Harem Hayatı, Topkapı Sarayı’nda padişah ailesinin yaşadığı kapalı dairede sıkı kurallara bağlı bir düzendi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre burada câriyeler eğitim görür, kademe kademe yükselir, çoğu da sonunda evlendirilerek saraydan çıkardı. Bu yazıda kuralları, unvanları ve yaygın efsaneleri kaynaklara dayanarak ele alıyor, romanlardaki tabloyla karşılaştırıyoruz.
Hızlı Özet
- Harem Hayatı kıdem, eğitim ve hizmete dayanan kapalı bir düzendi.
- Kadınlar dairesinin bütün hizmetlileri Dârüssaâde ağasına bağlıydı.
- Yeni gelen câriye acemi sayılır; zamanla şâkird, kalfa ve usta olurdu.
- Fâtih’ten itibaren padişahlar eşlerini saraydaki câriyeler arasından seçti.
- III. Ahmed’den sonra padişah eşleri için kadınefendi unvanı yaygınlaştı.
- Padişah ölünce kadınları ve maiyeti Eski Saray’a gönderilirdi.
İçindekiler
- Gündelik kurallar
- Câriyeden kadınefendiye
- Padişahların evlilikleri
- Padişah ölünce
- Tayinat, giyim ve vakıflar
- Efsaneler ve gerçekler
- Sık sorulan sorular
Harem Hayatı Hangi Kurallarla İşlerdi?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Dârüssaâde tabiri, Topkapı Sarayı’nda padişahların ve ailelerinin yaklaşık 380 yıl yaşadığı özel daire için kullanıldı. Burada padişahın annesi, kızları, kız kardeşleri, eşleri ve hanedana mensup diğer kadın akrabalar otururdu. Bunların yanında saraya hediye edilen ya da satın alınan câriyeler bulunurdu. Bu kalabalık topluluk için Harem Hayatı, kıdem ve görev sırasına dayanan bir düzen demekti.
Dârüssaâde Ağası ve Kapıların Düzeni
Dairenin bütün hizmetlileri Dârüssaâde ağasına bağlıydı. Ansiklopediye göre hadım ağalar sarayın kadınlara ait kısmına nezaret ettikleri için kendilerine kızlar ağası da denirdi. Yeni alınan ağalar, nöbet kalfası denilen kıdemlilerin emrinde kapıları beklerdi. Bu sırada ocağın usul ve kanununu öğrenip acemi ağalığa geçerlerdi.
Kadınlar şehir hayatına katılmazdı. Eğitim, eğlence ve giyim ihtiyaçlarını Dârüssaâde ağası karşılardı. Şehirden yapılacak alışverişler de ağalar aracılığıyla görülürdü. Sarayın bu kapalı dünyası, Osmanlı’nın toplumsal yapısı içinde ayrıcalıklı bir yere sahipti.
Harem Hayatında Dış Dünyayla Bağ
Dış dünyayla bağ tamamen kopuk değildi. Topkapı Sarayı maddesine göre şehirle irtibat, daha önce evlenip saraydan çıkmış saraylılar aracılığıyla da sürerdi. Padişah eşlerinin dışarıyla teması ise II. Mahmud dönemine kadar çok sınırlıydı.
Bu dönemden sonra kadınefendiler çarşaf ve ferace giymeye, yüzlerine yaşmak örtmeye başladı. Mesire yerlerinde görünmeleri de olağan hâle geldi. Sultan Abdülmecid devrinden itibaren saray dışı gezintiler daha da arttı.
Câriyeden Kadınefendiye Yükselme Basamakları
Saraydaki kadınların büyük bölümü hanedana mensup değildi. Topkapı Sarayı maddesine göre bunlardan ancak birkaçı padişah eşi olurdu. Diğerleri eğitim ve terbiye gördükten sonra evlendirilerek saraydan çıkarılırdı. Bir kısmı ise hazinedar usta ve kalfa gibi hizmetli sınıfına katılırdı.
