Napolyon’u Akka’da Mağlup Eden Ordu: Cezzâr ve 1799 Kuşatması

Napolyon’u Akka’da mağlup eden ordu, Cezzâr Ahmed Paşa’nın komutasındaki Osmanlı garnizonudur. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kuşatma Mart 1799’da başladı. Savunmacılara İngiliz donanması yardım etti ve kalede bir Nizâm-ı Cedîd birliği de bulunuyordu. Bonapart, 20 Mayıs 1799’da kuşatmayı kaldırıp geri çekilmek zorunda kaldı.

Hızlı Özet

Akka’yı Sayda ve Şam valisi Cezzâr Ahmed Paşa savundu.
Kuşatma 18 Mart 1799’da başladı, ilk hücumlar 19-20 Mart’ta yapıldı.
İngiliz donanması ve Nizâm-ı Cedîd askerleri savunmaya destek verdi.
Fransız ordusu 20 Mayıs’ta kuşatmayı kaldırdı.
Bu başarısızlık, Napolyon’un Doğu’daki planlarını boşa çıkardı.

Napolyon’u Akka’da Mağlup Eden Ordu Hangisidir?

Kısa cevap, Cezzâr Ahmed Paşa’nın Akka’daki Osmanlı kuvvetleridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Cezzâr, Mısır’ı çok iyi tanıdığı için Mısır seraskerliğine atanmıştı. Akka’daki kuvvetler arasında yeni kurulan Nizâm-ı Cedîd ordusuna mensup bir birlik de vardı. İngiliz donanması da savunmaya denizden yardım etti. Bu yüzden savunma, Osmanlı askerleri ile İngiliz denizcilerinin ortak başarısıdır.

Nizâm-ı Cedîd, III. Selim’in 1793’te kurduğu yeni usul ordudur. Akka’daki birlik, bu ordunun ilk sınavlarından birini veriyordu. Bazı Batılı anlatımlar zaferi yalnızca İngilizlere mal eder. Oysa ansiklopediye göre savunmanın asıl yükünü Cezzâr ve garnizonu taşıdı, İngilizler ise denizden yardım etti.

Fransızlar Mısır’a Neden Geldi?

Fransa, 1798’de Mısır’ı işgal ederek Doğu Akdeniz’e yerleşmek ve İngiltere’nin Hindistan yolunu tehdit etmek istedi. Napolyon Bonapart’ın ordusu 1 Temmuz 1798’de İskenderiye’ye çıktı ve kısa sürede Kahire’ye ulaştı. Ancak İngiliz amirali Nelson, 1 Ağustos 1798’de Ebukır’da Fransız donanmasını yok etti. Bu yenilgi, Mısır’daki Fransız ordusunun deniz bağlantısını büyük ölçüde kesti.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mısır’ın işgaline büyük tepki gösteren Osmanlı hükümeti, Cezzâr’ı Mısır seraskeri olarak atadı. Ona asker ve malzeme göndermeye de karar verdi. Osmanlı Devleti Fransa’ya savaş ilan etti ve İngiltere ile Rusya’yla ittifak kurdu. Böylece eski dost Fransa kısa sürede düşman safına geçmiş oldu. Dönemin arka planını Fransız İhtilali’nin etkileri yazısında ele aldık.

Cezzâr Ahmed Paşa Kimdir?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Cezzâr Ahmed Paşa Bosnalıydı; doğum tarihi 1720, 1722 ya da 1735 olarak verilir. Bosna Valisi Hekimoğlu Ali Paşa’nın hizmetine girip 1756’da onunla Mısır’a gitti. Ansiklopediye göre “deve kasabı” anlamındaki Cezzâr lakabını bedevilerle yaptığı savaşlar sırasında aldığı rivayet edilir. III. Selim’in hatlarında bile adı yalnızca Cezzâr ya da Cezzâr Paşa olarak geçer.

Ansiklopediye göre bölgede isyan eden Zâhir el-Ömer 1775’te ortadan kaldırılınca vezirlik rütbesiyle Sayda valiliğine getirildi. 1780’de ise Şam valisi oldu. Yaklaşık otuz yıl boyunca bu karışık bölgeyi Akka’dan yönetti. Akka, Sayda ve Beyrut’taki ticareti kontrol altına aldı; pamuk, hububat ve ipek ticaretini tekeline geçirdi. Ansiklopediye göre bu iktisadi güç, siyasi gücünün de anahtarı oldu.

