Osmanlı Tuğrasının Anlamı: Bölümleri, Okunuşu ve 600 Yıllık Tarihi

Osmanlı tuğrasının anlamı, padişahın adını, babasının adını ve bir zafer duasını taşıyan resmî imza olmasıdır. Kelime, Orta Türkçede “hükümdarın mühür ve imzası” anlamına gelen tugrag sözcüğünden gelir. Fermanların en üstüne konan bu işaret, belgenin padişah adına çıktığını gösterirdi. Tuğra yazılmaz, “çekilir” denirdi.

Hızlı Özet

Tuğra, padişahın ve babasının adını taşıyan resmî imzadır.
Metin “el-muzaffer dâimâ”, yani “daima galip” duasıyla biter.
Bilinen ilk örnek 1324 tarihli Orhan Gazi tuğrasıdır; Osman Gazi’ye ait bir tuğraya rastlanmamıştır.
Bir tuğra kürsü, iki beyza, kol, üç tuğ ve üç zülfeden oluşur.
Tuğrayı Divan-ı Hümayun üyesi nişancı çekerdi; sonraları bu işi tuğrakeşler üstlendi.
“Yazı tura” deyimi, sikkelerin tuğralı yüzünden gelir.

Tuğra Kelimesinin Anlamı

TDV İslâm Ansiklopedisi tuğrayı, Oğuz hakanlarından padişahlara kadar Türk hükümdarlarını temsil eden yazılı alâmet olarak tanımlar. Orta Türkçedeki “tugrag” kelimesi, Farsçaya “nişân”, Arapçaya “tevkī‘” ve “alâmet” olarak geçmiştir. Belgelerde “tuğrâ-yi garrâ”, “nişân-ı hümâyun” ve “tevkī‘-i refî‘” gibi süslü ifadeler kullanılırdı. Tuğranın hazırlanışı da “yazmak” yerine “çekmek” fiiliyle anlatılırdı.

Geleneğin kökleri Selçuklulara uzanır. Ansiklopediye göre Selçuklularda tuğra işlerine bakan “Dîvân-ı Tuğra” adlı bir daire bulunuyordu. Tuğrul Bey’in tuğrasının, Selçuklu sikkelerinde görülen ok ve yaydan oluşan Kınık damgası olduğu kabul edilir. Ancak bu dönemin tuğralı belgelerinin asılları günümüze ulaşmamıştır.

Bazı araştırmacılar daha somut bir bağlantı da kurar. Paul Wittek’e göre yalnız “sultan” kelimesinin kalın harflerle yazıldığı Selçuklu fermanları ilk tuğralara ilham vermiş olabilir. Kelimedeki üç elif ve sondaki “nûn” harfinin kavisi, sonraki tuğraların iskeletini andırır. Memlük tuğraları ise dörtgen yapılıydı ve bu çizgiye hiç benzemezdi.

Osmanlı Tuğrasının Anlamı ve Bölümleri

Tuğranın bölümlerini (iç ve dış beyze, tuğlar, zülfe, mahlas, kollar, kürsü) oklarla etiketleyen şema

Tuğranın her parçasının bir adı vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi, harflerin noktasız kullanıldığı bir tuğrayı beş bölüme ayırır:

Kürsü (sere): Padişahın ve babasının adlarıyla duanın yer aldığı alt kısımdır.
Beyzalar: Kürsüden sola doğru kavis çizerek uzanan iç içe iki halkadır.
Kol (hançer): Beyzaların sağa ve aşağıya doğru uzanan devamıdır.
Tuğlar: Kürsüden yukarı yükselen üç dikey çizgidir; bunlar aslında elif harfleridir.
Zülfeler: Tuğların tepesinden sola ve aşağıya kıvrılarak inen üç süs çizgisidir.

Metinde kaç elif geçerse geçsin, tuğ sayısı her zaman üç kalırdı. XVIII. yüzyılda tuğraya bir ölçü getirilmesi de denendi. Bu düzende tuğranın yüksekliği, kürsü boyunun iki katı kabul edildi. Görseldeki “mahlas” bölümü ise daha geç bir eklemedir ve aşağıda anlatılan Mustafa Râkım Efendi ile başlar.

Tuğra Nasıl Okunur?