Acemilikten Ustalığa
Saraya yeni alınan câriyeye acemi denirdi. Kadınefendi maddesine göre acemiler sıkı kurallara göre eğitilir, zamanla şâkird, kalfa ve usta kademelerine yükselirdi. Harem Hayatı içinde ilerlemek, bu kıdem sırasına uymayı gerektirirdi. Bu basamaklar, saraydaki her kadının aynı statüde olmadığını açıkça gösterir.
Gözde, İkbal ve Kadınefendi
Padişahın dikkatini çekip ona yakınlaşan câriyeler gözde veya ikbal olurdu. Ansiklopediye göre ikbal uygulamasına ilk defa II. Mustafa döneminde rastlanır. Sonraki devirlerde ikbal sayısı birle altı arasında değişti. Birden fazla olduklarında başikbal, ikinci ikbal ve üçüncü ikbal diye sıralanırlardı.
Padişaha çocuk veren ikballere daire ve câriyeler tahsis edilirdi. Topkapı’daki Gözdeler Dairesi’ni I. Abdülhamid yaptırdı. İkballer için hanım veya hanımefendi unvanı kullanılırdı. Doğum ve hamilelikle ilgili dönemin anlayışını Osmanlı’da gebelik yazımızda bulabilirsiniz.
Kadınefendiler kıdemlerine göre birinci, ikinci ve üçüncü diye sıralanırdı. Birinciye başkadınefendi de denirdi. Biri ölür ya da padişah onu boşarsa sıradaki onun yerini alırdı. Başikbal de son kadınefendiliğe yükseltilirdi.
Terfi, kızlar ağasının arzı ve padişahın onayıyla gerçekleşir, statüyü gösteren bir berat verilirdi. Yükselen câriye başkadın tarafından samur kürklerle süslenip padişahın dairesine götürülürdü. O da hükümdarın eteğini öper, kendisine daire ve câriyeler ayrılırdı. Harem Hayatı içindeki bu yükseliş, kayda geçen resmî bir işlemdi.
Padişahlar Nasıl Evlenirdi?
Kadınefendi maddesine göre padişahlar Fâtih dönemine kadar Bizans imparatorlarının, Anadolu beylerinin, Sırp ve Bulgar krallarının kızlarıyla evlendi. Bu düğünler oldukça görkemli geçerdi. Fâtih’ten itibaren dışarıdan kız alma usulüne son verildi. Padişahlar eşlerini saraydaki câriyeler arasından seçmeye başladı.
Bu dönemde de Kanûnî Sultan Süleyman, II. Osman ve Sultan İbrâhim bağlandıkları kadınlarla resmî nikâh kıydı. Ancak bu evlilikler saray çevresinde pek hoş karşılanmadı. Osmanlı aile hukukunun sonraki gelişimi için evlenme ve boşanmayı düzenleyen ilk Osmanlı kanunu yazımıza bakabilirsiniz.
Nikâhın nasıl kıyıldığı, I. Abdülhamid’in beşinci kadınıyla evlenmesine dair 20 Ekim 1774 tarihli bir belgeden öğrenilir. Buna göre önce eşref saat belirlenir, Hırka-i Şerif Odası hazırlanırdı.
Dârüssaâde ağası, hazine görevlileri ve padişah imamı, kapıları ve perdeleri kapatılmış odada kafes arkasında toplanırdı. Mihr-i müeccel belirlenir ve nikâh kıyılırdı. Belgede açıkça yazmasa da tarafların vekille temsil edildiği anlaşılır. Ardından şerbetler içilir, merasim sona ererdi.
Hatunlardan Hasekilere: Unvanların Değişimi
İlk devirlerde padişah eşleri için hâtun unvanı kullanılırdı. Osman Bey’in eşi Mal Hatun, Yıldırım Bayezid’in eşi Devlet Hatun ve Fâtih’in eşi Sitti Mükrime Hatun bunun örnekleridir. XVIII. yüzyıla kadar haseki, sultan ve nadiren hanım unvanları da görülür.
