Filistin Osmanlıya İhanet Etti Mi? 1916-1918 Belgeleri Ne Diyor?

Filistin Osmanlıya ihanet etti mi sorusunun kısa cevabı hayırdır. Belgeler, bölge halkının topluca Osmanlı’ya karşı ayaklandığını göstermez. Osmanlı’ya karşı Arap İsyanı’nı 1916’da Hicaz’da Mekke emîri Şerif Hüseyin başlattı. Bölgenin Arap halkının büyük bölümü ise savaş boyunca Osmanlı yönetimine bağlı kaldı ve pek çoğu Osmanlı ordusunda savaştı.

Hızlı Özet

Bölge, 1516’dan 1917’ye kadar yaklaşık dört asır Osmanlı yönetiminde kaldı.
Arap İsyanı’nı bölge halkı değil, Mekke emîri Şerif Hüseyin başlattı.
İngilizler hem Araplara hem de Siyonistlere birbiriyle çelişen vaatlerde bulundu.
Kudüs Aralık 1917’de, savaşmadan İngilizlerin eline geçti.
Halkın büyük kısmı isyana katılmadı.
Savaştan sonra bölge İngiliz mandası altına girdi ve Araplar bu yönetime karşı çıktı.

Filistin Osmanlıya İhanet Etti Mi?

“İhanet” suçlaması, Birinci Dünya Savaşı’ndaki Arap İsyanı’nın bütün Araplara mal edilmesinden doğar. Oysa isyan Hicaz’da başladı ve liderleri Mekke emîri Şerif Hüseyin ile oğullarıydı. Kudüs, Nablus ve Gazze çevresindeki halkın büyük kısmı isyana katılmadı. Bu yüzden bütün bir halkı ihanetle suçlamak tarihî gerçeklere uymaz. Tarih yazımında bu ayrımı yapmak önemlidir.

Elbette savaş yıllarında bazı Arap aydınları Osmanlı yönetimine karşı tavır aldı. Bazı bedevi grupları da geri çekilen birliklere saldırdı. Ancak bu olaylar sınırlı kaldı ve bölgenin genel tutumunu yansıtmaz. Konunun askerî yönünü Filistinlilerin Osmanlı askerlerine yaptıkları yazısında ayrıntılı olarak ele aldık.

Dört Asırlık Osmanlı Yönetimi

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bölge, Yavuz Sultan Selim döneminde 1516’daki Mercidabık Muharebesi’nden sonra Osmanlı idaresine girdi. Kanuni Sultan Süleyman, Kudüs’ün surlarını yeniden yaptırdı. Kubbetü’s-Sahre’nin duvarları ve kapısı da bu dönemde yenilendi. Ansiklopediye göre Harem bölgesini çevreleyen duvarlar da yeniden inşa edildi.

Ansiklopediye göre Osmanlı yönetimi yalnız 1831-1840 yılları arasında, Kavalalı Mehmed Ali Paşa döneminde kesintiye uğradı. Kudüs 1872-1917 yılları arasında doğrudan İstanbul’a bağlı bir mutasarrıflık oldu. Nablus ve Akka ise 1888’de kurulan Beyrut vilayetine bağlandı. Yavuz’un Mısır seferini halifeliğin Osmanlı’ya geçişi yazısında anlattık.

Kubbetü's-Sahra'nın göründüğü eski Kudüs fotoğrafı ve üzerine yerleştirilmiş Osmanlıca belge

Bölge, son dönemde Osmanlı siyasi hayatına da katıldı. 1877’de açılan ilk Meclis-i Mebusan’da Kudüs’ü Yusuf Ziya el-Hâlidî temsil etti. Yafa ile Kudüs arasındaki demiryolu 1892’de açıldı. Hicaz Demiryolu’nun Hayfa kolu da bölgeyi Şam’a bağladı.

Arap İsyanı Kimin İsyanıydı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Şerif Hüseyin, 1915-1916 yıllarında İngiliz yüksek komiseri McMahon ile mektuplaştı. Bu yazışmalarda kendisine bağımsız bir Arap devleti vaat edildi. Hüseyin, bu vaatlere güvenerek 1916’da Osmanlı’ya karşı isyan etti. Ansiklopediye göre İngilizler bu isyana Çanakkale’deki hayal kırıklığından sonra daha çok önem verdi.

