Osmanlı’nın Yükselme Dönemi Özellikleri (1453-1579)

Osmanlı’nın yükselme dönemi, ders kitaplarında genellikle 1453’te İstanbul’un fethiyle başlatılır ve 1579’da Sokullu Mehmed Paşa’nın ölümüyle bitirilir. Bu dönemde devlet üç kıtaya yayıldı, merkezî yönetim güçlendi ve kanunnameler yazıya geçirildi. Mimar Sinan’ın eserleri de bu çağın simgeleri oldu. Aşağıda dönemin başlıca özelliklerini kaynaklarıyla özetliyoruz.

Hızlı Özet

Yükselme dönemi genellikle 1453–1579 arası olarak kabul edilir.
Fatih, II. Bayezid, Yavuz, Kanuni ve II. Selim dönemin başlıca padişahlarıdır.
Çaldıran, Mercidabık, Ridaniye, Mohaç ve Preveze büyük zaferler arasındadır.
Divan-ı Hümayun, kanunnameler ve tımar sistemi devlet düzeninin temelini oluşturdu.
Mimar Sinan’ın camileri klasik Osmanlı mimarisinin zirvesi sayılır.

Osmanlı Yükselme Dönemi Hangi Yılları Kapsar?

Türkiye’deki yaygın dönemlendirmeye göre yükselme dönemi 1453’te başlar ve 1579’da sona erer. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre İstanbul kuşatması 6 Nisan-29 Mayıs 1453 arasında elli dört gün sürdü. Bitiş tarihi ise Sokullu Mehmed Paşa’nın bir suikast sonucu öldüğü 12 Ekim 1579’dur.

Bu tarihler bir kolaylık sağlar, ancak keskin kırılma noktaları değildir. Osmanlı Devleti 1579’dan sonra da geniş topraklarını ve büyük askerî gücünü uzun süre korudu. Halil İnalcık gibi tarihçiler ise 1300-1600 arasını bir bütün olarak “klasik çağ” diye inceler.

Padişahlar ve Büyük Seferler

Fatih Sultan Mehmed (1451-1481), İstanbul’u alarak Bizans İmparatorluğu’na son verdi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre şehrin iskânı ve kalkındırılması için sürgün yöntemi geniş ölçüde uygulandı. Padişah 1461’de Trabzon seferine çıktı ve Karadeniz’de hâkimiyet kurdu. Ansiklopediye göre Gedik Ahmed Paşa 11 Ağustos 1480’de İtalya’daki Otranto’yu zaptetti. Bu sefer, Roma’nın fethine bir başlangıç sayılıyordu.

II. Bayezid (1481-1512) döneminde Kili ve Akkirman kaleleri alındı. Ansiklopediye göre Venedik’le savaş sırasında Kemal Reis komutasındaki donanma Dalmaçya kıyılarını vurdu. Padişah, yeniçerilerin baskısıyla 24 Nisan 1512’de tahttan çekildi. Bu dönemi Bayezid dönemi yazısında ele aldık.

Yavuz Sultan Selim (1512-1520) kısa saltanatında doğuya ve güneye yöneldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Çaldıran Savaşı 23 Ağustos 1514’te yapıldı. Memlük ordusu ise 24 Ağustos 1516’da Mercidabık’ta, ateşli silahların da etkisiyle dağıldı. Ridaniye Savaşı da 22 Ocak 1517’de Kahire’nin kapılarını açtı. Bu süreci Yavuz Sultan Selim dönemi yazısında anlattık.

Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566), dönemin en uzun saltanatına sahipti. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Belgrad 1521’de fethedildi ve halkının bir kısmı İstanbul’a yerleştirildi. Rodos şövalyeleri 20 Aralık 1522’de teslim oldu. Ansiklopediye göre 29 Ağustos 1526’daki Mohaç Savaşı, Macar Krallığı’nın bir anlamda sonunu getirdi. Barbaros Hayreddin Paşa da 28 Eylül 1538’de Preveze’de Andrea Doria’yı yendi.

