Osmanlı’da Askeri Okul Anlamına Gelen Kelime Nedir? 1834’ten Bugüne

Osmanlı’da askeri okul anlamına gelen kelime “Harbiye”dir. Tam adı Mekteb-i Harbiye olan bu okul, kara ordusuna subay yetiştirmek için 1834’te İstanbul’daki Maçka Kışlası’nda eğitime başladı. “Mekteb” okul, “harbiye” ise savaşa ait anlamına gelir. Askerî okulların tamamı için ise “mekâtib-i askeriyye” ifadesi kullanılırdı.

Hızlı Özet

Askerî okul için en bilinen kelime Harbiye, tam adıyla Mekteb-i Harbiye’dir.
“Mekteb” okul, “harbiyye” savaşa ait demektir; birlikte “savaş okulu” anlamı taşır.
Okul 1834’te eğitime başladı; II. Mahmud’un 1835’teki ziyareti resmî açılış sayıldı.
Daha önce 1775’te Mühendishâne-i Bahrî, 1795’te Mühendishâne-i Berrî açılmıştı.
Harbiye 1936’da Ankara’ya taşındı; bugünkü Kara Harp Okulu’nun köküdür.

Osmanlı’da Askeri Okul Anlamına Gelen Kelime: Harbiye

Tamlamanın ilk kelimesi “mekteb”tir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kelime, “yazmak” anlamındaki ketb kökünden türemiş bir yer adıdır ve “okul” demektir. Çoğulu “mekâtib” biçiminde yapılır. Ansiklopedi, XIX. yüzyıldan itibaren mektep kelimesinin hemen bütün eğitim kurumlarının adının başına getirildiğini belirtir.

İkinci kelime olan “harbiye” ise Arapça “harb”, yani savaş kelimesinden gelir. Sondaki “-iyye” eki ona “savaşa ait, savaşla ilgili” anlamı kazandırır. Böylece Mekteb-i Harbiye, kelimesi kelimesine “savaş okulu” demektir. Bugünkü “Harp Okulu” adı da bu tamlamanın doğrudan Türkçe karşılığıdır.

Askerî okulların hepsi birlikte anılırken ise “mekâtib-i askeriyye”, yani “askerî okullar” ifadesi kullanılırdı. Bu okulları yöneten kurumlar da Mekâtib-i Askeriyye Nezâreti gibi adlar taşıyordu. Sınavlarda sorulan tek kelimelik cevap ise genellikle Harbiye’dir.

Harbiye’den Önceki Askerî Okullar

Harbiye, devletin açtığı ilk askerî okul değildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun’u Türk eğitim tarihinde modern anlamda kurulan ilk mektep olarak tanımlar. Okulun açılmasında, 1768’de başlayan Rus savaşında ordunun teknik açıdan zayıf kalması etkili oldu. 1770 Çeşme baskınından sonra donanmayı yeniden kurmak için eğitimli kadrolara ihtiyaç vardı.

Okulun açılış tarihi uzun süre 1773 olarak gösterildi. Ancak ansiklopediye göre bu tarih yanıltıcıdır; Fransız arşiv belgeleri açılışı 29 Nisan 1775’e yerleştirir. İkinci büyük okul olan Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun ise 1795’te Hasköy’de açıldı. III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd ordusuyla bağlantılı olan bu okulun ilk adları arasında “Mekteb-i Fünûn-ı Harbiyye” de vardı.

Yani “harbiye” kelimesi, Mekteb-i Harbiye’den önce de askerî eğitimle ilişkilendirilmişti. Ansiklopedi, Hasköy’ün şehirden uzak olduğu için özellikle seçildiğini de not eder. Böylece öğrencilerin yeniçerilerle bağ kurması önlenmek istenmişti. Okulda riyaziye ve hendese ağırlıklı dersler, yabancı hoca çalıştırılmadan Türk hocalarca okutuluyordu.

