Bulgaristan Türkleri soy ağacı araştırması üç kaynağa dayanır: Türkiye’deki nüfus kayıtları, Osmanlı arşivleri ve Bulgar arşivleri. Aileler 1877’den 1989’a kadar farklı göç dalgalarıyla Türkiye’ye geldi. Bu yüzden önce göç yılını ve dedelerin köyünü öğrenmek gerekir. Kayıtlar, Osmanlı döneminin tahrir defterlerine kadar uzanabilir.
Hızlı Özet
- Bulgaristan Türkleri soy ağacı için ilk adım, e-Devlet’teki alt-üst soy sorgusudur.
- Bu sorgu Türkiye’deki nüfus kayıtlarına dayanır ve çoğu zaman göç eden kuşaktan başlar.
- Daha eski kuşaklar için Osmanlı tahrir, nüfus ve yörük defterlerine bakılabilir.
- Başlıca göç dalgaları 1877-1878, 1912-1913, 1950-1951 ve 1989 yıllarında yaşandı.
- Zorla değiştirilen isimler, 1985-1990 arasındaki Bulgar kayıtlarında aramayı zorlaştırır.
İçindekiler
- Türk nüfusunun yerleşmesi
- Göç dalgaları
- Araştırmaya nereden başlanır?
- e-Devlet ve nüfus kayıtları
- Osmanlı arşivlerinde aile izi
- Bulgar arşivleri ve isim değişiklikleri
- Hangi kayıtta ne bulunur?
- Sık sorulan sorular
Türk Nüfusu Balkanlara Nasıl Yerleşti?
Osmanlılar XIV. yüzyılın ikinci yarısında Trakya’dan kuzeye doğru ilerledi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre fethedilen yerlere Anadolu’dan Türk göçmenler getirilerek nüfus artırıldı. Bulgar Krallığı’nın merkezi Tırnova, 1393’te Süleyman Çelebi komutasındaki kuvvetlerce alındı. Böylece bölge yaklaşık beş asır Osmanlı yönetiminde kaldı. Bu dönemi Yıldırım Bayezid ve Ankara Savaşı yazısında anlattık.
Göç edenlerin önemli bir kısmı yörüklerdi. Ansiklopediye göre Rumeli yörüklerinin yedi askerî birliği vardı: Kocacık, Naldöken, Ofçabolu, Selânik, Tanrıdağı, Vize ve Yanbolu. Kocacık yörükleri Edirne’den Şumnu, Varna ve Silistre’ye kadar uzanan geniş bir alanda yaşıyordu. Bu gruplar 1691’de “evlâd-ı fâtihân” adıyla yeniden düzenlendi.
Türk nüfusu özellikle kuzeydoğudaki Deliorman ile güneydeki Kırcaali ve Rodoplar çevresinde yoğunlaştı. Ansiklopediye göre Deliorman, Osmanlı döneminde Hezargrad (Razgrad) ve Şumnu kazalarına bağlıydı. Varna ve Dobruca yöresinde ise Türkçe konuşan Hristiyan Gagavuzlar yaşar. Ansiklopedideki Bulgar istatistiklerine göre Türklerin ülke nüfusundaki payı 1887’de yüzde 19,2 idi. Bu oran 1934’te yüzde 10,2’ye indi.
Göç Dalgaları
Aile tarihini araştırırken göç yılı en önemli bilgidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında ve sonrasında 500.000 ile 600.000 Türk öldürüldü ya da göçe zorlandı. Filibe sancağında 1875’te 300.000 olan Türk nüfusu 1878’de 15.000’e düştü. Bu savaşın arka planını Osmanlı-Rus savaşları yazısında ele aldık.
Göç sonraki yıllarda da sürdü. Ansiklopediye göre Bulgar istatistiklerinde 1893-1902 arasında 72.524 Müslüman Türk’ün göç ettiği görülür. Balkan Savaşı’ndan sonra 115.883 kişi iskân edilmek için başvurdu. Bu savaşın etkilerini Balkan Savaşları yazısında anlattık.
Cumhuriyet döneminde de büyük dalgalar yaşandı. Ağustos 1950’de Bulgar hükümeti, 250 bin kişinin üç ay içinde kabul edilmesini istedi. Yaklaşık 154 bin kişi 1950-1951 yıllarında Türkiye’ye geldi. Ardından 1968 anlaşmasıyla başlayan yakın akraba göçü 1978’e kadar sürdü.