Ansiklopediye göre Macaristan’a 1526 ve 1529’da iki sefer düzenlendi; ikincisi Viyana önlerine kadar uzandı. Macar kralının Mohaç’ta vâris bırakmadan ölmesi, Habsburgların karıştığı yeni bir veraset meselesi doğurdu. Rodos’ta ise padişah, teslim olan şövalyelerin adayı terk etmesine izin verdi.

İlginç bir ayrıntı olarak “Kanuni” unvanı padişahın kendi döneminden kalma değildir. Ansiklopediye göre bu sıfat ilk kez XVIII. yüzyılda Dimitrie Cantemir’in tarihinde geçti. Çağdaşı Batılı yazarlar ise onu “Muhteşem” veya “Büyük Türk” diye anıyordu. Padişah, 6-7 Eylül 1566 gecesi Zigetvar kuşatması sırasında öldü. Bu son seferi Kanuni’nin son seferi yazısında anlattık.

II. Selim (1566-1574) döneminin en önemli harekâtı Kıbrıs seferiydi. Ansiklopediye göre Kıbrıs’ın fethinin hemen ardından donanma İnebahtı’da yenildi. Padişah derhal yeni bir donanma yapılmasını emretti. Bu donanma 1574’te Tunus’u ele geçirdi.

Merkezî Yönetim Nasıl Güçlendi?

Yükselme döneminin en belirgin özelliklerinden biri, merkezî yönetimin kurumlaşmasıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Divan-ı Hümayun tam gelişmiş şeklini Fatih Sultan Mehmed zamanında almaya başladı. Divanın asli üyeleri sadrazam, Kubbealtı vezirleri, kazaskerler, nişancı ve defterdarlardı. İstanbul’da bulunduğu sırada Rumeli beylerbeyi de divana katılırdı. İşleyişini Divan-ı Hümayun yazısında ayrıntılı olarak anlattık.

Ansiklopediye göre Fatih, sonraki nesilleri bağlayan ve resmen yürürlüğe konulan bir kanunname çıkaran ilk Müslüman hükümdar olarak görünür. Padişah, biri reâyâ, diğeri devlet teşkilatıyla ilgili iki kanunname yayımladı. Reâyâ kanunnamesi, halktan doğrudan vergi alan tımarlıların yolsuzluklarını önlemeyi amaçlıyordu.

Ansiklopediye göre kanunnameler devlet teşkilatı, idare, vergi ve ceza hukuku gibi alanları kapsıyordu. Kanuni döneminde ise Nişancı Celâlzâde Mustafa Çelebi genel kanunnamelerde önemli değişiklikler yaptı. Böylece Osmanlı yönetimi, yazılı kurallara dayanan bir düzen kazandı.

Tımar Sistemi ve Ordu

Osmanlı ordusunun ve taşra yönetiminin temelinde tımar sistemi vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1527-1528 tarihli resmî kayıtlarda tımarlı ordu 37.521 kişi olarak görünür. Bunların 9.563’ü kale muhafızı olan hisar eri, geri kalanı seferlere katılan süvarilerdi. Mısır gelirleri dışarıda bırakıldığında kamu gelirlerinin neredeyse yarısı tımarlara ayrılmıştı. Her tımar, zeamet ve has sahibi, sefere geliriyle orantılı sayıda atlı asker getirmek zorundaydı.

Merkezde ise padişaha bağlı kapıkulu askerleri bulunuyordu. Bunların en tanınmışı, devşirme yoluyla yetiştirilen yeniçerilerdi. Zamanla yeniçerilerin siyasi ağırlığı da arttı. Nitekim II. Bayezid’in tahttan çekilmesinde onların baskısı etkili oldu.

Ekonomi ve Ticaret

Fetihler, önemli ticaret yollarını Osmanlı denetimine soktu. Suriye ve Mısır’ın alınmasıyla Doğu Akdeniz ve Kızıldeniz bağlantıları önem kazandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Yavuz Sultan Selim, 1517’de Memlük sultanlarının Venedik’e verdiği kapitülasyonları yeniledi.