Askerî hekim yetiştirmek için de 1827’de Mekteb-i Tıbbiyye kuruldu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre okul, Hekimbaşı Behcet Mustafa Efendi’nin girişimiyle Asâkir-i Mansûre’ye hekim ve cerrah yetiştirmek amacıyla açıldı. Eğitime, bugün Tıp Bayramı olarak kutlanan 14 Mart’ta Şehzadebaşı’ndaki Tulumbacıbaşı Konağı’nda başladı.

Mekteb-i Harbiye’nin Kuruluşu

Harbiye’nin kuruluşu, 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasının ardından gelen yeni askerî düzenle ilgilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’nin subay ihtiyacı için Şehzadebaşı’nda bir tâlimgâh açıldı. Ancak bu ilk girişim, Osmanlı-Rus savaşı yüzünden sonuçsuz kaldı. Ocağın kaldırılış sürecini Vaka-i Hayriye yazısında okuyabilirsiniz.

Asıl adım 1831’de atıldı. Hassa Ordusu Müşiri Ahmed Fevzi Paşa, Selimiye’deki askerler arasından seçtiği birkaç yüz kişiyle “sıbyan bölükleri” kurdu. Bu erlere diğerlerinden farklı olarak okuma yazma da öğretiliyordu. Ansiklopediye göre sıbyan bölükleri Harbiye’nin temelini oluşturdu ve bu erler ilk Harbiyeliler sayıldı.

Aynı yıllarda Hüsrev Paşa, Fransa’daki Ecole Militaire tarzında bir okul açılmasını önerdi. II. Mahmud bu görevi Mehmed Nâmık Paşa’ya verdi. Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’nın isyanı süreci geciktirse de 1834’te Maçka Kışlası okul hâline getirildi. Okula 400 kişilik sınıflar, kütüphane, cami, hastane, matbaa ve mutfak kazandırıldı.

Okul ilk yıllarda “Ekol Militer”, “Mekteb-i Ulûm-i Harbiyye” ve “Mekteb-i Fünûn-ı Harbiyye” gibi farklı adlarla anıldı. II. Mahmud, eğitimin başlamasından sekiz ay sonra 1 Temmuz 1835’te okulu ziyaret etti. Bu ziyaret resmî açılış tarihi kabul edildi ve okulun adı Mekteb-i Harbiyye olarak tescil edildi. Ordunun bu dönemdeki dönüşümünü ilk düzenli ordu yazısında ele aldık.

Harbiye’de Eğitim Nasıldı?

İlk yıllarda okul, bugünkü anlamda modern bir kurum değildi. Öğrenciler hiçbir eğitim almadan geldiği için önce okuma yazma ve ilmihal öğretiliyordu. Dokuz yıllık eğitimin ilk sekiz yılına “birinci mektep”, son yılına “ikinci mektep” deniyordu. İkinci mektepte hendese, fizik ve astronomi gibi dersler okutuluyordu.

Selim Satı Paşa döneminde (1837-1841) Avrupa’dan askerî öğretmenler getirildi. 1840’tan itibaren Fransızca zorunlu dersler arasına alındı. Emin Paşa döneminde (1841-1846) ise fen ve meslek derslerine ağırlık verildi. Harbiye, 10 Ekim 1846’da Sultan Abdülmecid’in açtığı Pangaltı’daki binasına taşındı.

Pangaltı’daki yeni düzende Harbiye’nin eğitim süresi dört yıl oldu. Programın üzerine, kurmay subay yetiştiren beşinci bir “erkânıharp sınıfı” eklendi. Bu sınıf Meşrutiyet döneminde ayrılarak Erkân-ı Harbiyye Mektebi adıyla bağımsız bir okul hâline geldi. Okul ilk düzenli mezunlarını 1847-1848 öğretim yılı sonunda verdi; mezun olan subay sayısı yirmi dörttü.

Okulun binası savaşlardan da etkilendi. Kırım Harbi sırasında (1853-1856) Pangaltı’daki bina müttefik askerlerine verildi ve Harbiye önce Taşkışla’ya, ardından Gülhane’deki Tıbbiye binasına taşındı. Yangında harap olan bina Sultan Abdülaziz döneminde yeniden yapıldı ve okul 1862’de buraya döndü. Galib Paşa’nın komutanlığında eğitim süresi üç yıla indirildi, beden eğitimi ve spora önem verildi.