Ansiklopediye göre 1989’da zorunlu pasaportla çıkarılan 340.000 Türk Türkiye’ye göç etti. Bulgar yönetimi bu sürgüne “büyük gezi” adını verdi. Göç edenlerin 160.000’i daha sonra geri döndü. Göçmenlerin önemli bir kısmı Trakya, Marmara ve Ege illerine yerleşti.
Bulgaristan Türkleri Soy Ağacı Nasıl Araştırılır?
Bulgaristan Türkleri soy ağacı çalışmasında en yeni kayıttan en eskiye doğru ilerlemek gerekir. İlk adım, ailedeki yaşlılarla konuşmaktır. Sözlü bilgiler, arşivde hangi defterin aranacağını belirler. Görüşmelerde şu bilgiler not edilmelidir:
- Dedelerin ve ninelerin adları, lakapları ve doğum yılları.
- Göç yılı ve Türkiye’de ilk yerleşilen il ya da köy.
- Ailenin geldiği köyün Türkçe ve Bulgarca adı.
- 1984-1989 arasında zorla verilen Bulgarca isimler.
- Evde saklanan pasaport, göçmen belgesi, tapu ve mektuplar.
Aile büyüklerinin anlattıkları bazen eksik ya da karışık olabilir. Bu yüzden her bilgiyi bir belgeyle doğrulamak gerekir. Özellikle doğum yılları ve köy adları kuşaktan kuşağa aktarılırken değişebilir.
e-Devlet ve Nüfus Kayıtları
Türkiye’deki ilk durak, e-Devlet’teki “Alt-Üst Soy Bilgisi Sorgulama” hizmetidir. Hizmet, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün kayıtlarını kullanır. Sorgu, Türkiye nüfusuna kayıtlı akrabaları ve aralarındaki bağı gösterir. Göçmen aileler için kayıtlar çoğu zaman Türkiye’ye gelip nüfusa yazılan kuşaktan başlar. Bu yüzden e-Devlet, Bulgaristan Türkleri soy ağacı için iyi bir başlangıçtır ama tek kaynak değildir.
Daha ayrıntılı bilgi için nüfus müdürlüklerinden eski kayıt örnekleri istenebilir. Göç ve iskân belgelerinin bir kısmı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nın Cumhuriyet Arşivi’nde saklanır. Bu belgelerde ailenin geldiği yere dair bilgiler bulunabilir.
Osmanlı Arşivlerinde Aile İzi
Bölgenin büyük kısmı 1878’de Osmanlı yönetiminden çıktı. Ansiklopediye göre Kırcaali ve çevresi ise 1912’deki Balkan Savaşı’na kadar Osmanlı topraklarında kaldı. Bu tarihlerden önceki kuşaklar için Osmanlı kayıtlarına bakmak gerekir. Aile hangi bölgeden geldiyse araştırmaya o bölgenin defterlerinden başlanmalıdır.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tahrir defterleri köylerdeki yetişkin erkekleri baba adlarıyla birlikte yazar. Kayıtlar “Ali veled-i Mehmed” biçimindedir ve medeni durum da belirtilir. Bu defterler arşiv kataloglarında “tapu tahrir defterleri” adıyla geçer.
Ansiklopediye göre 1831’deki ilk Osmanlı nüfus sayımı yalnız erkekleri kaydetti. Yörük ve evlâd-ı fâtihân grupları için ayrıca sayım defterleri tutuldu. Örneğin 1691 tarihli evlâd-ı fâtihân defteri bugün Osmanlı Arşivi’ndedir. Bulgaristan Türkleri soy ağacı için bu belgeler, köy ve kaza adı biliniyorsa çok değerlidir.
Osmanlı belgeleri Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır, bu yüzden okumak için uzman desteği gerekebilir. Eski kayıtlarda sık geçen adları Osmanlı erkek isimleri yazısında derledik. Kayıtların neden tutulduğunu anlamak için Osmanlı’da vergi birimleri yazısına da bakabilirsiniz.
Bulgar Arşivleri ve İsim Değişiklikleri
Osmanlı yönetimi sona erdikten sonra doğum, evlilik ve ölüm kayıtlarını Bulgar makamları tuttu. Bulgaristan’daki belediyeler ve bölgesel devlet arşivleri bu kayıtların başlıca adresidir. Belgeler Bulgarca olduğu için tercüme desteği gerekebilir.
