Göktürk Bayrağı: Kurt Başlı Sancak ve Gerçek Tarihi

Göktürk Bayrağı denince bugün çoğu zaman mavi zemin üzerinde bozkurt başı bulunan bir tasarım akla gelir. Ancak bu tasarım modern bir yorumdur. Çin kaynakları ise kağanların otağı önüne kurt başlı bir sancak dikildiğini kaydeder. Bu yazıda tarihî bilgiyi modern yorumdan ayırarak, kaynaklarıyla birlikte anlatıyoruz.

Hızlı Özet

Kaynaklarda bugünkü anlamda tek tip bir ulusal bayrak tarif edilmez.
Çin kaynaklarına göre kağanın otağı önünde kurt başlı bir sancak bulunurdu.
DİA’ya göre Çinliler 582’de Tardu’ya kurt başlı sancak göndererek onu kışkırttı.
Firdevsî de Şehnâme’de “Turanlıların kurt başlı bayrağı”ndan söz eder.
Mavi zeminli bozkurt tasarımları modern dönemin ürünüdür.

Göktürk Bayrağı Nedir?

Göktürk Bayrağı, Türk Kağanlığı ile ilişkilendirilen sancak ve tuğlar için kullanılan genel bir addır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre eski Türklerde kabilelerin damgaları, hükümdarların ise hâkimiyeti temsil eden tuğları vardı. Ansiklopediye göre bu döneme ait Çin kaynaklarında bayraklar hakkında epeyce bilgi bulunur. Ancak bugünkü anlamda kumaştan, tek tip bir ulusal bayrağın tarifi kaynaklarda yer almaz.

Ansiklopediye göre eski çağ devletlerinde kumaş yerine genellikle madenden ya da sert bir maddeden yapılmış alemler kullanılırdı. Kumaş bayrakların kullanımı ise Orta Çağ’da yaygınlaştı. Bu nedenle eski Türk sancaklarını bugünkü bayraklarla aynı şey saymamak gerekir. Ansiklopediye göre Hun İmparatorluğu’nda da tuğ ve bayrak bulunduğu bilinir, ancak ayrıntılı bilgi yoktur. Attila’nın üzerinde efsanevî bir kuş resmi bulunan bir bayrağı olduğu da eski bir Hristiyan kaynağında geçer.

Türk Kağanlığı Nasıl Kuruldu?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre “Türk” adını resmî devlet adı olarak ilk kez kullanan topluluk Göktürklerdir. Önce Juan-Juanların vasalıydılar ve Altay dağlarının güney eteklerinde demir üretiyorlardı. Ansiklopediye göre Bumın, Juan-Juan Devleti’ni yıkarak 552’de bağımsız devleti kurdu ve İl Kağan unvanını aldı. Mukan Kağan döneminde (553-572) sınırlar doğuda Kore’den batıda Karadeniz’e kadar uzandı.

Ansiklopediye göre batıdaki fetihleri Mukan’ın amcası İstemi Yabgu yönetti. İstemi Yabgu 567’de İstanbul’a bir elçi heyeti gönderdi; bu, Orta Asya’dan İstanbul’a gönderilen ilk elçilik heyetidir. Taspar Kağan’ın başkent Ötüken’de bir Buda tapınağı yaptırdığı da bilinir. Devlet 582’de doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı.

Ansiklopediye göre doğudaki kağanlık 615’te Çin imparatorunu Yen-men Kalesi’nde kuşatacak kadar güçlendi. Ancak Çin entrikaları, 627 yazında yağan kar yüzünden çıkan kıtlık ve törenin bozulması devleti zayıflattı. Ansiklopediye göre doğu kanadı 630’da Çinliler tarafından ortadan kaldırıldı. Batı kanadında ise T’ung Yabgu, Keşmir’i ve İpek Yolu üzerindeki Soğd şehirlerini hâkimiyeti altına aldı. Kağanlık daha sonra II. Doğu Türk Kağanlığı döneminde yeniden güçlendi.

