Fetret Devri, 1402 Ankara Savaşı’ndan 1413’e kadar Yıldırım Bayezid’in oğullarının taht için birbiriyle savaştığı dönemdir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu mücadeleyi kazanan Çelebi Mehmed, Anadolu ve Rumeli’yi yeniden tek elde birleştirdi. Bu yazıda onun devleti nasıl topladığını adım adım anlatıyoruz.
Hızlı Özet
- Fetret Devri’nde Süleyman, Îsâ, Mûsâ ve Mehmed taht için savaştı.
- Mehmed Çelebi 1413’te Çamurlu’da Mûsâ’yı yenerek tek hükümdar oldu.
- Bizans’la uzlaşma ve vasallara barış güvencesi siyasetinin temeliydi.
- Cüneyd Bey, Karamanoğlu ve İsfendiyar Bey yeniden itaat altına alındı.
- Mustafa Çelebi ile Şeyh Bedreddin hareketleri bastırıldı.
- Tahrir ve timar sistemi bu dönemde geliştirildi.
İçindekiler
- Ankara’dan sonra
- Kardeşler arası mücadele
- Çamurlu ve tek hükümdarlık
- Anadolu’da düzen
- Mustafa Çelebi ve Şeyh Bedreddin
- Balkanlar ve deniz
- Timar, tahrir ve eserler
- Ölümü ve II. Murad
- Sık sorulan sorular
Fetret Devri Nasıl Başladı?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Fetret Devri, devleti parçalanmanın eşiğine getiren ve tarihin en önemli dönüm noktalarından birini oluşturan bir iç mücadele dönemiydi. Yıldırım Bayezid, Ankara Savaşı’ndan sonra Timur’un elinde öldü. Geride Süleyman, Îsâ, Mûsâ, Mehmed, Mustafa ve Kasım adlı oğulları kaldı. Savaşın ayrıntılarını Yıldırım Bayezid ve Ankara Savaşı yazımızda anlattık.
Timur, beyliklerin topraklarını eski sahiplerine iade etti, kalan yerleri de şehzadeler arasında paylaştırdı. Ansiklopediye göre bu dönemde bütün şehzadeler bir süre Timur’a tâbi olarak hüküm sürdü. Hepsinin hedefi ilk başkent Bursa’yı ele geçirmekti.
Devlet yine de tamamen dağılmadı. Ansiklopedi bunun asıl sebebini Rumeli’deki sağlam yerleşmede görür. Ortaya çıkan meseleler yarım yüzyıl kadar sürdü ve devlet teşkilatını, saltanat anlayışını ve veraset usulünü derinden etkiledi.
Kardeşler Arasında On Bir Yıllık Mücadele
Emîr Süleyman ve Gelibolu Antlaşması
Büyük şehzade Emîr Süleyman, Vezîriâzam Çandarlı Ali Paşa ile birlikte hazineyi ve arşivleri alıp Rumeli’ye geçti. Ansiklopediye göre Şubat 1403’te Bizans İmparatoru Manuel ile Gelibolu Antlaşması’nı imzaladı. Buna göre Selânik, Tesalya ve Karadeniz kıyısındaki bazı şehirler Bizans’a bırakıldı; Bizans’ın ödediği vergi de kaldırıldı. Süleyman ardından Edirne’de hükümdarlığını ilan etti.
Mehmed Çelebi’nin Amasya Üssü
Mehmed Çelebi ise Ankara’dan sonra Amasya ve Sivas yöresine çekildi. Ansiklopediye göre burada ulema ve şehir eşrafının desteğini aldı. Tokat-Amasya bölgesindeki Türkmen beyleriyle, mülklerini tanıma karşılığında hükümranlığını kabul ettiren bir uzlaşmaya vardı. Bu beylerin Türkmen ve Tatar kuvvetleri ordusunun önemli bir parçası oldu.
Mehmed, Bursa için ağabeyi Îsâ Çelebi ile karşılaştı ve Ulubat’ta onu yendi. Bursa’ya girerek hükümdarlığını ilan etti. Îsâ Çelebi bir süre sonra Eskişehir’de yakalanıp öldürüldü. Ardından Aydınoğlu, Menteşeoğlu ve Germiyanoğlu beyleri Mehmed’in hâkimiyetini tanımak zorunda kaldı.
Mûsâ Çelebi’nin Rumeli’ye Gönderilmesi
Emîr Süleyman Anadolu’ya geçip Bursa ve Ankara’yı alınca Mehmed yeniden Amasya’ya çekildi. Ağabeyini Rumeli’ye dönmeye zorlamak için kardeşi Mûsâ’yı Eflak üzerinden oraya gönderdi. Mûsâ, Rumeli beyleri ve timarlı sipahilerin katılmasıyla güçlendi. Sonunda 1411’de Edirne’yi aldı; Süleyman kaçarken yakalanıp öldürüldü.