III. Ahmed’den itibaren kadın veya kadınefendi unvanı yaygınlaştı. Sultan kelimesi bundan sonra daha çok padişah kızlarını niteler oldu. Oğlu tahta geçen kadınefendiler ise vâlide sultan unvanını kullanmaya devam etti. Daha geniş bir döküm için Osmanlı kadın isimleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Haseki kelimesi “yakın arkadaş, özel sohbet arkadaşı” anlamına gelir. Haseki maddesine göre padişahın gözüne girip eşi olan câriyelere haseki veya hünkâr hasekisi denirdi. Erkek çocuk doğuranlara haseki sultan unvanı verilir, başlarına değerli taşlarla süslü altın bir taç takılırdı. Kendilerine daire ve geçimleri için haslar ayrılır, hizmetlerine câriyeler verilirdi.
Bu unvanla en çok tanınanlar, Kanûnî’nin eşi Hürrem Sultan ile Sultan İbrâhim’in gözdesi Telli Haseki’dir. Hürrem’in Mimar Sinan’a yaptırdığı Haseki Külliyesi hâlâ ayaktadır. Haseki sultan tabirinin yerini zamanla kadın ve kadınefendi aldı.
Padişah Ölünce Neler Değişirdi?
Bir padişahın ölümü, Harem Hayatı için de büyük bir değişim demekti. Kadınefendi maddesine göre ölen padişahın kadınları, kızları ve maiyetinin bütün mensupları Eski Saray’a gönderilirdi. Şehzadeler ise Topkapı Sarayı’nda kalırdı. Bu usul ilk defa III. Murad’ın maiyetine uygulandı.
Eski Saray ve Vâlide Alayı
Eski Saray’da âdeta münzevi bir hayat süren kadınefendinin oğlu tahta çıkarsa her şey değişirdi. Vâlide alayı denilen bir merasimle Topkapı’ya döner ve dairenin en yetkili kişisi olurdu. Oğlu tahta çıkmayanlar ise ölünceye kadar bu inziva hayatını sürdürürdü.
IV. Murad ile Sultan İbrâhim’in annesi Kösem Sultan, bu yolla yükselen en tanınmış vâlidelerdendir. Haseki maddesine göre erkek çocuk doğurmuş hasekiler Eski Saray’a gönderilirdi. Çocuğu olmayan veya kız doğurmuş olanlar ise yüksek rütbeli devlet adamlarıyla evlendirilirdi.
Bazı padişahlar boşadıkları eşlerini bizzat başkalarıyla evlendirdi. II. Abdülhamid’in Nûrefsun Kadınefendi’yi başkasına nikâhlaması bunun örneğidir.
Eski Saray 1826’da seraskerliğe verilince düzen yine değişti. Ölen padişahın kadınları artık Topkapı Sarayı’na veya Çifte Saraylar’a yerleştirildi. Harem Hayatı böylece XIX. yüzyılda Dolmabahçe ve Yıldız gibi yeni saraylara da taşındı.
Tayinat, Giyim ve Vakıflar
Harem Hayatı içinde geçim de dereceye bağlıydı. Kadınefendi maddesine göre padişah eşlerinin derecelerine göre tayinat ve tahsisatları vardı. Bunlar kumaş, kürk, mum, sabun, odun, şeker, kahve, et, bal ve meyve gibi aynî ya da nakdî olabilirdi. Ayrıca kendilerine haslar ve paşmaklıklar ayrılırdı.
Başkadın daha fazla, diğerleri derecelerine göre daha az alırdı. II. Mahmud döneminin sonlarından itibaren kadınefendilere Hazîne-i Hâssa’dan maaş bağlandı. Bundan sonra hepsinin maaşı eşit düzeye getirildi. Öldüklerinde mallarına hazine adına el konulurdu.
Kadınefendiler kılık kıyafetlerine özen gösterir, sultanlar gibi giyinirdi. Elbiselerinin düğmeleri elmastan, yenleri dirseğe kadar kürk kaplıydı. Başlarını ve omuzlarını şalla örterlerdi. Abdülmecid devrinden itibaren giyim ve yaşama tarzları Avrupa modasına göre şekillendi.