Ancak İngiltere ile Fransa aynı günlerde bölgeyi aralarında paylaşan gizli Sykes-Picot Antlaşması’nı imzaladı. Ansiklopediye göre İngiltere Dışişleri Bakanı Balfour da 2 Kasım 1917’de Filistin’de bir Yahudi yurdu kurulmasını destekleyen bildiriyi yayımladı. Ansiklopedi bu gelişmeleri İngilizlerin Arapları vaatlerle aldatması olarak değerlendirir. Bu belgeler, isyanın asıl kazananının İngiltere ve Fransa olduğunu gösterir.

Arap Milliyetçiliği Nasıl Gelişti?

XX. yüzyılın başında bazı Arap aydınları gizli cemiyetler kurdu. Bu cemiyetlerin çoğu başlangıçta bağımsızlık değil, imparatorluk içinde daha fazla hak istiyordu. 1913’te Paris’te toplanan Arap Kongresi de yerinden yönetim ve Arapçanın resmî alanlarda kullanılması gibi talepleri dile getirdi. İttihat ve Terakki’nin merkeziyetçi politikaları ise bu hoşnutsuzluğu artırdı.

Yine de bu hareketler, savaşın başında halkın geniş kesimlerine yayılmış değildi. Arap milliyetçiliği daha çok şehirli aydınlar arasında güçlüydü. Kırsal kesimde yaşayan halkın çoğu ise geleneksel bağlılıklarını sürdürdü.

Bölge Halkı Savaşta Ne Yaptı?

Seferberlikle birlikte bölgeden de çok sayıda genç Osmanlı ordusuna alındı. Askerler Süveyş Kanalı’ndan Kafkasya’ya kadar farklı cephelerde savaştı. Arap askerlerden oluşan alaylar Çanakkale’de de görev yaptı. Bölgenin önde gelen ailelerinin çoğu savaşın sonuna kadar Osmanlı yönetimiyle iş birliği yaptı.

Savaş yılları bölge halkı için çok ağır geçti. 1915’te büyük bir çekirge istilası yaşandı, savaş boyunca kıtlık ve salgınlar görüldü. Ansiklopediye göre Dördüncü Ordu komutanı Cemal Paşa’nın sert tedbirleri de tepki doğurdu. Askerî mahkeme kararıyla 1915’te on bir, 1916’da yirmi bir Arap milliyetçi lider idam edildi.

Kudüs’ün Kaybı

İngiliz ordusu 1917’de Gazze ve Birüssebi hattını aştı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Birüssebi 31 Ekim 1917’de düştü. Kudüs’ü savunmak için kurulan yeni ordu grubu da başarılı olamadı. Osmanlı birlikleri 8-9 Aralık gecesi kutsal şehri savaşmadan boşalttı. Ansiklopediye göre General Allenby 11 Aralık 1917’de şehre girdi.

Şehri İngilizlere Kudüs Belediye Başkanı Hüseyin Selim el-Hüseynî teslim etti. Böylece kutsal mekânların çatışmalarda zarar görmesi önlendi. Ansiklopediye göre Kudüs 1917-1920 yılları arasında İngiliz askerî yönetiminde kaldı.

Ansiklopediye göre İngilizler Eylül 1918’e kadar bölgenin tamamını ele geçirdi. Böylece yaklaşık dört yüz yıllık Osmanlı yönetimi sona erdi. Bu, bölgenin yaklaşık dört asır sonra el değiştirmesi demekti. Kudüs’ün kaybını Kudüs hangi savaşla kaybedildi? yazısında anlattık.

Savaştan Sonra Ne Oldu?

Savaştan sonra Araplar, bölgenin kendilerine bırakılmasını istedi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre San Remo Konferansı 1920’de bölgeyi İngiliz mandasına verdi. Bu yönetim 24 Temmuz 1922’de Milletler Cemiyeti tarafından da onaylandı. İngiltere ayrıca Şeria Nehri’nin doğusunu ayırarak Ürdün Emirliği’ni kurdu. Emirliğin başına Şerif Hüseyin’in oğlu Abdullah getirildi.