Ancak Mûsâ, kardeşiyle yaptığı anlaşmaya uymayarak kendi adına para bastırdı ve hükümdarlığını ilan etti. Kör Şah Melik’i vezir, Mihaloğlu Mehmed Bey’i beylerbeyi, Şeyh Bedreddin’i kazasker yaptı. Ansiklopediye göre sert tavrı ve merkeziyetçi politikası uç beylerini kendisinden soğuttu.
Çamurlu Zaferi ve Tek Hükümdarlık
Mûsâ’nın İstanbul’u kuşatması, Bizans İmparatoru Manuel’i Mehmed’e yaklaştırdı. Mehmed Bizans gemileriyle Rumeli’ye geçti; fakat Ekim 1412’de İnceğiz’de Mûsâ’nın 7000 yeniçerisi karşısında yenildi. İkinci denemesi de başarısız oldu. Bunun üzerine Mûsâ’dan yüz çeviren Rumeli beylerini gizlice kendi tarafına çekmeye çalıştı.
Akıncı kumandanı Gazi Evrenos Bey ile hazırlıklarını tamamladı ve Dulkadıroğlu Nâsırüddin Bey’den yardımcı kuvvet aldı. Evrenos Bey, Sırpları da Mehmed’in safına çekti. İki ordu Sofya’nın güneyinde, Samakov yakınlarındaki Çamurlu sahrasında karşılaştı. Yenilen Mûsâ kaçarken yakalandı ve 5 Temmuz 1413’te öldürüldü.
Mehmed Çelebi böylece Edirne’de kendini devletin tek hükümdarı ilan etti. Ansiklopediye göre Bizans, Sırbistan, Eflak, Mora Despotluğu ve Atina Prensliği elçilerini kabul etti. Onları sağlam bir barış ve dostluk güvencesiyle geri gönderdi. Bu tavır, Fetret Devri boyunca izlediği uzlaşmacı siyasetin devamıydı.
Mehmed’in nihai başarısı, kendisine baba dediği imparatora karşı çoğunlukla yatıştırıcı tavrına dayanıyordu. Ansiklopedi, Fetret Devri boyunca Bizans’ın Anadolu ile Rumeli arasındaki geçişleri kontrol ettiğini hatırlatır. Bu yüzden İstanbul’la iyi ilişki, iki yakayı birleştirmenin de anahtarıydı.
Anadolu’da Düzeni Yeniden Kurmak
Balkanlarda kendini güvende hisseden Mehmed, sonraki iki yılı Anadolu’ya ayırdı. Ansiklopediye göre 1414’te İzmir’de beyliğini yeniden kuran Cüneyd Bey’i yendi ve Aydın-ili’ni bir sancak hâline getirdi. Bu mücadelede Germiyan ve Menteşe beyleri, Sakız Cenevizlileri ve Rodos şövalyeleri onun tarafını tuttu.
Mehmed, Mûsâ ile uğraşırken Karamanoğlu Mehmed Bey Bursa’yı otuz bir gün kuşatmıştı. Padişah sefere çıkmadan önce Karamanlıların hâmisi sayılan Memlük sultanına hediyelerle bir elçi gönderdi. Mart 1415’te Karamanlıları yenip Konya’yı kuşattı. Barış karşılığında Hamîd-ili ve Said-ili toprakları ülkeye katıldı.
Candaroğlu İsfendiyar Bey ise Karaman seferine yardımcı kuvvet göndermeye söz vererek bağlılığını bildirdi. Bu adımlar, Fetret Devri’nde dağılan beylikler dengesini yeniden Osmanlı lehine çevirdi. Anadolu’daki birliğin daha önceki aşamasını Anadolu Türk siyasi birliği yazımızda ele aldık.
Fetret Devri’nin Artçı Sarsıntıları
Mustafa Çelebi’nin Ortaya Çıkışı
Ansiklopediye göre Ankara’da Timur’a esir düşen ağabey Mustafa, Timurlu Şâhruh tarafından serbest bırakıldı ve Ocak 1415’te Trabzon’a ulaştı. Oradan Eflak’a geçti; Mehmed’in Niğbolu’ya gönderdiği Cüneyd Bey de ona katıldı. Eflak Voyvodası Mircea’nın desteğine rağmen uç kuvvetlerini kendi yanına çekemediler.
Mustafa ve Cüneyd, Bizans’ın yardımıyla Selânik’e geçip Serez’i aldılar. Ancak 1416 sonbaharında Mehmed onları yeniden Selânik’e sığınmaya zorladı. İmparator, Mehmed hayatta olduğu sürece onları hapiste tutmayı kabul etti. Karşılığında padişahtan yıllık 300.000 akçe aldı.
Şeyh Bedreddin Hareketi
Mûsâ’nın kazaskeri Şeyh Bedreddin, 1413’te ailesiyle İznik’e sürüldü ve kendisine 1000 akçe maaş bağlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre muhtemelen 1416’da İznik’ten kaçarak Kastamonu’da İsfendiyar Bey’e sığındı. Müridlerinden Börklüce Mustafa Aydın ve Karaburun’da, Torlak Kemal de Manisa’da geniş bir taraftar kitlesi topladı.
