Osmanlı’da Sürgün ve İdam Cezaları: Nefiy, Kalebentlik ve Siyaset

Osmanlı’da sürgün ve idam, ceza hukukunun en ağır yaptırımları arasındaydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre sürgün, ta‘zîr cezalarından biri olarak rüşvetten sahtekârlığa kadar pek çok suça uygulandı. Ölüm cezası ise had ve kısas suçlarının yanında, “siyaset” adı verilen ağır ta‘zîr suçları için de verilirdi.

Hızlı Özet

Ceza hukuku şer‘î hükümlere ve padişahın kanunnâmelerine dayanıyordu.
Sürgün belgelerde “nefiy”, sürgün yeri ise “menfâ” diye geçer.
Başlıca sürgün yerleri Bursa ve Edirne gibi şehirler, Ege adaları ve Bağdat, Tâif, Fizan gibi uzak yerlerdi.
Kalebentlikte suçlunun kaleden dışarı çıkması yasaktı.
1838 ve 1840 kanunları siyaseten idam yetkisini sınırladı.

Osmanlı Ceza Hukukunun Temeli

Osmanlı ceza hukuku iki kaynağa dayanıyordu: şer‘î hukuk ve padişahın kanunnâmeleri. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kanunnâmeler, had ve kısas suçlarında şer‘î hukukun öngördüğü cezaları esas aldı. Bu yüzden bu suçlar için ayrıntılı düzenleme yapılmadı. Kanunnâmeler daha çok ta‘zîr alanında, yani cezası devletin takdirine bırakılan suçlarda hüküm koydu.

Had, Kur’an ve sünnette cezası belirlenmiş suçlardır. Kısas ise kasten adam öldürme ve yaralamada misliyle karşılık verilmesidir. Ansiklopediye göre ta‘zîr cezaları arasında teşhir, para cezası, küreğe koyma, hapis, sürgün ve kalebentlik bulunuyordu. Kadıların bu davalardaki rolünü Osmanlı kadısı ne iş yapar? yazısında anlattık.

Osmanlı’da Sürgün Cezası Nasıl Uygulanırdı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre sürgün, bir kişinin ceza ya da güvenlik tedbiri olarak başka bir yere gönderilmesidir. Kişi orada oturmaya mecbur tutulur. Osmanlı Devleti’nde bu uygulama sistematik bir hâl aldı. Sürgün belgelerde genellikle “nefiy”, sürgün yeri de “menfâ” diye geçer. Ansiklopediye göre cezanın süresi çoğunlukla belirtilmezdi; ırza karşı suçlarda ise bir yılla sınırlanabiliyordu.

Ansiklopediye göre pek çok kişi rüşvet, sahtekârlık, zina, fuhuş ve iftira gibi suçlardan sürgün edildi. Yalancı şahitlik, hırsızlık, tehdit, emre itaatsizlik ve kız kaçırma da sürgün sebepleri arasındaydı. Görevden alınan devlet adamları da İstanbul’dan uzaklaştırılırdı. Son dönemlerde siyasi suçlar için de sürgün cezası verildiği görülür.

Sürgün Yerleri Nerelerdi?

Ansiklopediye göre sürgün yeri olarak merkeze yakın şehirler kadar ulaşımı zor sınır kasabaları, sağlam kaleler ve adalar da seçilirdi. Başlıca sürgün mahalleri arasında Bursa, Edirne ve Gelibolu vardı. Sakız, Midilli, Limni, Rodos, İstanköy, Bozcaada ve Kıbrıs adaları da sık kullanılırdı. Bağdat, Trablusgarp ve Fizan, Tâif ile Akkâ ise en uzak sürgün yerlerindendi. İmparatorluğun son döneminde yurt dışına sürgün yoluna da başvuruldu.

İskân İçin Toplu Sürgün

Sürgün yalnızca bir ceza değildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre devlet, yeni fethedilen bölgeleri şenlendirmek için halkı toplu hâlde başka yerlere iskân edebiliyordu. Böyle durumlarda köy ve kasabalar büyüklüğüne göre onda bir ya da onda iki hane sürgün çıkarmak zorundaydı. İstanbul’un fethinden sonra şehre Anadolu’dan ve fethedilen yerlerden halk getirildi.