Ansiklopediye göre Yahudi nüfusu 1914’te 38.754 iken 1918’de 58.728’e çıktı. Araplar, İngilizlerin bölgeyi Yahudilere bırakacağından endişe etti. 1920, 1928, 1929 ve 1933’te çeşitli ayaklanmalar yaşandı. Kudüs başmüftüsü Hacı Emîn el-Hüseynî bu dönemde Arap muhalefetinin önde gelen lideri oldu.

Bu gelişmeler, savaşın bölge Araplarına beklediklerini vermediğini gösterir. İsyandan kazançlı çıkacakları düşünülen Araplar, İngiliz mandası ile yeni bir mücadeleye girmek zorunda kaldı. Ansiklopediye göre 1936’da kurulan Yüksek Arap Komitesi’nin başına da Hacı Emîn el-Hüseynî getirildi.

Osmanlı Döneminden Kalan İzler

Dört asırlık Osmanlı yönetiminin izleri bugün de görülebilir. Kudüs’ü çevreleyen surlar ve şehrin ünlü Şam Kapısı, Kanuni döneminde yaptırıldı. Şehrin dört bir yanındaki sebiller de bu dönemden kalmadır. Yafa’daki saat kulesi ise II. Abdülhamid’in tahta çıkışının yirmi beşinci yılı için yapıldı.

Bu eserler, bölgenin Osmanlı ile olan uzun ve köklü bağını gösterir. Halkın büyük bölümünün savaş yıllarında da bu bağa sadık kaldığını unutmamak gerekir.

Yaygın Yanlışlar

Bu konuda yazılan metinlerde bazı yanlışlar sık görülür. Örneğin Şerif Hüseyin bazen “Filistin cephesinde ihanet eden komutan” olarak tanıtılır. Oysa Hüseyin, Osmanlı ordusunda bir cephe komutanı değil, Mekke emîriydi. İsyanı da Hicaz’da başlattı.

Bir başka yaygın iddia, bölge halkının binlerce Osmanlı askerini kör ettiğidir. Bu iddiayı doğrulayan güvenilir bir belge bilinmemektedir. Osmanlı ordusunda savaşan bölge halkının kesin sayısı da bilinmez, bu konuda verilen yüksek rakamlar belgeye dayanmaz. Savaşın genel sonuçlarını Osmanlı Devleti’nin yıkılışı yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Filistin Osmanlıya ihanet etti mi?

Hayır. Bölge halkı topluca Osmanlı’ya karşı ayaklanmadı. Arap İsyanı’nı Hicaz’da Şerif Hüseyin başlattı ve bölge halkının büyük kısmı bu isyana katılmadı.

Filistin Osmanlıya ihanet etti mi sorusu neden sorulur?

Arap İsyanı’nın bütün Araplara mal edilmesi ve savaş sonundaki bazı olaylar bu soruyu doğurdu. Ancak belgeler toplu bir ihaneti desteklemez.

Kudüs ne zaman Osmanlı’dan çıktı?

İngiliz ordusu Aralık 1917’de Kudüs’e girdi. Osmanlı birlikleri şehri savaşmadan boşaltmıştı. Şehri belediye başkanı teslim etti.

Şerif Hüseyin kimdir?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre İstanbul’da doğdu ve uzun süre Şûrâ-yı Devlet üyeliği yaptı. Kasım 1908’de Mekke emîri olarak atandı. Oğulları ise Osmanlı Meclisi’nde mebustu.

Arap İsyanı ne zaman başladı?

1916’da Hicaz’da başladı. İsyanın lideri, İngilizlerle mektuplaşarak bağımsız bir Arap devleti sözü alan Mekke emîri Şerif Hüseyin’di.

Sonuç

Filistin Osmanlıya ihanet etti mi sorusuna belgeler “hayır” cevabını verir. Arap İsyanı Hicaz’da başladı ve bölge halkının büyük bölümü savaş boyunca Osmanlı yönetimine bağlı kaldı. Savaştan sonra ise Araplar, İngiliz vaatlerinin boş çıktığını gördü. İngiliz mandası altında yeni bir mücadele dönemi başladı. Bu nedenle toplu ihanet iddiası, tarihî kayıtlarla desteklenmez.