Tuğranın metni kısa bir kalıptan oluşur. Önce padişahın adı, ardından “bin” (oğlu) ve babasının adı gelir. Unvanlardan sonra metin “el-muzaffer dâimâ” duasıyla biter. Örneğin Yavuz Sultan Selim’in tuğrasında “Selîm Şah b. Bâyezîd Han el-muzaffer dâimâ” yazar.

Bu cümle, “Bayezid Han oğlu Selim Şah, daima galip” diye okunur. Kanuni Sultan Süleyman ise şah unvanını babası için de kullanmıştır: “Süleyman Şah b. Selîm Şah Han el-muzaffer dâimâ.” Ansiklopediye göre şah unvanı Yavuz ile başladı ve III. Mehmed dışındaki padişahlarda II. Mahmud’a kadar sürdü.

Kalıbın diğer parçaları da zamanla eklendi. Yıldırım Bayezid’in tuğralarında “han” unvanı babanın adına eklenmeye başladı. I. Mahmud’dan itibaren bu unvan, padişahın kendi adının yanına geçti. Dua ise I. Murad’da “muzaffer dâimâ”, Fatih’te “el-muzaffer dâimâ” biçiminde görülür ve II. Süleyman’dan itibaren kesinleşir.

İlk Tuğra ve Gelişimi

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tuğra geleneği Orhan Gazi ile başlar ve bilinen ilk örnek 1324 tarihlidir. Osman Gazi’ye ait bir tuğraya ise rastlanmamıştır. Orhan’ın tuğrasında “Orhan b. Osman” ifadesindeki üç elif yukarıya, üç “nûn” ise sola doğru uzatılmıştı. Sonraki bütün tuğraların temel yapısı bu düzenlemeyle belirlendi.

Orhan Gazi’nin 1348 tarihli tuğrasında “nûn” harfleri kavise dönmeye başladı. I. Murad döneminde bu kavisler ikiye inerek iç ve dış beyzayı oluşturdu. Yıldırım Bayezid’in tuğralarında ise beyzaların uzantısı olarak kol ortaya çıktı. Ansiklopedi, Anadolu beyliklerinde de beyler adına aynı üslupta tuğra çekildiğini belirtir. Kuruluş döneminin genel çerçevesi için Osman Gazi kimdir? yazısına bakabilirsiniz.

Tuğranın kökeni hakkında yaygın bir efsane de vardır. Tarihçi Hammer, I. Murad’ın Ragusa ile yapılan bir antlaşmayı onaylamak için elini mürekkebe batırıp kâğıda bastığını yazmıştı. Anlatıya göre padişah, baş ve serçe parmağını ayırıp diğer üç parmağını bitişik tutarak elini bastırmıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi bu açıklamanın artık tamamen bir kenara bırakıldığını vurgular.

Tuğrayı Kim Çekerdi?

Padişahın tuğrasını çekmek, Divan-ı Hümayun üyesi olan nişancının göreviydi. Ansiklopediye göre bu memur kaynaklarda “tuğraî”, “tevkīî” ve “muvakki‘” adlarıyla da geçer. Fatih Sultan Mehmed’in Teşkilât Kanunnâmesi, nişancının görev ve yetkilerini ayrıntılı biçimde düzenlemişti. Divanın işleyişini Divan-ı Hümayun nedir? yazısında okuyabilirsiniz.

Tuğra çekmeyi öğrenmeye “meşk-i tuğrâ” denirdi. Nişancılık 1836’da kaldırılınca tuğra işleri defter eminine verildi ve tuğrayı tuğrakeşler çekmeye başladı. Bu unvan 1922’ye kadar kullanıldı; son tuğrakeş İsmail Hakkı Altunbezer’dir. Padişahlar arasında kendisi de tuğrakeş olan tek isim ise III. Ahmed’dir.

Tuğranın kullanımı belirli kurallara bağlıydı. İstanbul içine tuğrasız ferman gönderilebilirdi, ancak taşraya gidenlere mutlaka tuğra konurdu. Sefere çıkan sadrazama, sefer sırasında kullanılmak üzere “beyaz tuğralı ahkâm kâğıtları” verilirdi. Vezir ve beylerbeyleri ise imza yerine “pençe” adı verilen ayrı bir işaret kullanırdı.