Mehmed bu hareketin üzerine büyük bir kuvvet gönderdi. Börklüce ve Torlak kuvvetleri yenildi; Bayezid Paşa kumandasındaki birlikler şeyhi de ele geçirdi. Şeyh Bedreddin, Serez’de bulunan padişahın huzuruna getirildi ve orada idam edildi.
Balkanlarda ve Denizde Denge
Ansiklopediye göre Mehmed’in vasallarını yeniden itaate alması, Bizans, Papa ve Venedik’i Haçlı seferi için diplomasiye yöneltti. Venedik, Fetret Devri’ndeki karışıklıktan yararlanarak kontrolünü Batı Yunanistan, Arnavutluk ve Mora’ya kadar genişletmişti. Mehmed 1415’te Ege’deki Venedik topraklarına akın düzenletti. Ancak Pietro Loredano kumandasındaki Venedik donanması 29 Mayıs 1416’da Gelibolu’daki Osmanlı donanmasını tahrip etti.
Mehmed 1419’da Eflak Voyvodası Mircea’ya karşı sefere çıktı. Tuna’nın sağ kıyısında Yeni Yergöğü Kalesi’ni yaptırdı; burası sonradan Rusçuk adını aldı. Neşrî’ye göre Mircea teslim oldu, üç oğlunu rehine gönderdi ve haraç ödemeyi kabul etti.
Timar, Tahrir ve Kalıcı Eserler
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mehmed’in saltanatındaki temel mesele, devletin 1402 felaketinden sonra Anadolu ve Balkanlarda yeniden hâkim güç olmasıydı. Sipahiler, yayalar, müsellemler, kapıkulları ve köylüler, statülerinin merkezî hükümetin varlığına bağlı olduğunu biliyordu. Bu yüzden tahrir ve timar sistemi bu dönemde geliştirildi ve yaygın biçimde uygulandı.
Mehmed, Bursa’da cami, medrese, imaret ve türbe yaptırıp bunlara vakıflar bağladı. Edirne’deki Eskicami onun zamanında tamamlandı ve camiye vakıf olarak bir bedesten inşa edildi. Bu eserler, Fetret Devri’nden sonra yeniden kurulan düzenin taştaki izleri sayılabilir. Merkezî yönetimin işleyişini Divan-ı Hümayun yazımızda anlattık.
Çelebi Mehmed’in Ölümü ve II. Murad
Son yılında hastalanan Mehmed’in en büyük amacı, büyük oğlu Murad’ın krizsiz tahta çıkmasıydı. Ansiklopediye göre bunun için imparatorla bir anlaşma yaptı. Küçük oğulları Yûsuf ve Mahmûd rehine olarak İstanbul’a gidecek, imparator da Mustafa’yı serbest bırakmayacaktı.
Mehmed 25 Haziran 1421’de Edirne’de öldü. Murad Bursa’da tahta çıktı ve kardeşlerini imparatora göndermeyi reddetti. Yeni dönemin olaylarını II. Murad dönemi ve Varna Savaşı yazımızda inceledik.
Sık Sorulan Sorular
Fetret Devri ne zaman başladı ve bitti?
1402 Ankara Savaşı ile başladı; Çelebi Mehmed’in 5 Temmuz 1413’te Mûsâ Çelebi’yi Çamurlu’da yenmesiyle sona erdi.
Fetret Devri’nde hangi şehzadeler mücadele etti?
Süleyman, Îsâ, Mûsâ ve Mehmed Çelebi mücadele etti; Mustafa ise Ankara’da esir düşmüştü.
Çelebi Mehmed neden kazandı?
DİA’ya göre Bizans’a karşı uzlaşmacı tavrı, beyliklerle dengeli ilişkileri ve Mûsâ’dan soğuyan uç beylerini kazanması belirleyici oldu.
Şeyh Bedreddin kimdir?
Mûsâ Çelebi’nin kazaskeriydi. İznik’e sürüldükten sonra Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal’le geniş bir harekete öncülük etti ve Serez’de idam edildi.
Çelebi Mehmed ne zaman öldü?
DİA’ya göre 25 Haziran 1421’de Edirne’de öldü.
Sonuç
Fetret Devri, Ankara yenilgisinin ardından devleti dağılmanın eşiğine getirdi. Çelebi Mehmed, Amasya’dan başlayan sabırlı mücadelesiyle kardeşlerini tek tek yendi ve 1413’te birliği yeniden kurdu. Bizans’la uzlaşma, beyliklerle denge ve isyanlara karşı kararlılık onun yöntemiydi. Timar ve tahrir düzeninin yaygınlaşması da oğlu II. Murad’a daha sağlam bir devlet bırakmasını sağladı.
“Fetret Devri Sonrası Çelebi Mehmed Devleti Nasıl Topladı?” üzerine bir yorum