Ansiklopediye göre Mısır’da önce Emîr-i Hac Sâlih el-Kāsımî’ye, sonra Bulutkapan Ali Bey’e kapılandı. Ali Bey’in on sekiz has memlükü arasına girdi. Daha sonra Suriye’ye geçti ve Beyrut mütesellimliği yaptı. Boşnak, Arnavut ve Kuzey Afrikalılardan oluşan memlükleriyle güçlü bir askerî kuvvet kurdu.

Ansiklopediye göre ticari faaliyetleri Fransızları rahatsız etti ve İstanbul’daki Fransız elçisi onu III. Selim’e şikâyet etti. 1782-1785 yıllarında konsolos Renaudot zamanında ilişkiler kısmen düzeldi. Ancak Fransa’nın Mısır’ı işgali bu yakınlaşmayı tamamen bozdu.

Akka Kuşatması Nasıl Geçti?

Ansiklopediye göre Mısır’da sıkışan Napolyon Bonapart, Suriye’ye ilerleyip bölgenin kilidi sayılan Akka’yı almaya karar verdi. Fransız ordusu yolda El-Ariş, Gazze ve Yafa’yı ele geçirdi. Yafa’da teslim alınan çok sayıda esir öldürüldü. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kuşatma 18 Mart 1799’da başladı ve ilk hücumlar 19-20 Mart’ta yapıldı.

Savunmanın en önemli dayanağı kalenin denizden beslenmesiydi. İngiliz komodoru Sidney Smith’in gemileri, Fransızların denizden getirdiği kuşatma toplarının önemli bir kısmını ele geçirdi. Bu yüzden Fransızlar kaleyi yeterli ağır topla dövemedi. Savunmada, devrimden kaçmış kralcı bir Fransız mühendis subay olan Phélippeaux da görev aldı. Ansiklopediye göre İstanbul’dan da donanmayla yeni askerî kuvvetler gönderildi.

Fransızlar surlara defalarca hücum etti, ancak her saldırı geri püskürtüldü. Ansiklopediye göre Bonapart, yardım kuvvetlerinin gelmesinden bir süre sonra 20 Mayıs’ta kuşatmayı kaldırdı. Yaklaşık iki ay süren kuşatma sırasında Fransız ordusunda veba salgını da etkili oldu. Kuşatmanın uzaması Fransızların erzak ve cephane sıkıntısını da artırdı.

Kuşatmanın Sonuçları Nelerdi?

Ansiklopediye göre Fransızların başarısızlığı İstanbul’da büyük bir sevince yol açtı. Cezzâr ve savaşta yararlılık gösteren adamlarına çeşitli hediyeler gönderildi. Bu başarı, Mısır’ın geri alınabileceği umudunu da güçlendirdi. Napolyon Mısır’a döndü ve Ağustos 1799’da ordusunu bırakıp Fransa’ya gitti. Mısır’daki Fransız ordusu ise 1801’de bölgeden çekildi.

Napolyon’un daha sonra Akka’yı alabilseydi Doğu’da bambaşka bir kaderi olacağını söylediği aktarılır. Bu söz, kuşatmanın onun hayallerindeki yerini gösterir. Bazı tarihçilere göre Akka, Fransızların Suriye üzerinden doğuya uzanan planlarının önünde aşılmaz bir duvar oldu.

Kuşatma, Cezzâr ile İstanbul arasındaki ilişkileri de etkiledi. Ansiklopediye göre III. Selim, Mısır’ın Cezzâr tarafından ele geçirileceğinden endişe ediyordu. Bu yüzden Mısır’a sadrazam Yûsuf Ziyâ Paşa ordusuyla gönderildi. Ansiklopediye göre Yûsuf Ziyâ Paşa merkeze yazdığı bir raporda, Mısır işi bitince Cezzâr’ın işini de bitireceğini yazdı.

