Hürrem Sultan, Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi ve Osmanlı tarihinin en etkili kadınlarından biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre muhtemelen bugünkü Ukrayna’daki Rogatin bölgesinde doğdu. Asıl adı Alexandra Lisowska’ydı. Kırım akınlarında esir alınıp saraya getirildi. 1558’deki ölümüne kadar sarayın en güçlü isimlerinden biri olarak kaldı.
Hızlı Özet
- Asıl adı muhtemelen Alexandra Lisowska’ydı.
- Batı kaynakları onu Roxelane diye anar.
- Kırım akınlarında esir alındı ve Şehzade Süleyman’a takdim edildi.
- Oğlu Mehmed doğunca haseki unvanını aldı.
- Kanuni, gelenek gerektirmediği hâlde onunla nikâhlandı.
- En büyük hayır eseri İstanbul’daki Haseki Külliyesi’dir.
İçindekiler
- Kökeni
- Saraya gelişi
- Evliliği
- Siyasi etkisi
- Hayır eserleri
- Son yılları
- Yanlış bilgiler
- Sık sorulan sorular
Hürrem Sultan Kimdir?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hürrem Sultan, fakir bir Katolik papazın kızıydı. Ailesi o dönemde Lehistan’a bağlı Rogatin bölgesinde yaşıyordu. Bu bölge bugün Ukrayna sınırları içindedir. Asıl adı Alexandra Lisowska’ydı. Doğum yılı ise kesin olarak bilinmez.
Batı kaynakları ona farklı adlar verir. Ansiklopediye göre Rossa, Roza ve Rosanna bunlardan bazılarıdır. En yaygın kullanılan ad ise Roxelane’dir. Osmanlı kaynaklarında ise hemen sadece Haseki Sultan olarak geçer.
Hürrem Sultan Gerçekten Kaçırıldı mı?
Ansiklopediye göre Yavuz Sultan Selim döneminde esir alındı. Kırımlılar o yıllarda Ukrayna ve Galiçya’ya kadar akınlar yapıyordu. Genç kız bu akınlardan birinde yakalandı. On dört ile on yedi yaşları arasında saraya ulaştı.
Ansiklopediye göre onu henüz şehzade olan Süleyman’a Hafsa Sultan ya da Makbul İbrahim Paşa takdim etti. Yani esir alınması bir efsane değildir. Dönemin akınlarında bu tür esaretler sık görülürdü. Ancak saraya ulaşana kadarki yolculuğunun ayrıntıları bilinmez.
Bazı popüler anlatımlarda Enderun’da eğitim aldığı söylenir. Bu doğru değildir, çünkü Enderun erkek çocukların yetiştirildiği saray okuluydu. Ansiklopediye göre ona güler yüzlü olduğu için Hürrem veya Hürremşah adı verildi. Sarayda da iyi bir terbiye gördü.
Kanuni ile Evliliği
Ansiklopediye göre zekâsı ve cazibesiyle kısa sürede Kanuni’nin gözdesi oldu. Şehzade Mehmed’i 1521’de dünyaya getirdi. Bunun üzerine haseki unvanını aldı. Kızı Mihrimah 1522’de doğdu. Bu ad “güneş ve ay” anlamına gelir.
Ardından Abdullah, Selim, Bayezid ve Cihangir dünyaya geldi. Abdullah 1526’da küçük yaşta öldü. Bu çocuklar, ilerleyen yıllarda taht mücadelesinin de merkezinde yer aldı.
Ansiklopediye göre padişaha çocuk veren kadınlar XVIII. yüzyılın başlarına kadar hatun, haseki, nadiren de sultan ve hanım diye anılırdı. Haseki unvanı, bu kadınlar arasında öne çıkan gözdeyi belirtirdi. Şehzadenin annesi de oğluyla birlikte sancağa çıkar ve ona nezaret ederdi.
Kanuni’nin önceki gözdesi Mâhidevran Gülbahar Sultan’dı. O, büyük şehzade Mustafa’nın annesiydi. İki kadın arasında şiddetli bir rekabet başladı. Ansiklopediye göre Vâlide Hafsa Sultan 1534’te ölünce Kanuni, Mâhidevran’ı oğlunun yanına, Manisa’ya gönderdi.