1882’de askerî okullar müfettişliğine getirilen Alman Goltz Paşa, eğitimde teorik derslerin yerine uygulamayı öne çıkardı. Ansiklopediye göre bu dönemde askerî eğitim Fransız etkisinden Alman etkisine geçti. 1904’ten itibaren Edirne, Manastır, Erzincan, Şam ve Bağdat’ta da Harbiye mektepleri açıldı.

Askerî Rüşdiye ve İdadiler

Harbiye’ye öğrenci yetiştirmek için zamanla alt basamaklar kuruldu. Emin Paşa’nın girişimiyle önce orta öğretim düzeyinde askerî idadiler açıldı. Süleyman Hüsnü Paşa’nın komutanlığı sırasında, 1875’te ilk askerî rüşdiyeler eğitime başladı. Bundan sonra Harbiye’ye girmek için üç yıl rüşdiye ve dört yıl idadi okumak zorunlu hâle geldi.

Bu basamaklar, sivil eğitimdeki rüşdiye ve idadilerle paralel bir yapı oluşturuyordu. İdadilerin ne olduğunu lise dengi okullara verilen ad yazısında, genel tabloyu ise eğitim sistemi yazısında bulabilirsiniz. Dönemin ilk ve orta öğretim derslerine dair aşağıdaki video da konuya farklı bir pencere açıyor.

Harbiye’den Kara Harp Okulu’na

I. Dünya Savaşı başlarken öğrenciler erken mezun edildi ve Harbiye Mektebi 4 Ağustos 1914’te kapatıldı. Savaştan sonra İngilizler Pangaltı’daki binayı 13 Aralık 1918’de işgal etti. Okul İstanbul’da farklı binalarda yeniden açılmaya çalışıldı, ancak Ekim 1922’de lağvedildi.

Bu sırada Ankara’da yeni bir okulun temeli atılmıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Millî Mücadele’ye kısa yoldan subay yetiştirmek için 15 Temmuz 1920’de Cebeci’de bir tâlimgâh açıldı. Bu kurum 1 Nisan 1923’te Mekteb-i Harbiyye’ye dönüştürüldü ve aynı yıl Pangaltı’ya taşındı. Harbiye, 24 Eylül 1936’da yeniden ve bu kez kalıcı olarak Ankara’ya taşındı.

Okul bugün Kara Harp Okulu adıyla Ankara’da eğitim vermeye devam ediyor. Hava Harp Okulu ise 1951-1952 ders yılında Harbiye’den ayrıldı. 1846’da Harbiye bünyesinde açılan kurmay sınıfı da zamanla bağımsız bir akademiye dönüştü.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı’da askeri okul anlamına gelen kelime nedir?

En bilinen cevap Harbiye’dir. Kelime, 1834’te kurulan Mekteb-i Harbiye’nin kısaltılmış adıdır ve “savaşa ait” anlamına gelir.

Mekteb-i Harbiye ne zaman kuruldu?

Okul 1834’te Maçka Kışlası’nda eğitime başladı. II. Mahmud’un 1 Temmuz 1835’teki ziyareti ise resmî açılış tarihi olarak kabul edilir.

İlk askerî okul hangisidir?

Modern anlamdaki ilk okul, 1775’te açılan Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyun’dur. Bu okul donanma için mühendis ve subay yetiştirmek amacıyla kurulmuştu.

Osmanlı’da askeri okul anlamına gelen kelime bugün de kullanılıyor mu?

Evet. İstanbul’daki Harbiye semti adını Pangaltı’daki okul binasından alır. Harp okulu öğrencilerine de hâlâ “Harbiyeli” denir.

Sonuç

Osmanlı’da askeri okul anlamına gelen kelime Harbiye’dir ve “savaşa ait” anlamı taşır. Mekteb-i Harbiye, Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasından sonra modern ordunun subay ihtiyacını karşılamak için kuruldu. Mühendishânelerle başlayan askerî eğitim geleneği, Harbiye’yle sistemli bir yapıya kavuştu. Bu gelenek bugün Kara Harp Okulu ile sürüyor.