Ansiklopediye göre Kıbrıs fethedilince adanın iskânı için 21 Eylül 1571’de bir sürgün emri çıkarıldı. Zamanla gönüllü gidenlerin sayısı azaldı ve bazı köylüler emirden kaçtı. Sürgün göndermek zorunda kalan yerler işsiz ya da topluma zararlı kişileri seçmeye başladı. Böylece sürgün kelimesi giderek suçluların cezalandırılması anlamına kaydı.

Ansiklopediye göre erken dönem kaynaklarındaki ilk toplu sürgün, tuz yasağına uymayan bazı konar göçerlerin Batı Anadolu’dan Rumeli’ye iskânıdır. Safevîlere taraftar olan Türkmen gruplarının da Rumeli yakasına sürüldüğü bilinir. 1699’dan sonra toprak kayıpları yüzünden bu siyaset değişti. Dışarıdan gelen göçmenler yerleştirildi. Eşkıyalık yapan aşiretler ise Rakka ve Halep gibi bölgelere sürüldü.

Kalebentlik: Kaleye Bağlanan Mahkûmlar

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kalebend, “kaleye bağlanmış, kalede hapsedilmiş kimse” demektir. Bu cezada suçlu bir kalenin surları içinde oturmaya mecbur tutulur, dışarı çıkmasına izin verilmezdi. Adada serbest dolaşan mahkûma cezîre-bend, palankada tutulana palanka-bend, kulede tutulana kule-bend denirdi. Ansiklopediye göre bu ceza XVII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren belirginleşti ve XVIII. yüzyılda yaygınlaştı.

Kalebentliğe konu olan suçlar oldukça çeşitliydi. Ansiklopediye göre bunlar arasında yaralama, gasp, eşkıyalık, iftira, rüşvet, kalpazanlık, narhtan pahalı mal satmak ve eksik gramajlı ekmek pişirmek bile vardı. Mağdur kişi kadıya başvurabilir ya da doğrudan Divan-ı Hümayun’a dilekçe verebilirdi. Suçu sabit olan kişi bir çavuş eşliğinde kaleye götürülür ve ıslah olana kadar orada tutulurdu.

Ansiklopediye göre gayrimüslim suçluların bir kısmı manastırlarda tutulurdu ve bunlara manastır-bend denirdi. Askerî zümreden bir suçlunun cezası, bağlı olduğu birimin âmirinin arzıyla verilirdi. İlmiye mensupları için ise kadı, kazasker ve şeyhülislâmın görüşü alınırdı. Divanın işleyişini Divan-ı Hümayun nedir? yazısında anlattık.

Osmanlı’da İdam Cezası Hangi Suçlara Verilirdi?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre had ve kısas suçlarında şer‘î hukukun öngördüğü ölüm cezası uygulanırdı. Bunun yanında bazı ağır suçlar ta‘zîr kapsamında ölümle cezalandırıldı ve buna “siyaset cezası” denildi. Ansiklopediye göre zimmet, at çalma, âdet hâline getirilmiş hırsızlık ve yasa dışı tahıl ihracı gibi suçlar zaman zaman bu kapsama girdi. Ağır ihmali görülen önemli devlet görevlileri de çoğu kez ölümle cezalandırıldı.

Ansiklopediye göre Osmanlı hukukçuları padişahın meşru emirlerine karşı girişilen isyanları “bağy” suçu saydı ve ölüm cezası verilmesi yönünde fetva verdi. Taraftar toplama, kargaşa çıkarma ve isyana kalkışma, hemen her dönemde çoğunlukla ölümle cezalandırıldı. Somut bir eylem olmasa bile tehlikeli görülen bazı vezir ve paşalar da siyasi gerekçelerle idam edildi.