Ardından Kanuni, Hürrem Sultan’la nikâhlandı. Ansiklopediye göre câriyelerle nikâh mecburiyeti yoktu. Bu yüzden nikâh, dönemin teamüllerine göre dikkat çekici bir adımdı. Haremin işleyişini harem sistemi yazısında anlattık.
Ansiklopediye göre Kanuni seferdeyken ona mektuplar yazardı. Bu mektuplar aralarındaki sevginin derecesini gösterir. Mektuplar, Çağatay Uluçay’ın derlemesinde yayımlanmıştır. Avusturya elçisi Busbecq gibi bazı çağdaş yazarlar ise onun büyüyle padişahı etkilediğini ileri sürdü. Bu söylentiler, yabancıların harem hakkındaki sınırlı bilgisini de yansıtabilir.

Saraydaki Siyasi Etkisi
Ansiklopediye göre sarayda kısa sürede tam bir otorite kurdu. Kendi oğullarından birinin padişah olmasını hayatının amacı hâline getirdi. Bu yoldaki en büyük engel Şehzade Mustafa’ydı. Asker ve halk bu şehzadeyi çok seviyordu.
Ansiklopediye göre Makbul İbrahim Paşa da Vâlide Hafsa Sultan da Mustafa’ya veliaht gözüyle bakıyordu. Hafsa Sultan’ın 1534’te ölümü durumu değiştirdi. Ansiklopediye göre Kanuni’nin eşi bundan sonra Eski Saray’dan Yeni Saray’a, yani Topkapı’ya taşındı. Böylece Topkapı’nın haremi zamanla padişah ailesinin yaşadığı yer hâline geldi.
Ansiklopediye göre Makbul İbrahim Paşa’nın gözden düşmesinde de önemli rol oynadığı sanılır. Ansiklopediye göre 25 Ocak 1541 gecesi Eski Saray’da bir yangın çıktı. Bundan sonra haremi Topkapı Sarayı’na taşıdı ve harem protokolünü başlattı. Aynı yıl Şehzade Mustafa, Manisa’dan daha uzaktaki Amasya’ya gönderildi.
Kızı Mihrimah, Rüstem Paşa ile evlendi. Ansiklopediye göre Rüstem Paşa’nın kısa sürede sadrazam olmasında onun da rolü vardı. Oğlu Şehzade Mehmed 1543’te Manisa’da ölünce umudunu Bayezid’e bağladı. Ansiklopediye göre 1548 İran seferi de şehzadelerin kendilerini göstermesi için yapıldı.
Bu seferde Selim, Edirne’de kaymakam olarak bırakıldı. Bayezid ise Halep’te babasına katıldı. Ansiklopediye göre en büyük şehzade Mustafa, Amasya’da âdeta gözden düşmüş bir hâlde kaldı.
Ansiklopediye göre 1553 İran seferinde Şehzade Mustafa öldürüldü. Bu olayda Mihrimah ve Rüstem Paşa ile birlikte büyük rolü olduğundan şüphe yoktur. Askerlerin tepkisi üzerine Rüstem Paşa görevden alındı ve yerine Kara Ahmed Paşa getirildi. İki yıl sonra Ahmed Paşa da öldürüldü ve Rüstem Paşa yeniden sadrazam oldu.
Ansiklopediye göre Kanuni’ye yazdığı bir mektupta Rüstem Paşa’nın öldürülmemesini rica etmişti. Ahmed Paşa’nın idamında da onun etkisi olduğu belirtilir. Bu olaylar, haremin devlet işleri üzerindeki etkisinin ne kadar arttığını gösterir.
Mustafa’nın ölümünden birkaç ay sonra Şehzade Cihangir de Halep’te öldü. Böylece hayatta yalnızca Bayezid ve Selim kaldı. Dönemi Kanuni döneminde Osmanlı yazısında anlattık.
Hürrem Sultan Hangi Eserleri Yaptırdı?