Bu ikinci dönemin en önemli belgeleri Orhon yazıtlarıdır. Ansiklopediye göre Kültigin yazıtı 732’de, Bilge Kağan yazıtı 735’te dikildi; Tonyukuk yazıtı ise 716-734 yılları arasına tarihlenir. Yazıtlarda Türk boylarına seslenilir ve Çinlilerin tatlı sözlerine kanılmaması öğütlenir.

Ansiklopediye göre iki büyük Orhon yazıtında otuz sekiz harf kullanılmıştır. Yazıtları ilk kez 1730’da Strahlenberg bilim dünyasına tanıttı, harfleri ise Danimarkalı dilci Vilhelm Thomsen çözdü. Thomsen’e göre eski Türk yazısı Ârâmî-İran kökenlidir. Bugünkü bayrak tasarımlarında görülen harfler bu alfabeden alınır.

Kaynaklar Bayrak Hakkında Ne Söyler?

Göktürk Bayrağı hakkındaki en güçlü bilgi Çin kaynaklarından gelir. Bu kaynaklara göre kağanın otağının önüne kurt başlı bir sancak dikilir, sancakların tepesine altından kurt başları konurdu. Kurt başı, kağanın hâkimiyetinin ve soyunun simgesiydi. Bu bilgi, Türk Kağanlığı’nı anlatan Çin hanedan tarihlerinde yer alır.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Tardu, babası İstemi’den sonra batı kanadını yönetmeye başlamıştı. Çinliler ona kurt başlı sancak göndererek onu kışkırttı. Tardu da 582’de Batı Göktürk Devleti’nin bağımsızlığını ilan etti. Bu olay, kurt başlı sancağın bağımsız bir hükümdarlığın simgesi sayıldığını açıkça gösterir.

Ansiklopediye göre Çinli seyyah Hiuen-Tsang, Batı Türk hükümdarı Şehu Kağan’ın askerî manevra niteliğindeki bir avında askerlerin bayraklar taşıdığını görmüştü. Firdevsî’nin Şehnâme’de iki kez “Turanlıların kurt başlı bayrağı”ndan söz etmesi de Çin kaynaklarını doğrular. Ansiklopediye göre bu dönemde bir bayrak kültü bulunduğu anlaşılmakla birlikte, ayrıntısı pek bilinmez.

Görsel kanıtlar da bu bilgileri destekler. Ansiklopediye göre VI-VIII. yüzyıllara tarihlenen Semerkant’taki Efrâsiyâb sarayı duvar resimlerinden birinde, ortadaki hükümdarın al bayrağı ile birlikte on bir tuğ görülür. Tuğların önünde boynuzlu maskelerle süslenmiş davullar durur. Bir başka resimde ise bir süvarinin eyerine, al bayrağa bağlı beyaz bir tuğ dikilmiştir.

Bozkurt Neden Simge Oldu?

Kurt, eski Türk inançlarında soyun atası ve yol gösterici olarak kabul edilirdi. Çin kaynaklarındaki bir türeyiş efsanesine göre kağan ailesi Aşina, bir dişi kurttan türemişti. Bu yüzden kurt başı, hanedanın kökenini hatırlatan bir işaretti. Efsaneyi Göktürk Destanı yazısında anlattık.

Tuğ ve Sancak Ne Anlama Gelirdi?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tuğ, Türk tarihinde hükümranlık ve bağımsızlık anlamı taşıyan bir işarettir. Kaynaklarda tepesine at kuyruğu bağlanmış, ucuna altın yaldızlı top geçirilmiş mızrak türünden bir alamet olarak tarif edilir. Ansiklopediye göre önceleri kutsal sayılan yak öküzünün kuyruğundan, sonradan at kuyruğundan yapıldı. Kâşgarlı Mahmud’un sözlüğünde tuğ, davul ve bayrak bağımsızlık alameti sayılır.

Ansiklopediye göre bayrak kelimesi “batırmak” anlamındaki kökten gelir. Dîvânü lugāti’t-Türk’te batrak, ucuna ipek parçası takılan bir mızrak olarak açıklanır. Sancak kelimesi de “saplamak, batırmak” anlamındaki sanç- kökünden türemiştir. Ansiklopediye göre XI. yüzyılda sancağın ucundaki alamet kırmızı ipekten yapılırdı.