Kardeş Katli Meselesi

Ansiklopediye göre Fâtih Kanunnâmesi’nde, tahta çıkan padişahın “nizâm-ı âlem” için kardeşlerini öldürebileceğini öngören bir hüküm vardı. Bu hüküm, fiilen isyan etmemiş hanedan üyelerinin de öldürülebilmesine imkân verdiği için fıkıh açısından çok tartışıldı. Hanedan üyelerinin kanının dökülmemesi inancı yüzünden şehzadeler boğularak idam edilirdi. Hanedan içi idamların en bilinen örneklerinden birini Şehzade Mustafa kimdir? yazısında anlattık.

İdamlar Nasıl ve Nerede Yapılırdı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kısas yoluyla verilen ölüm cezası genellikle kılıçla infaz edilirdi. Diğer suçlarda asma ve boyun vurma gibi yöntemler kullanılırdı. Siyaseten verilen ölüm cezası ise kafa kesme ya da boğma ile yerine getirilirdi. Ansiklopediye göre recm cezası bu tarih boyunca yalnızca bir kez uygulandı.

Ölüm cezaları genellikle halka açık infaz edilirdi. Ansiklopediye göre sabıkalılar ve gece suç işleyen hırsızlar şehrin görünen yerlerinde cezalandırılırdı. Diğer suçluların cezası ise suç işledikleri yerde verilirdi. Alenen yapılmayan infazlar hapishanede gerçekleşir, cesetler denize atılırdı. İnfazların kaleden atılan bir topla duyurulması âdetini III. Selim kaldırdı.

İdam Kararını Kim Verirdi?

Ansiklopediye göre siyaseten ölüm cezası verme yetkisi padişaha, sadrazama ve onların yetkili kıldığı vezirlere aitti. Devlet otoritesi zayıfladığında ya da yetki kötüye kullanıldığında bu yetkiyi sınırlama girişimleri oldu. Sıradan suçlarda ise dava kadı mahkemesinde görülür, karar şer‘î ve örfî hükümlere göre verilirdi.

Tanzimat ile Ne Değişti?

Ansiklopediye göre II. Mahmud döneminde çıkarılan 1838 tarihli kanunla devlet memurlarına siyaseten ölüm cezası verilmemesi kabul edildi. Memurlar için ölüm cezası had ve kısas suçlarıyla sınırlandı. 1840 tarihli Ceza Kanunnâmesi bu ilkeyi bütün tebaaya yaydı. Kanun, ölüm cezası gerektiren suçları hadler, padişaha ihanet, isyan ve adam öldürme olarak saydı. Padişahın yetkisi ise ölüm cezasını onaylamakla sınırlandı.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı’da sürgün cezası ne kadar sürerdi?

Süre genellikle belirtilmezdi. DİA’ya göre ırza karşı suçlarda sürgün bir yılla sınırlanabiliyordu.

Osmanlı’da sürgün yerleri nerelerdi?

Bursa, Edirne ve Gelibolu; Sakız, Midilli, Limni, Rodos ve Kıbrıs gibi adalar; Bağdat, Fizan, Tâif ve Akkâ gibi uzak yerler.

Kalebentlik nedir?

Suçlunun bir kalede oturmaya mecbur tutulduğu ve dışarı çıkmasının yasaklandığı bir ta‘zîr cezasıdır.

Osmanlı’da idam kararını kim verirdi?

Siyaseten ölüm cezasında yetki padişah, sadrazam ve yetkilendirilen vezirlerdeydi. Had ve kısas davaları şer‘î mahkemelerde görülürdü.

Şehzadeler neden boğularak idam edilirdi?

DİA’ya göre eski Türk geleneğinde hanedan üyelerinin kanının dökülmemesi gerektiğine inanılırdı.

Sonuç

Osmanlı’da sürgün ve idam, devletin düzeni korumak için başvurduğu en ağır yaptırımlardı. Sürgün hem bir ta‘zîr cezası hem de iskân politikasının aracıydı; kalebentlik ise onun kale içinde uygulanan biçimiydi. İdam cezası had ve kısas suçlarının yanında “siyaset” adıyla ağır suçlara ve isyanlara verildi. Tanzimat döneminde çıkarılan kanunlar ise bu geniş yetkiyi sınırlandırdı.