby komutasındaki İngiliz ordusu 31 Ekim 1917’de Birüssebi’yi ele geçirdi.
Kudüs’ü savunmak için yeni bir ordu grubu kuruldu, ancak başarı sağlanamadı. Osmanlı birlikleri 8-9 Aralık gecesi kutsal şehri savaşmadan boşalttı. Ansiklopediye göre Allenby 11 Aralık 1917’de Kudüs’e girdi. Eylül 1918’e kadar Filistin’in tamamı İngilizlerin eline geçti. Kudüs’ün kaybını Kudüs hangi savaşla kaybedildi? yazısında ayrıntılı olarak anlattık.
Arap İsyanı’nı Kim Başlattı?
Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları sorusu çoğu zaman Arap İsyanı ile karıştırılır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre isyanın lideri Mekke emîri Şerif Hüseyin’di. Hüseyin, 1915-1916 yıllarında İngiliz yüksek komiseri McMahon ile mektuplaştı. Bu yazışmalarda kendisine bağımsız bir Arap devleti vaat edildi. İsyan 1916’da Hicaz’da başladı.
Ansiklopediye göre İngiltere ile Fransa, aynı günlerde bölgeyi aralarında paylaşan gizli Sykes-Picot Antlaşması’nı imzalamıştı (16 Mayıs 1916). İngiltere Dışişleri Bakanı Balfour da 2 Kasım 1917’de Filistin’de bir Yahudi yurdu kurulmasını destekleyen bildiriyi yayımladı. Ansiklopedi, o sırada Filistin nüfusunun yüzde 90’ının Arap olduğunu belirtir. Savaştan sonra San Remo Konferansı (1920) Filistin’i İngiliz mandasına bıraktı.
Bu gelişmeler, Arapların da İngiliz vaatleriyle aldatıldığını gösterir. Öte yandan Cemal Paşa’nın sert tutumu Arap aydınları arasında tepki doğurdu. Ansiklopediye göre 21 Ağustos 1915’te on bir, Mayıs 1916’da yirmi bir Arap milliyetçi lider askerî mahkeme kararıyla idam edildi. Bu idamlar, bazı Arap çevrelerinde yönetime duyulan güveni sarstı.
Filistinlilerin Osmanlı Askerlerine Yaptıkları: İddialar ve Belgeler
Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları konusunda en çok paylaşılan iddia, 15 bin Osmanlı askerinin gözlerinin oyulduğudur. Bu iddiayı destekleyen güvenilir bir arşiv belgesi ya da dönemin kaydı bilinmemektedir. Doğrulama platformlarının incelemeleri de iddianın dayanaksız olduğunu ortaya koymuştur. Böyle büyük bir olayın dönemin askerî raporlarında ve hatıralarda iz bırakmaması da dikkat çekicidir.
Belgeler daha karmaşık bir tablo çizer. Filistinli Arapların önemli bir kısmı Osmanlı ordusunda savaştı. Yerel halkın büyük bölümü isyana katılmadı. Osmanlı ordusundaki Arap subaylar arasında savaşın sonuna kadar görev yapanlar da vardı.
Bununla birlikte savaşın son yılına ait bazı hatıralar da vardır. Bu hatıralarda çöl kenarındaki bazı bedevi gruplarının geri çekilen birliklere saldırdığı anlatılır. Bu olaylar belirli yerlere ve gruplara özgüdür, bütün bir halka mal edilemez.
Konunun daha geniş bir değerlendirmesini Filistin Osmanlı’ya ihanet etti mi? yazısında bulabilirsiniz. Cemal Paşa’nın yanında görev yapan Falih Rıfkı Atay da Zeytindağı adlı hatıratında cephenin son yıllarını anlatır.
Geri Çekilme Günleri
Filistin cephesindeki Osmanlı askerleri 1917-1918 yıllarında çok ağır şartlarla karşılaştı. Açlık, salgın hastalıklar ve ikmal eksikliği birlikleri yıprattı. Cephe gerisindeki ulaşım zayıftı ve askerlerin önemli bir kısmı hastalıktan hayatını kaybetti. Ordunun ikmali büyük ölçüde demiryollarına bağlıydı ve Hicaz demiryolu Arap İsyanı sırasında sık sık saldırıya uğradı.
Eylül 1918’deki büyük İngiliz taarruzu cepheyi çökertti. İngilizlerin Megiddo dediği bu taarruz, Türk kaynaklarında Nablus Muharebesi olarak anılır. Liman von Sanders’in yönettiği Yıldırım Ordular Grubu ağır kayıp verdi ve on binlerce asker esir düştü. Yedinci Ordu’nun komutanı Mustafa Kemal Paşa, birliklerini kuzeye, Halep yönüne çekti. Ordunun geri kalanı Mondros Mütarekesi’ne kadar bu hatta tutundu.
Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları tartışılırken bu genel tablo göz önünde tutulmalıdır. Askerlerin büyük kısmı savaş, hastalık ve esaret yüzünden kayboldu. Savaşın genel sonucunu Osmanlı Devleti’nin yıkılışı yazısında ele aldık.
Sık Yapılan Yanlışlar
Bu konuda yazılan metinlerde bazı bilgi hataları sık görülür. Örneğin Filistin cephesinin komutanı olarak Halil Paşa gösterilir. Halil Paşa aslında Irak cephesinde görev yaptı ve 1916’da Kûtülammâre’de İngilizleri yendi. Filistin cephesinde ise Cemal Paşa, Alman generaller Falkenhayn ve Liman von Sanders ile Mustafa Kemal Paşa gibi komutanlar görev aldı.
Bir başka yanlış, 1834 ayaklanmasının Osmanlı’ya karşı yapıldığının söylenmesidir. O yıl Filistin, Mısır valisi Mehmed Ali Paşa’nın yönetimindeydi. Köylülerin isyanı, İbrahim Paşa yönetiminin zorla askere alma ve silah toplama uygulamalarına karşıydı. Ayaklanma, İbrahim Paşa’nın kuvvetlerince bastırıldı. Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları ile bu olay arasında bir bağ yoktur.
Savaşın diğer cephelerini anlamak için Çanakkale Savaşı ve Kafkas Cephesi yazılarımıza da bakabilirsiniz.
Savaştan Sonra Filistin
Ansiklopediye göre Allenby’nin işgaliyle Filistin’de askerî bir idare kuruldu. Bütün sivil makamlar İngiliz askerî yetkililerince dolduruldu. Yahudi nüfusu 1914’te 38.754 iken 1918’de 58.728’e çıktı. Araplar, İngilizlerin bölgeyi Yahudilere bırakacağı endişesine kapıldı. Manda yönetimiyle başlayan bu süreç, bugün de süren Filistin meselesinin başlangıcı oldu.
Sık Sorulan Sorular
Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları hakkında belge var mı?
Toplu bir saldırıyı ya da “15 bin asker” iddiasını doğrulayan güvenilir bir belge bilinmemektedir. Bazı bedevi gruplarının geri çekilen birliklere saldırdığına dair hatıralar ise vardır.
Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları Arap İsyanı ile aynı şey mi?
Hayır. Arap İsyanı’nı 1916’da Hicaz’da Mekke emîri Şerif Hüseyin başlattı. Filistin halkının büyük bölümü bu isyana katılmadı.
Filistinliler Osmanlı ordusunda savaştı mı?
Evet. Seferberlikle birlikte Filistin’den de pek çok kişi orduya alındı ve farklı cephelerde savaştı.
Kudüs ne zaman Osmanlı’nın elinden çıktı?
İngiliz ordusu Aralık 1917’de Kudüs’e girdi. Osmanlı birlikleri şehri savaşmadan boşaltmıştı. Allenby’nin şehre resmî girişi 11 Aralık 1917’dedir.
Filistin cephesinde hangi komutanlar görev yaptı?
Cemal Paşa, Kress von Kressenstein, Falkenhayn, Liman von Sanders ve Mustafa Kemal Paşa bu cephenin önemli komutanlarıdır.
Sonuç
Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları konusunda yaygın anlatılar, belgelerle çoğu zaman örtüşmez. Osmanlı’ya karşı isyanı Hicaz’da Şerif Hüseyin başlattı, Filistin halkının büyük bölümü buna katılmadı. Geri çekilme sırasında yaşanan saldırılar ise belirli gruplarla sınırlı kaldı. Filistin cephesindeki kayıpların asıl sebebi savaş, hastalık ve yokluktu.
filistin ve gazzede osmanlı askerleri pusuya düşürülmüş ingiliz ajan lawrens ın çabalarıyla Türk askerinin kafasını kesip getirene 1 ingiliz altını verileceği sözü verilmiş Osmanlı cepheye takviye kuvvetleri ve cephane malzeme gönderilmiş ama hiç biri birliğine varamamış, filistinliler ve asi araplar tarafından pusuya düşürülen askerlerin kafaları kıtır kıtır kesilip ingilizlere teslim edilmiştir şehit edilen askerlerin sayısı 800 den fazladır,filistinliler osmanlıdan kurtulduk diye büyük ateşler yakıp etrafında dönüp zılgıtlar çekmişler, osmanlıdan kurtulduk diye naralar atmışlar, 120 yıl sonra gelen ilahi adalet, Allah Türk askerlerinin kanını ahını yerde bırakmadı, aynısını şam da ve halepte de yapmışlar yaptıkları büyük vahşet ve katliam tarihe Türk katliamı olarak geçmiştir