Bu kayıtlarda önemli bir engel vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bulgar yönetimi 1984’te Türklerin isimlerini zorla Slav-Bulgar isimleriyle değiştirdi. Aynı uygulama 1972’de Pomaklara, 1980’de Çingenelere yapılmıştı. Türklere kendi isimlerini taşıma hakkı 1990’da geri verildi. Bu yüzden aynı kişi o yıllara ait belgelerde farklı bir adla görünebilir.
Köy adları da zaman içinde değişti. Pek çok Türkçe köy adının yerini Bulgarca adlar aldı. Bulgaristan Türkleri soy ağacı çalışmasında eski ve yeni yer adlarını eşleştirmek bu yüzden önemlidir. Bu eşleştirme zaman alabilir.
Hangi Kayıtta Ne Bulunur?
Bulgaristan Türkleri soy ağacı için başvurulabilecek başlıca kayıtlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.
| Kayıt | Dönem | Ne gösterir? |
|---|---|---|
| e-Devlet alt-üst soy sorgusu | Göçten sonra | Türkiye nüfusuna kayıtlı akrabalar |
| Nüfus müdürlüğü kayıt örnekleri | Göçten sonra | Ayrıntılı aile kayıtları |
| Cumhuriyet Arşivi | 1923 sonrası | Göç ve iskân belgeleri |
| Tapu tahrir defterleri | XV-XVI. yüzyıl | Yetişkin erkekler ve baba adları |
| Yörük ve evlâd-ı fâtihân defterleri | XVI-XVIII. yüzyıl | Yörük grupları |
| 1831 nüfus sayımı | 1830-1831 | Erkek nüfus |
| Bulgar belediye ve bölge arşivleri | 1878 sonrası | Doğum, evlilik ve ölüm kayıtları |
Bu kayıtlar birbirini tamamlar. Bir kaynakta bulunamayan bilgi çoğu zaman başka bir defterde çıkar. Bulgaristan Türkleri soy ağacı çalışmasında ev belgeleri de unutulmamalıdır. Eski aile Kur’anlarının ilk sayfalarına doğum ve ölüm tarihleri yazılırdı. Köy mezarlıklarındaki taşlar da önemli ipuçları verir.
Sık Sorulan Sorular
Bulgaristan Türkleri soy ağacı e-Devlet’ten öğrenilebilir mi?
Kısmen öğrenilebilir. e-Devlet yalnız Türkiye nüfusuna kayıtlı kişileri gösterir. Göçten önceki kuşaklar için arşivlere bakmak gerekir.
Bulgaristan Türkleri soy ağacı için hangi arşivlere bakılır?
Türkiye’de nüfus müdürlükleri ile Devlet Arşivleri Başkanlığı’nın Osmanlı ve Cumhuriyet arşivleri başlıca adreslerdir. Göçten önceki dönem için bölgesel Bulgar arşivlerine de başvurulabilir.
Tahrir defterlerinde kadınlar yazılı mı?
Genellikle hayır. Tahrir defterleri vergi amacıyla tutulduğu için yetişkin erkekleri kaydeder.
Kırcaali kökenli aileler hangi kayıtlara bakmalı?
Kırcaali ve çevresi 1912’ye kadar Osmanlı yönetiminde kaldı. Bu yüzden bu bölgeden gelen ailelerin izleri o tarihe kadar Osmanlı defterlerinde aranabilir.
1989 göçü nedir?
Bulgar yönetiminin isim değiştirme baskısından sonra yaşanan zorunlu göçtür. Ansiklopediye göre bu süreçte 340.000 Türk Türkiye’ye geldi.
Sonuç
Bulgaristan Türkleri soy ağacı, sabırla ve adım adım yürütülmesi gereken bir araştırmadır. İşe aile büyüklerinin anlattıkları ve e-Devlet kayıtlarıyla başlamak gerekir. Göç yılı ve köy adı bulunduktan sonra Osmanlı ve Bulgar arşivlerine geçilebilir. İsim ve yer adı değişikliklerini hesaba katmak, aramayı çok kolaylaştırır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Bulgaristan maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Deliorman maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Yörükler maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Evlâd-ı Fâtihân maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Tahrir maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Nüfus maddesi
- Kemal H. Karpat, Osmanlı Nüfusu (1830-1914).
