Kafkas Cephesi Açılma Nedenleri: Sarıkamış ve Sonuçları

Kafkas Cephesi açılma nedenleri dört ana başlıkta toplanır. İlki Rusya’nın saldırısı, ikincisi Almanya’nın savaş planıdır. Osmanlı ayrıca 1878’de kaybettiği Kars, Ardahan ve Batum’u geri almak istiyordu. Turancılık düşüncesi de bu süreçte etkili oldu. Cephe Kasım 1914’te açıldı ve kısa süre sonra Sarıkamış Harekâtı ile büyük bir felakete sahne oldu.

Hızlı Özet

Kafkas Cephesi açılma nedenleri; Rus saldırısı, Almanya’nın beklentisi, kaybedilen topraklar ve Turancılıktır.
Rus birlikleri 1 Kasım 1914’te sınırı geçti ve cephe fiilen açıldı.
Almanya, Rus kuvvetlerinin Avrupa’ya kaydırılmasını önlemek istiyordu.
Sarıkamış Harekâtı 22 Aralık 1914’te başladı ve ağır kayıpla sonuçlandı.
Kars, Ardahan ve Batum 1918’de Brest-Litovsk Antlaşması ile geri alındı.

Kafkas Cephesi Açılma Nedenleri Nelerdir?

Ders kitaplarında Kafkas Cephesi açılma nedenleri genellikle şöyle sıralanır:

Rusya’nın Doğu Anadolu’ya saldırması ve Boğazlar üzerindeki hedefleri.
Almanya’nın, Rus ordusunu doğuda oyalama isteği.
Rusya’ya 1878’de bırakılan Kars, Ardahan ve Batum’u geri alma düşüncesi.
Turancılık, yani Rus yönetimindeki Türk ve Müslüman topluluklara ulaşma ülküsü.
Savaşın ilerleyen yıllarında Bakü petrollerinin önem kazanması.

Bu nedenlerin hepsi aynı ağırlıkta değildir. Cephenin açılmasını doğrudan tetikleyen olay, Rus birliklerinin sınırı geçmesiydi. Diğer nedenler ise Osmanlı’nın neden savunmayla yetinmeyip büyük bir taarruza giriştiğini açıklar. Bu yüzden Kafkas Cephesi açılma nedenleri yalnız Osmanlı’nın kararıyla açıklanamaz.

Cephe Nasıl Açıldı?

Osmanlı, 2 Ağustos 1914’te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzalamıştı. Buna rağmen savaşa hemen girmeyip silahlı tarafsızlık ilan etti. Aynı ay İngiliz donanmasından kaçan iki Alman kruvazörü Çanakkale’ye sığındı. Ansiklopediye göre hükümet bu gemileri satın alarak meseleye çözüm buldu. Gemilere Yavuz ve Midilli adları verildi, ama Alman mürettebatı görevde kaldı.

Osmanlı Devleti savaşa bir oldubitti ile girdi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Alman Amiral Souchon komutasındaki Osmanlı donanması 27 Ekim 1914’te Karadeniz’e açıldı. Yavuz ve Midilli’nin de katıldığı filo Rus gemilerini batırdı. Sivastopol ve Novorossiysk limanları topa tutuldu. Bunun üzerine Rusya, 2 Kasım 1914’te Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti.

Rus birlikleri ise 1 Kasım 1914’te sınırı geçerek Erzurum yönünde ilerlemeye başladı. Ansiklopediye göre Ruslar sınırlı bir harekâtla savaşı Osmanlı topraklarına taşımak istiyordu. Böylece bölgedeki Müslümanların direnişe geçmesini de önlemeyi amaçlıyorlardı. Üçüncü Ordu bu saldırıyı Köprüköy yakınlarında karşıladı. Ruslar 6-9 Kasım’daki Köprüköy Muharebesi’nden sonra sınıra yakın bir hatta çekildi.

Almanya’nın Savaş Planı

Osmanlı, Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın müttefiki olarak savaşa katıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Türk harekât planı, müttefiklerin Avrupa’daki yükünü hafifletmeye dayanıyordu. Bu amaçla Rusya’ya doğuda, İngiltere’ye ise Süveyş Kanalı’nda saldırılacaktı. Aynı stratejinin batıdaki sonucunu Çanakkale Savaşı’nın Osmanlı için önemi yazısında anlattık.