Ansiklopediye göre hükümet daha önce onu Bosna’ya tayin etmeyi de düşünmüştü. Ancak bölgeyi zapt altında tutabilecek tek kişi olarak görüldüğü için bundan vazgeçildi. Mısır’daki Fransız ordusu 1801’de çekilirken Osmanlı ve İngiliz kuvvetleri birlikte hareket etti.

Cezzâr’ın Son Yılları

Ansiklopediye göre Cezzâr 1802’de Yafa’yı ele geçirdi; bu hareket isyan sayıldıysa da Vehhabi tehlikesi yüzünden affedildi. Ardından Hicaz seraskerliği ve Şam valiliği ona verildi. Ansiklopediye göre Cezzâr Ahmed Paşa 23 Nisan 1804’te Akka’da öldü. Akka’da biri kendi adını taşıyan altı cami, iki çarşı, birçok han ve hamam yaptırdı, surları da esaslı biçimde onarttı.

Ansiklopediye göre Batı kaynaklarında son derece zalim biri olarak gösterilir. Ancak bu sert idare, karışık bir bölgede uzun süre düzeni korumasını sağladı. Akka’yı da bölgenin en güçlü kalelerinden biri hâline getirdi. Ansiklopediye göre faaliyetlerini ve adaletini anlatan risaleler yazdırarak otoritesini güçlendirmeye çalıştı.

Akka’nın Tarihteki Yeri

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Akka, bugün İsrail sınırları içinde, Hayfa koyunun kuzeyinde yer alan eski bir liman şehridir. Haçlılar döneminde Saint Jean şövalyelerinin karargâhı olduğu için Saint-Jean d’Acre adıyla da anıldı. Ansiklopediye göre Yavuz Sultan Selim zamanında Suriye ile birlikte Osmanlı topraklarına katıldı. Kanuni’nin izniyle Fransızlar burada bir ticaret merkezi kurdu. Şehir 1832’de Mısır valisi Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa tarafından altı ay kuşatıldı.

Ansiklopediye göre Akka, Hz. Ömer döneminde 636’da fethedildi. Muâviye döneminde burada İskenderiye’den sonra bölgenin ikinci büyük tersanesi kuruldu; 649’da Kıbrıs’a ve 654’te Rodos’a düzenlenen seferler Akka’dan başladı. Şehir 1104’te Haçlıların eline geçti, 1187’de Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından geri alındı. Ansiklopediye göre 1291’de Memlük Sultanı el-Melikü’l-Eşref, Haçlıların Filistin’deki hâkimiyetine burada son verdi.

Bölgenin sonraki tarihini Filistin Osmanlıya ihanet etti mi? yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Napolyon’u Akka’da kim yendi?

Cezzâr Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı garnizonu, İngiliz donanmasının desteğiyle kaleyi savundu.

Akka kuşatması ne zaman oldu?

Mart-Mayıs 1799 arasında yapıldı ve yaklaşık iki ay sürdü. Fransızlar 20 Mayıs’ta kuşatmayı kaldırdı.

Napolyon neden Akka’yı alamadı?

Güçlü savunma, İngilizlerin kuşatma toplarını ele geçirmesi, gelen yardım kuvvetleri ve salgın hastalık başlıca nedenlerdir.

Akka bugün nerededir?

DİA’ya göre İsrail sınırları içinde, Hayfa’nın 15 km kuzeyinde yer alır. Tarihî eski şehri bugün de surlarla çevrilidir.

Nizâm-ı Cedîd nedir?

III. Selim’in 1793’te kurduğu yeni usul ordudur. DİA’ya göre bu ordunun bir birliği Akka savunmasında bulundu.

Cezzâr ne demek?

Arapça “kasap” anlamına gelir. DİA’ya göre lakabın “deve kasabı” anlamında kullanıldığı rivayet edilir.

Sonuç

Napolyon’u Akka’da mağlup eden ordu, Cezzâr Ahmed Paşa’nın komutasındaki Osmanlı garnizonudur. İngiliz donanmasının desteği, Nizâm-ı Cedîd askerleri ve kalenin güçlü savunması Fransız ilerleyişini durdurdu. 1799 baharındaki bu başarısızlık, Bonapart’ın Doğu’daki planlarını sona erdirdi. Napolyon’un Akka önlerindeki bu yenilgisi, Osmanlı tarihinin dikkat çekici savunma başarılarından biri sayılır.