Ansiklopediye göre Kutadgu Bilig’de “Gök gürledi, vurdu nevbet tuğu; şimşek çaktı, hakanın tuğunu çekti” denir. Kâşgarlı Mahmud’un eserindeki “dokuz tuğluk han” ifadesi, hanların dokuz tuğu olduğunu gösterir. Bu gelenek Osmanlı mehterinde de sürdü. Mehter takımının büyüklüğü tuğ sayısına göre bir, üç, beş, yedi ve dokuz kat diye anılırdı.

Bu işaretler yalnız hükümdara ait değildi. Ansiklopediye göre boy beylerinin, devlet görevlilerinin ve askerî birliklerin de farklı renk ve biçimlerde bayrakları vardı. Hükümdarlık işaretlerini hükümdar unvanları yazısında da ele aldık.

Göktürk Bayrağı Hangi Renkti?

Kaynaklar Göktürk Bayrağı’nın rengi hakkında kesin bilgi vermez. Bugünkü tasarımlarda kullanılan gök mavisi, “gök” kelimesinin taşıdığı kutsallık ve yazıtlardaki “Kök Türk” adıyla ilişkilendirilen modern bir tercihtir. Ansiklopediye göre Kırgızların kırmızı ya da yeşil, Dokuz Oğuzların siyah, Kıpçak-Kumanların ise kırmızı ve beyaz bayrakları vardı. Bu çeşitlilik, eski Türk boylarında tek bir bayrak renginin olmadığını gösterir.

Efrâsiyâb resimlerindeki hükümdar bayrağı ise al renkte tasvir edilmiştir. Ansiklopediye göre Karahanlı hükümdarlarının bayrakları da al denilen turuncu ipektendi.

Bugünkü Tasarımlar Tarihî mi?

Bugün kullanılan mavi zeminli bozkurt başlı bayraklar, tarihî bilgilerden esinlenen modern tasarımlardır. Bazı tasarımlarda kurt başının yanında Orhon harfleriyle yazılmış ifadeler ya da damgalar bulunur. Bu yorumlar kültürel bir simge olarak değerlidir, ancak birebir tarihî bir bayrak sayılmaz. Göktürk Bayrağı adı altında dolaşan görselleri bu yüzden dikkatle değerlendirmek gerekir.

Bayrak ve tuğ geleneği sonraki Türk devletlerinde de sürdü. Ansiklopediye göre Peçeneklerin çeşitli renklerde bayrakları vardı, Hazarların bayraklarından ise İbn Rüste söz eder. Bu süreklilik, sancağın Türk siyasi kültüründe ne kadar köklü bir yer tuttuğunu gösterir.

Sık Sorulan Sorular

Göktürk Bayrağı gerçek mi?

Kaynaklar kurt başlı sancak ve tuğlardan söz eder. Bugünkü mavi bayrak tasarımı ise modern bir yorumdur.

Göktürk Bayrağı’nda neden kurt var?

Çin kaynaklarına göre kağanın sancağında altın kurt başı bulunurdu. Kağan soyunun bir dişi kurttan türediğine inanılırdı.

Tuğ nedir?

DİA’ya göre hükümranlık ve bağımsızlığı simgeleyen bir işarettir. Tepesine at kuyruğu bağlanmış bir mızrağa benzer.

Kurt başlı sancak nedir?

Çin kaynaklarına göre kağanın otağı önüne dikilen ve tepesinde altın kurt başı bulunan sancaktır.

Kağanlık ne zaman kuruldu?

DİA’ya göre Bumın, Juan-Juan Devleti’ni yıkarak 552’de bağımsız devleti kurdu.

Sonuç

Göktürk Bayrağı, tarihî kaynaklarda bugünkü anlamda bir ulusal bayrak olarak değil, kurt başlı sancak ve tuğ olarak karşımıza çıkar. Çin kaynakları ve Firdevsî bu sancağın varlığını doğrular. Tardu’ya 582’de gönderilen kurt başlı sancak, simgenin hükümdarlıkla bağını gösterir. Bugün Göktürk Bayrağı adıyla bilinen mavi tasarımlar ise bu mirastan esinlenen modern yorumlardır.