Osmanlı'da Lise Dengi Okullara Verilen Ad Nedir? 1845’ten 1923’e

Osmanlı’da lise dengi okullara verilen ad “idadi”dir. Kelime “hazırlamaya mahsus yer” anlamına gelir; bu okullar öğrencileri yüksek okullara hazırlardı. İlk idadiler 1845’ten itibaren askerî okullar için açıldı, sivil idadiler ise 1869 nizamnamesiyle planlandı. İdadinin bir üst basamağında ise sultaniler yer alıyordu.

Hızlı Özet

Lise dengi okulların adı idadidir; kelime “hazırlık yeri” anlamı taşır.
Askerî idadiler 1845’te Harbiye gibi okullara öğrenci hazırlamak için kuruldu.
1869 Maârif-i Umûmiyye Nizamnâmesi idadiyi rüşdiye ile sultani arasına yerleştirdi.
II. Abdülhamid döneminin sonunda idadi sayısı 109’a çıktı, öğrenci sayısı 20.000’e yaklaştı.
1910’dan itibaren bazı idadiler sultaniye dönüştü; 1923’te hepsine lise adı verildi.

Osmanlı’da Lise Dengi Okullara Verilen Ad: İdadi

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre idâdî kelimesi sözlükte “bir şeyi hazırlamaya mahsus yer” demektir. Kelime önceleri, Tanzimat’ın ilk yıllarına kadar Batı tarzı okulların hazırlık sınıfları için kullanıldı. 1847’de açılan rüşdiyelere öğrenci hazırlayan sıbyan mekteplerine de bir süre idadi dendi.

Lise dengi olarak açılan idadiler ise iki gruba ayrılır. Askerî idadiler askerî yüksek okullara, sivil (mülkî) idadiler ise sivil yüksek okullara öğrenci yetiştiriyordu. Her iki türün de ortak amacı, öğrenciyi bir üst okula hazırlamaktı. Kurumun adı da bu görevden geliyordu.

Sıbyan, Rüşdiye, İdadi ve Sultani

Geleneksel düzende çocuklar okuma yazmayı mahalledeki sıbyan mekteplerinde öğrenirdi. Tanzimat döneminde bu yapının üzerine yeni basamaklar eklendi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ilk rüşdiye 1847’de İstanbul’da Dâvud Paşa Mektebi’nde açıldı. Rüşdiyeler orta öğretimin ilk kademesini oluşturuyordu ve bugünkü ortaokula denk geliyordu.

1869’da çıkarılan Maârif-i Umûmiyye Nizamnâmesi, idadileri rüşdiyelerin üstüne ve sultanilerin altına yerleştirdi. Sultaniler orta öğretimin en üst basamağıydı. Bu türün ilk örneği, Fransız eğitim sistemine göre 1868’de açılan Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi’dir. Okul, Fransızca adıyla “Le lycée impérial de Galata Serai” diye de anılıyordu.

Böylece sıralama sıbyan mektebi, rüşdiye, idadi ve sultani şeklinde oluştu. Sınavlarda sorulan “lise dengi okul” ifadesinin cevabı idadidir. Sultaniler ise tam devreli liselere karşılık geliyordu. Dönemin genel eğitim düzenini Osmanlı’da eğitim sistemi yazısında ayrıntılı olarak ele aldık.

Askerî İdadiler

İdadilerin ilk ortaya çıktığı alan ordu oldu. Ansiklopediye göre 1844’e kadar Bahriye, Mühendishâne, Tıbbiye ve Harbiye gibi askerî okullara öğrenci hazırlayan bir orta öğretim kurumu yoktu. Bu yüzden okullara giren gençler, verilen eğitimi kaldıracak seviyede değildi. Harbiye mezunları bile uzun bir eğitime rağmen birliklerde görev alacak yeterliliğe ulaşamıyordu.