Ansiklopediye göre en büyük hayır eseri İstanbul’daki Haseki Külliyesi’dir. Külliye; cami, medrese, mektep, imaret ve darüşşifadan oluşur. Ansiklopediye göre eskiden Avratpazarı denilen semt, XIX. yüzyıldan itibaren Haseki adıyla anılır. Ayasofya yakınlarındaki çifte hamam da onun eseridir.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre külliye, Mimar Sinan’ın hassa başmimarı olduktan sonra yaptığı ilk eserdir. İlk yapılan birim 1538-1539’da tamamlanan camidir. Cami dar gelince 1612’de Sedefkâr Mehmed Ağa tarafından iki katına genişletildi. Medrese ve sıbyan mektebi bir yıl, imaret ve darüşşifa ise on iki yıl sonra yapıldı. Ansiklopediye göre Peçuylu İbrahim ve Evliya Çelebi, külliyenin Avratpazarı’na kurulmasını Kanuni’nin eşine gösterdiği bir incelik olarak anlatır.
Ansiklopediye göre İstanbul’daki Kariye tekkesini de medreseye çevirtti. Kudüs, Mekke ve Medine’de de hayır eserleri vardır. Bütün bu yapılar için yüksek gelirli vakıflar bıraktı.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kudüs’teki külliyesi 1551’de yapıldı. Buradaki imarette yüzlerce misafire, öğrenciye ve yoksula yemek dağıtılırdı. Ansiklopediye göre Kanuni de eşinin ölümünden sonra onun adına Mekke ve Medine’de imaretler yaptırdı. Edirne’ye su getirtti ve Cisr-i Mustafa Paşa’da bir kervansaray inşa ettirdi. Kudüs’teki Osmanlı eserlerini Kudüs yazısında ele aldık.
Diplomasi ve Son Yılları
Ansiklopediye göre hayatının son yıllarında hayır işlerine yöneldi. Bazı diplomasi faaliyetlerine de katıldı. Şah Tahmasb’ın kız kardeşiyle mektuplaştı. Süleymaniye Camii’nin inşasından sonra şahtan gelen hediyelere de bir teşekkür mektubu yazdı.
Hürrem Sultan 15 Nisan 1558’de İstanbul’da öldü. Ansiklopediye göre Süleymaniye Camii hazîresine gömüldü. Kanuni daha sonra mezarının üzerine büyük bir türbe yaptırdı. Bu türbe bugün Kanuni’nin türbesiyle aynı hazîrededir.
Yaygın Yanlış Bilgiler
Onun Enderun’da eğitim aldığı iddiası kaynaklara dayanmaz. “En güzel Osmanlı sultanı” gibi nitelemeler de sonraki dönem anlatılarına aittir. Kaynaklar daha çok zekâsını, cazibesini ve siyasi etkisini öne çıkarır. Ansiklopediye göre hayatı Avrupa’da ve Türkiye’de tiyatro ve opera eserlerine de konu oldu.
Bazı anlatımlar onun padişahla evlenen ilk câriye olduğunu da söyler. DİA ise yalnızca câriyelerle nikâh mecburiyeti bulunmadığını belirtir. Bu yüzden “ilk” nitelemesini kesin bir bilgi gibi kullanmamak gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Hürrem Sultan’ın asıl adı neydi?
DİA’ya göre Alexandra Lisowska’ydı. Batı kaynaklarında Roxelane olarak anılır.
Hürrem Sultan nereli?
O dönemde Lehistan’a bağlı Rogatin bölgesindendi. Bu bölge bugün Ukrayna’dadır.
Haseki ne demek?
Padişaha çocuk veren gözde kadınlara verilen bir unvandır. Kanuni’nin eşi bu unvanı oğlu Mehmed doğunca aldı.
Kanuni’nin eşi nerede gömülüdür?
İstanbul’da Süleymaniye Camii hazîresindeki türbededir.
Sonuç
Hürrem Sultan, esir olarak geldiği sarayda Kanuni’nin nikâhlı eşi oldu. Haremin Topkapı’ya taşınması onun adıyla anılır. Şehzade Mustafa olayı ve Rüstem Paşa’nın yükselişi de öyle. Haseki Külliyesi ve Kudüs’teki imaret ise hayırseverliğini gösterir. Bu yönleriyle Hürrem Sultan, efsane ile gerçeğin en çok karıştığı tarihî figürlerden biridir.
“Hürrem Sultan Gerçekten Kimdi?” üzerine 4 yorum