Fetihlerin bir maliyeti de vardı. Ansiklopediye göre İstanbul’un başkent olarak onarımı ve sürekli seferler masrafları artırdı. Fatih, yeni akçe çıkarıp eski akçeyi beşte bir eksiğine değiştirerek nakit servetlere bir tür vergi koydu. Bu uygulama öyle bir hoşnutsuzluk doğurdu ki Fatih’in halefine bir defadan fazla yeni akçe çıkarmayacağı kabul ettirildi.

Fransa’ya verilen kapitülasyonlar konusunda ise yaygın bir yanlış vardır. Pek çok kaynak bunların 1535’te verildiğini yazar. Ansiklopediye göre 1536’da Fransız elçisi Jean de la Forest bir kapitülasyon taslağı hazırladı. Ancak bu taslak, İbrahim Paşa’nın idamı yüzünden padişah tarafından onaylanmadı. Fransa ile ilk genel ve onaylı kapitülasyon 1569 tarihlidir.

Sanat ve Mimaride Klasik Çağ

Yükselme dönemi, sanat ve mimaride de bir zirve çağıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mimar Sinan meslek hayatındaki aşamaları üç yapıyla anlatır. Şehzade Camii’ni (1548) “çıraklık eserim”, 1557’de tamamlanan Süleymaniye’yi “kalfalık eserim” diye niteler. Edirne’deki Selimiye ise Sinan’ın en büyük eseri olarak gösterilir. Usta, bu yapı tamamlandığında seksen üç yaşındaydı ve artık “Koca” lakabıyla anılıyordu.

Edebiyatta divan şiiri gelişti; Bâki ve Fuzûlî bu dönemin büyük şairleri arasındadır. Matrakçı Nasuh, sefer güzergâhlarını ve şehirleri betimleyen minyatürleriyle tanınır. İznik çinileri de cami ve sarayların süslemesinde yaygın biçimde kullanıldı. Bu eserler, klasik Osmanlı sanatının ortak bir üslup kazandığını gösterir.

Yükselme Dönemi Neden 1579’da Biter?

Ansiklopediye göre Sokullu Mehmed Paşa, 12 Ekim 1579’da bir suikast sonucu öldü. Üç padişaha sadrazamlık yapan bu devlet adamının ölümü, yönetimdeki dengenin bozulmasının sembolü sayılır. Uzun süren İran ve Avusturya savaşları da sonraki yıllarda hazineyi zorladı. Sonraki gelişmeleri III. Murad dönemi yazısında ele aldık.

Sık Sorulan Sorular

Osmanlı yükselme dönemi kaç yıl sürdü?

Yaygın kabule göre 1453-1579 arasını kapsar ve yaklaşık 126 yıl sürer. Bazı tarihçiler farklı başlangıç ve bitiş tarihleri kullanır.

Yükselme döneminin en güçlü padişahı kimdir?

Genellikle Kanuni Sultan Süleyman gösterilir. Saltanatı 1520-1566 arasında 46 yıl sürdü.

Osmanlı yükselme döneminde hangi sanatlar gelişti?

Mimari, divan şiiri, minyatür ve çini sanatı öne çıktı. Mimar Sinan’ın camileri dönemin en tanınmış eserleridir.

Kanuni unvanı ne zaman kullanılmaya başlandı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu sıfat ilk kez XVIII. yüzyılda Cantemir’in eserinde geçti. XIX. yüzyılda Osmanlı tarihçileri tarafından benimsenerek yaygınlaştı.

Fransa’ya ilk kapitülasyon ne zaman verildi?

Ansiklopediye göre Fransa ile ilk genel ve onaylı kapitülasyon 1569 tarihlidir. Daha önceki 1536 taslağı ise padişah tarafından onaylanmamıştı.

Sonuç

Yükselme dönemi, devletin en geniş ve en güçlü olduğu çağlardan biridir. Bu dönemde fetihler, merkezî kurumlar ve kanunnameler birlikte gelişti. Tımar sistemi orduyu, Divan-ı Hümayun ise yönetimi ayakta tuttu. Mimar Sinan’ın eserleri bu gücün kalıcı izleri oldu. Osmanlı tarihinin bu parlak evresi, 1579’dan sonra da etkisini uzun süre korudu.