Harbiye komutanı Emin Paşa’nın teklifiyle 1845’te, askerî okullara girecek öğrencilerin önce bir hazırlık okulunda okutulması kararlaştırıldı. Aynı yıl kurulan Meclis-i Maârif-i Muvakkat, on iki yerde “Mekteb-i Fünûn-ı İ‘dâdiyye” adıyla okullar açılmasını öngördü. Beş yıllık bu askerî idadilerin biri İstanbul’da, diğerleri ordu merkezlerinde olacaktı. Harbiye’nin hikâyesini askerî okul anlamına gelen kelime yazısında anlattık.

İlk askerî idadi için Maçka’daki eski Harbiye binası ayrıldı. Sultan Abdülmecid, 1853’te idadilere yalnızca rüşdiye mezunlarının alınmasını emretti. Ancak yeterli sayıda rüşdiye mezunu bulmak her zaman mümkün olmadı.

Bu yüzden İstanbul’daki idadiye öğrenci yetiştirmek için Mahrec-i Mekâtib-i Askeriyye adlı bir hazırlık okulu kuruldu. Ansiklopediye göre bu okula on iki-on üç yaşında giren çocukların yeteneği ve bedensel uygunluğu ölçülemiyordu. Sorunu çözmek için 1875’te Süleyman Hüsnü Paşa’nın teklifiyle İstanbul’da dört askerî rüşdiye açıldı. II. Abdülhamid döneminde Harbiye ve Tıbbiye idadilerinde 1898’de sırasıyla 1.280 ve 545 öğrenci okuyordu.

Sivil İdadilerin Kuruluşu

1869 nizamnamesine göre idadiler, nüfusu bin haneyi geçen yerleşim yerlerinde açılacaktı. Her idadinin altı öğretmeni olacak ve bunlar İstanbul’daki Dârülmuallimîn-i Âliye mezunları arasından seçilecekti. Üç yıllık okullara, rüşdiyeyi bitiren Müslüman ve gayrimüslim çocukları birlikte alınacaktı.

Bu karma yapı bilinçli bir tercihti. Ansiklopediye göre idadiler, Tanzimat eğitiminin temel ilkesi olan Osmanlıcılığın hayata geçirilmesi için de gerekliydi. Farklı din ve kökenlerden gençler aynı sıralarda okuyarak bir “Osmanlı milleti” oluşturacaktı. Bu fikrin arka planını fikir akımları yazısında bulabilirsiniz.

Ancak para ve öğretmen yokluğu yüzünden nizamnamedeki idadiler bir türlü açılamadı. 1873-1874 öğretim yılı başında kurulan bir komisyon, önce İstanbul’da örnek bir idadi açılmasına karar verdi. Örnek okul için Dârülmaârif binası ayrıldı; idadi öğretmeni yetiştirmek üzere de 1874’te Dârülmuallimîn-i Âliye’de bir idadi şubesi açıldı. 1876’ya kadar İstanbul’daki idadi sayısı dört ya da beşe çıktı. Taşrada açılan tek idadi ise 1875’te eğitime başlayan Yanya Yenişehir İdadisi oldu.

İdadilerde Okutulan Dersler

Eylül 1873’te hazırlanan programa göre ilk idadilerde Osmanlıca dil bilgisi, Arapça, Farsça ve Türkçe okuma yazma dersleri vardı. Bunlara Osmanlı tarihi, hesap, cebir, coğrafya, geometri ve trigonometri eşlik ediyordu. Programda jimnastik ve resim de yer alıyordu. Yabancı dil olarak Fransızca, Almanca ve İngilizce okutuluyordu.

1898-1899 öğretim yılının yedi yıllık programı daha da genişti. Din bilgisi ve Türkçenin yanında hukuk, defter tutma, kozmografya, makine, fizik ve kimya gibi dersler de okutuluyordu. Programdaki “elsine” dersi, ana dili Rumca, Ermenice veya Bulgarca olan öğrenciler içindi. Arap tebaanın çocukları için ise ayrıca Arapça dersi konmuştu. Dönemin ders düzenine dair aşağıdaki video da ilginç bir karşılaştırma sunuyor.

https://www.youtube.com/watch?v=YNhscePabtY

II. Abdülhamid Döneminde İdadiler

İdadilerin asıl yayılışı II. Abdülhamid döneminde gerçekleşti. Taşradaki okulları geliştirmek için vilayet gelirlerinin bir kısmı “hisse-i maârif” adıyla eğitime ayrıldı. 1888’de öğretim süresi dört yıla çıkarıldı. Köy ve kasaba çocuklarının da okuyabilmesi için vilayet merkezlerindeki gündüzlü idadilerin yatılıya çevrilmesi kararlaştırıldı. İdadi bulunan yerlerde rüşdiyeler idadilerle birleştirildi.