Ansiklopedinin Sarıkamış Harekâtı maddesi bu noktayı daha açık anlatır. Alman karargâhının yönlendirdiği plana göre doğudaki kuvvetlerin asıl görevi belliydi. Ruslar’ın Avrupa cephesine yeni kuvvet kaydırmasını engelleyeceklerdi. Kafkas Cephesi açılma nedenleri arasında Almanya’nın bu beklentisi bu yüzden öne çıkar. Türk ordularının genelkurmay başkanı olan Alman subayı Bronsart von Schellendorf da kuşatma fikrini destekliyordu.

Kars, Ardahan ve Batum Meselesi

Kafkas Cephesi açılma nedenleri arasında toprak kaybı meselesi de önemli yer tutar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu üç sancağa “elviye-i selâse” denir. Osmanlı, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nı (93 Harbi) kaybetmişti. Rusya bunun karşılığında ağır bir savaş tazminatı istedi. Berlin Antlaşması (13 Temmuz 1878) ile Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı.

Ansiklopediye göre bu bölgeden üç yıl içinde 120.000 kişi Anadolu içlerine göç etti. Bu kayıp, Osmanlı kamuoyunda kapanmamış bir yara olarak kaldı. Rusya ile süren uzun rekabetin arka planını Osmanlı-Rus savaşları yazısında ele aldık.

Turancılık ve Enver Paşa

Savaşın başında Başkumandan Vekili ve Harbiye Nazırı olan Enver Paşa, doğuda büyük bir zafer hayal ediyordu. Rus yönetimindeki Türk ve Müslüman toplulukları kurtarmak bu hayalin parçasıydı. Ansiklopediye göre Enver Paşa’nın savaş boyunca fiilen komuta ettiği tek cephe de burasıydı. Ansiklopediye göre harekât sırasında bütün Kafkasya’nın “Moskof boyunduruğu”ndan kurtarılacağı düşünülüyordu. Bu fikir, Türkçülüğün daha geniş bir biçimi olan Turancılıkla bağlantılıydı.

Kafkas Cephesi açılma nedenleri arasında en çok tartışılanı da bu ülküdür. Bazı tarihçiler Turancılığın askerî kararları gerçekçilikten uzaklaştırdığını düşünür. Nitekim ilk başarı haberleri gelince gazeteler “Turan yolunun açıldığını” yazdı. Dönemin fikir hayatını Osmanlı’nın fikir akımları yazısında anlattık.

Sarıkamış Harekâtı

Köprüköy’deki başarı Enver Paşa’yı daha büyük bir hedefe yöneltti. Üçüncü Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa ise kışlık donanım eksikliği yüzünden kış taarruzuna karşıydı. Ansiklopediye göre Enver Paşa, onun istifası üzerine ordunun komutasını bizzat üstlendi. Harekât 22 Aralık 1914’te başladı. Amaç, Rus ordusunun ikmal üssü Sarıkamış’ı alarak Rus kuvvetlerini kuşatmaktı.

Ansiklopediye göre Üçüncü Ordu’nun savaşçı mevcudu 96.550, karşısındaki Rus ordusu ise 65.000 civarındaydı. Sayıca üstünlüğe rağmen ikmal durumu çok kötüydü. Ruslar ihtiyaçlarını Kars-Sarıkamış demiryoluyla karşılıyordu. Osmanlı’nın en yakın istasyonu ise cephenin 600 kilometre gerisindeydi.

Kışlık giyim taşıyan gemiler Karadeniz’de Rus filosu tarafından batırılmıştı. Kadınlar ve çocuklar bile sırtlarında cepheye erzak taşıyordu.

Harekât başta umut verici ilerledi. Ancak 25 Aralık akşamı Ali İhsan Latif Paşa’nın kolordusu taarruzu durdurdu ve Ruslar zaman kazandı. Hâfız Hakkı Bey’in birlikleri ise Allahüekber Dağları’nı aşarken ağır kayıp verdi. Ruslar 1 Ocak 1915’te karşı taarruza geçti. Geri çekilme emri 4 Ocak’ta verildi.