Padişah kadınları büyük vakıflar kurarak cami, sebil, kütüphane, hastane, imaret, köprü ve çeşme gibi eserler yaptırdı. Hatice Turhan, Gülnûş, Mihrişah, Nakşidil ve Bezmiâlem bu alanda öne çıkan isimlerdir. Bu kurumların işleyişini Osmanlı vakıf sistemi yazımızda anlattık.
Efsaneler ve Gerçekler
Batılı tablolar ve romanlar, padişahın kadınlar dairesini çoğu zaman egzotik bir eğlence mekânı olarak gösterdi. Bu tasvirlerin önemli kısmı, sarayın iç bölümlerini hiç görmemiş ressam ve yazarların hayal gücüne dayanır. Kaynaklardaki Harem Hayatı tablosu ise kurallarla örülü bir saray teşkilatına işaret eder. Bu bölümün genel yapısını Osmanlı’da harem sistemi yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
Efsane: Harem Hayatı Bir Eğlence Dünyasıydı
Gerçekte gündelik düzenin merkezinde eğitim, hizmet ve kıdem vardı. Acemi câriyeler sıkı kurallarla yetiştirilir, her terfi kızlar ağasının arzı ve padişahın onayıyla gerçekleşirdi. Eğlence ve merasimler de bu düzenin bir parçasıydı; ama hayatın tamamı değildi.
Efsane: Padişahların Sayısız Eşi Vardı
Kadınefendi maddesine göre padişah eşlerinin sayısı, tespit edilebildiği kadarıyla en fazla yediye çıktı. Sultan Abdülaziz dahil sonraki padişahların kadınlarının sayısı ise dördü geçmedi. Saraydaki kalabalığın büyük kısmı padişahın eşleri değil, eğitim gören ve hizmet eden câriyelerdi.
Efsane: Saraya Giren Hiç Çıkamazdı
Hanedandan olmayan kadınların çoğu eğitimden sonra evlendirilerek saraydan çıkarılırdı. Ölen padişahın çocuksuz hasekileri bile yüksek rütbeli devlet adamlarıyla evlendirilebilirdi. Saraydan evlenip çıkanlar, içerideki kadınlarla şehir arasında bir köprü işlevi de görürdü.
Sık Sorulan Sorular
Harem Hayatı nasıl bir düzendi?
Kıdeme, eğitime ve hizmete dayanan kapalı bir saray düzeniydi. Bütün hizmetliler Dârüssaâde ağasına bağlıydı.
İkbal ne demektir?
Padişahın dikkatini çekip ona yakınlaşan câriyeye verilen addır. DİA’ya göre bu uygulamaya ilk defa II. Mustafa döneminde rastlanır.
Haseki sultan kime denirdi?
Padişahtan erkek çocuk doğuran hasekiye denirdi. Başına mücevherli altın bir taç takılır, kendisine daire ve gelir ayrılırdı.
Padişahların kaç eşi olurdu?
DİA’ya göre kadınefendi sayısı en fazla yediye çıktı. Abdülaziz ve sonrasındaki padişahlarda bu sayı dördü geçmedi.
Padişah ölünce eşlerine ne olurdu?
Eski Saray’a gönderilirlerdi. Oğlu tahta çıkan kadınefendi, vâlide sultan olarak Topkapı’ya geri dönerdi.
Sonuç
Harem Hayatı, romanlardaki eğlence tasvirlerinden çok kıdem, eğitim ve sıkı kurallarla işleyen bir saray teşkilatıydı. Câriyeler acemilikten ustalığa yükselir, padişaha yakınlaşanlar ikbal ve kadınefendi olurdu. Nikâh, terfi ve tayinat belgelerle düzenlenir; padişahın ölümü bütün düzeni değiştirirdi. Saray dışındaki kadınlar için Osmanlı döneminde kadınların yeri yazımıza bakabilirsiniz.
“Osmanlıda Harem Hayatı: Gerçekler, Efsaneler ve Kurallar” üzerine bir yorum