Bu dönemde idadiler beş ve yedi yıllık olmak üzere ikiye ayrıldı. Sivil idadi mezunlarına askerî yüksek okullara da devam etme imkânı tanındı. Ansiklopediye göre dönemin sonunda idadilerin toplam sayısı 109’a çıktı, öğrenci sayısı da 20.000’e yaklaştı. 1880’de İstanbul’da kızlar için de bir idadi açıldı, ancak halkın ilgisizliği yüzünden iki yıl sonra kapandı.

Sultaniden Liseye

1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra orta öğretimde yeni bir düzenlemeye gidildi. 1910’dan itibaren İstanbul’da ve diğer bazı büyük şehirlerde on idadi sultaniye dönüştürüldü. 1913’te sultaniler, ilk öğretim kısmıyla birlikte on iki yıllık okullar hâline getirildi. Bu okulların son üç yılı fen ve edebiyat kollarına ayrılıyordu.

Sancaklardaki beş yıllık idadiler ise ziraat, ticaret ve sanat kolları olan çok amaçlı okullara dönüştürülmek istendi. I. Dünya Savaşı yüzünden bu kollar ancak birkaç yerde açılabildi. Ansiklopediye göre Millî Mücadele’nin sonunda yalnızca altı ziraat, beş sanayi ve bir ticaret şubeli idadi vardı. Kızların orta öğretimi için de 1911’de Sultanahmet’te bir inas idadisi kuruldu. Bu okul 1913-1914’te sultaniye dönüştürüldü ve sonra Bezmiâlem Vâlide Sultan Sultânîsi adını aldı.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında isimler tek çatı altında toplandı. 1923’te bütün genel orta öğretim kurumlarına “lise” adının verilmesi kararlaştırıldı. O sırada Türkiye’de yetmiş iki tek devreli ve yirmi üç tam devreli lise vardı. Böylece idadi ve sultani adları yerini bugünkü lise kavramına bıraktı.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı’da lise dengi okullara verilen ad nedir?

Lise dengi okullara idadi denirdi. İdadiler rüşdiyenin üstünde, sultaninin altında yer alan ve öğrencileri yüksek okullara hazırlayan kurumlardı.

İdadi ile sultani arasındaki fark nedir?

İdadi lise dengi bir hazırlık okuluydu. Sultani ise orta öğretimin en üst basamağıydı ve tam devreli liseye karşılık geliyordu; ilk örneği 1868’de açılan Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi’dir.

İlk idadi ne zaman açıldı?

Askerî idadilerin açılmasına 1845’te karar verildi. Sivil idadilerin ilk örnekleri ise 1873-1874’teki hazırlıklardan sonra İstanbul’da açıldı.

Osmanlı’da lise dengi okullara verilen ad neden “hazırlık” anlamı taşır?

Çünkü idadilerin görevi, öğrencileri Harbiye, Tıbbiye ve Mülkiye gibi yüksek okullara hazırlamaktı. Kelimenin “hazırlamaya mahsus yer” anlamı da bu görevi yansıtır.

Sonuç

Osmanlı’da lise dengi okullara verilen ad idadidir ve bu okullar öğrencileri yüksek okullara hazırlamak için kuruldu. Askerî idadilerle 1845’te başlayan süreç, 1869 nizamnamesiyle sivil eğitime de yayıldı. II. Abdülhamid döneminde yüzü aşan idadi, 1910’dan sonra kısmen sultaniye dönüştü. 1923’te ise bu okulların tamamı lise adıyla anılmaya başladı.