Kayıp sayısı uzun süre tartışıldı. Ansiklopedinin Sarıkamış maddesine göre yaygın 90.000 şehit rakamı doğru değildir. Ruslar karlar eriyince 23.000 şehidi toplu mezarlara defnetti. Ansiklopedi, toplam şehit sayısının 30.000 civarında olduğunu ve yaklaşık 20.000 askerin esir düştüğünü belirtir. Ordu bu darbeden uzun süre toparlanamadı.

https://www.youtube.com/watch?v=JxCtudXSujU

Savaş Nasıl Devam Etti?

Sarıkamış’tan sonra doğudaki ordu savunmaya çekildi. Rus ordusu 1916 kışında büyük bir taarruz başlattı. Ansiklopediye göre Ruslar 16 Şubat 1916’da Erzurum’a girdi. Trabzon da 18 Nisan 1916’da işgal edildi. Erzincan’ın da düşmesiyle Doğu Anadolu’nun büyük bölümü Rus işgaline girdi.

Durum 1917’de Rusya’daki devrimle değişti. Bolşevik yönetimi savaştan çekilmek istiyordu. Aralık 1917’de Erzincan Mütarekesi imzalandı. Rusya 3 Mart 1918’de Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlı’ya geri verdi. Kâzım Karabekir Paşa’nın birlikleri 12 Mart 1918’de Erzurum’u geri aldı.

Haziran 1918’de yapılan halk oylaması, üç sancağın Osmanlı’ya katılmasını kesinleştirdi. Osmanlı birlikleri 1918 yazında Azerbaycan’a da ilerledi. Kafkas İslâm Ordusu Eylül 1918’de Bakü’ye girdi. Ancak 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi her şeyi değiştirdi. Osmanlı ordusu 1914 sınırlarına çekilmek zorunda kaldı.

Cephenin Sonuçları

Kafkas Cephesi açılma nedenleri ile cephenin sonuçları arasında büyük bir fark vardır. Osmanlı büyük hedeflerle başladığı savaşta önce ağır kayıplar verdi. Doğu Anadolu’nun önemli şehirleri yaklaşık iki yıl işgal altında kaldı. Bölge halkı büyük göçler ve acılar yaşadı. Savaşın genel sonucunu Osmanlı Devleti’nin yıkılışı yazısında ele aldık.

Kars ve Ardahan meselesi ise Millî Mücadele döneminde çözüldü. Ansiklopediye göre Kâzım Karabekir Paşa 30 Ekim 1920’de Kars’ı geri aldı. Ardından imzalanan Moskova (16 Mart 1921) ve Kars (13 Ekim 1921) antlaşmaları bugünkü sınırı belirledi. Kars ve Ardahan Türkiye’de kaldı, Batum ise Gürcistan’a bırakıldı.

Sık Sorulan Sorular

Kafkas Cephesi açılma nedenleri nelerdir?

Başlıca neden Rusya’nın saldırısıdır. Almanya’nın Rus ordusunu doğuda tutma isteği de etkiliydi. Kars, Ardahan ve Batum’u geri alma düşüncesi ile Turancılık diğer nedenlerdir.

Kafkas Cephesi açılma nedenleri arasında Almanya’nın rolü nedir?

Almanya, Rus kuvvetlerinin Avrupa’daki cephelere kaydırılmasını önlemek istiyordu. Bu yüzden Osmanlı’nın doğuda Rusya’ya saldırmasını destekledi.

Sarıkamış Harekâtı neden başarısız oldu?

Ağır kış şartları, yetersiz kışlık giyim ve zayıf ikmal başlıca nedenlerdir. Komuta hataları ve yorgun birliklerin uzun yürüyüşleri de yenilgiyi hızlandırdı.

Kars, Ardahan ve Batum ne zaman geri alındı?

Üç sancak 3 Mart 1918’de Brest-Litovsk Antlaşması ile Osmanlı’ya geri verildi. Mondros’tan sonra yeniden kaybedilen Kars, 30 Ekim 1920’de Kâzım Karabekir Paşa tarafından alındı.

Sonuç

Kafkas Cephesi açılma nedenleri; Rus saldırısı, Almanya’nın savaş planı, kaybedilen toprakları geri alma isteği ve Turancılık ülküsüdür. Cephe bu hedeflerle açıldı, ama Sarıkamış’ta ağır bir yenilgiyle sarsıldı. Rusya’daki devrim kısa süreli bir toparlanma sağladı. Kalıcı çözüm ise Millî Mücadele döneminde bulundu.

Kafkas Cephesi Açılma Nedenleri