Tezhip ve Mustafa Râkım’ın Dokunuşu

Tuğra, XV. yüzyılın sonlarından itibaren süslemesiyle de öne çıktı. XVI. yüzyılda tezhip sanatının zirvesiyle birlikte tuğralar bazen mürekkep yerine altınla çekildi. Ansiklopediye göre süslü tuğralar önceden hazırlanır, sayılarak hazineye teslim edilirdi. Kullanılacağı zaman fermanın başına yapıştırılır, nişancı da iki kâğıda taşacak biçimde “sahhü’l-vasl” yazarak birleşmeyi onaylardı.

XVIII. yüzyılda süslemenin gerilemesiyle tuğranın biçimindeki kusurlar daha belirgin hâle geldi. Büyük dönüşüm, XIX. yüzyıl başında hattat Mustafa Râkım Efendi ile yaşandı. Râkım, tuğradaki harfleri tek tek güzelleştirdi, aralarındaki boşlukları dengeledi ve tuğları hafifçe sola yatırdı. Padişahın mahlasını sağ üst köşeye yazma âdeti de onunla başladı; II. Mahmud’un “Adlî” mahlası böyle yer aldı.

Topkapı Sarayı’nın giriş kapısındaki 1815 tarihli II. Mahmud tuğrası, bu yeni üslubun en açık örneklerindendir. Ansiklopedi, hattat Sâmi Efendi’nin 1905’te çektiği II. Abdülhamid tuğrasını estetik açıdan en güçlü tuğra sayar. V. Mehmed ve VI. Mehmed’in ikisi de Abdülmecid’in oğlu olduğundan tuğra metinleri aynıydı. Bu yüzden son padişahın tuğrasında Vahdeddin adı kürsünün içine yerleştirildi.

Tuğranın Kullanıldığı Yerler

Tuğranın asıl yeri, padişah adına yazılan fermanlar ve beratlar gibi belgelerdi. TDV İslâm Ansiklopedisi fermanı, divan kararlarına göre yazılan ve üzerinde tuğra bulunan padişah emirlerinin genel adı olarak tanımlar. Tuğra sikkelerde de kullanılırdı. Madenî paraların bir yüzünde padişahın tuğrası, diğer yüzünde basıldığı yer ve tarih yer alırdı; “yazı tura” deyimi buradan gelir.

Tuğralı kitâbeler ise XVIII. yüzyılda III. Ahmed ile gelenek hâline geldi. Bu geleneğin ilk örneği, Büyük Bend’in 1723 tarihli tamir kitâbesidir. Selanik’teki 1431 tarihli II. Murad tuğralı kitâbe ise daha eski, istisnai bir örnektir. Sultan Abdülmecid’in Ayasofya’daki tuğrası ve Sultanahmet’teki Alman Çeşmesi’nin kubbesinde yer alan II. Abdülhamid tuğrası ise mozaikle yapılmış iki örnektir.

Tuğra, padişahın kişisel imzasıdır ve devletin arması ile karıştırılmamalıdır. Armanın sembollerini armanın anlamı yazısında ve aşağıdaki videoda bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı tuğrasının anlamı nedir?

Tuğra, padişahın resmî imzası ve hükümranlık alâmetidir. İçinde padişahın adı, babasının adı, unvanları ve “daima galip” anlamına gelen bir dua bulunur.

Tuğrada ne yazar?

Padişahın adı, “bin” (oğlu) kelimesi, babasının adı, “han” ve “şah” gibi unvanlar ile “el-muzaffer dâimâ” duası yazar. Harfler noktasız ve iç içe geçmiş biçimde istiflenir.

Osmanlı tuğrasının anlamı her padişahta aynı mıydı?

Temel yapı ve anlam aynı kaldı, ancak metin her padişahın adına göre değişti. Unvanlar ve dua da zamanla eklendi. Bu yüzden her padişahın kendine ait bir tuğrası vardır.

İlk tuğra kime aittir?

Bilinen ilk tuğra 1324 tarihlidir ve Orhan Gazi’ye aittir. Osman Gazi’ye ait bir tuğraya rastlanmamıştır.

Sonuç

Osmanlı tuğrasının anlamı, padişahın adını ve otoritesini tek bir işarette toplayan resmî imza olmasıdır. Orhan Gazi’nin 1324 tarihli tuğrasından son padişahın tuğrasına kadar temel yapı korunmuş, ama biçim sürekli gelişmiştir. Nişancıların ve tuğrakeşlerin elinde tuğra, hem bir yönetim aracı hem de bir hat sanatı eserine dönüştü.