Pasarofça Antlaşması, 21 Temmuz 1718’de Osmanlı Devleti ile Avusturya ve Venedik arasında, bugünkü Sırbistan topraklarında imzalandı. Antlaşma, 1714’te Venedik’le başlayıp 1716’da Avusturya’yı da içine alan savaşları bitirdi. Belgrad, Tımışvar ve Küçük Eflak Avusturya’ya bırakıldı; Mora ise Osmanlı’da kaldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre devlet bu barışla Orta Avrupa’dan çekildi ve Avrupa için güçlü bir devlet olmaktan çıkmaya başladı.
Hızlı Özet
- Pasarofça Antlaşması 22 Şâban 1130, yani 21 Temmuz 1718 tarihinde imzalandı.
- Görüşmeler Belgrad’ın 60 km güneydoğusunda, Morava nehri yakınında yapıldı.
- Antlaşma, 1714-1718 Osmanlı-Venedik ve 1716-1718 Osmanlı-Avusturya savaşlarını bitirdi.
- Avusturya; Banat, Küçük Eflak, Belgrad dahil Kuzey Sırbistan ve Kuzey Bosna’yı aldı.
- Venedik Çuka adasını geri aldı, Butrinto ve Preveze gibi kıyı şehirlerini kazandı; Mora Osmanlı’da kaldı.
- Belgrad 1739’da geri alındı, Banat ise bir daha Osmanlı’ya dönmedi.
İçindekiler
- Ne zaman, nerede ve kimler arasında imzalandı?
- Antlaşmaya hangi savaşlar yol açtı?
- Barış görüşmeleri nasıl geçti?
- Antlaşmanın maddeleri
- Neden dönüm noktası sayılır?
- Kaybedilen topraklar geri alındı mı?
- Sık sorulan sorular
- Sonuç

Pasarofça Antlaşması Ne Zaman, Nerede ve Kimler Arasında İmzalandı?
Antlaşma 22 Şâban 1130’da, yani 21 Temmuz 1718’de imzalandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre görüşmeler Semendire’nin 24 km doğusunda, Belgrad’ın ise 60 km güneydoğusunda yapıldı. Görüşme yeri, Morava nehri yakınındaki Pasarofça civarıydı. Bu bölge bugün Sırbistan sınırları içindedir. Yerin Sırpça adı Požarevac’tır; Batı kaynakları antlaşmayı Passarowitz adıyla anar.
Masada üç taraf vardı: Osmanlı Devleti, VI. Karl’ın Avusturya’sı ve Venedik Cumhuriyeti. İngiltere ile Hollanda arabulucu olarak katıldı. Osmanlı heyetinin birinci delegesi Silâhdar İbrâhim Efendi, ikinci delegesi Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’ydi. Eflak Voyvodası Yenaki (Johann Mavrokordato) Bey ise tercümanlık yaptı.
Avusturya’yı Wirmond ile Talmann, Venedik’i Carlo Ruzzini temsil etti. Aracılardan İngiltere adına Robert Sutton ile İstanbul’daki elçi Stanyan, Hollanda adına Jacobus Colyer bulundu. Müzakereler 5 Haziran 1718’de başladı. Sonunda Pasarofça Antlaşması adıyla anılan iki barış metni aynı gün imzalandı: Avusturya ile 20, Venedik ile 26 maddelik. Bunlara 27 Temmuz’da Avusturya ile yapılan bir ticaret antlaşması eklendi.
Antlaşmaya Hangi Savaşlar Yol Açtı?
“Pasarofça savaşı” adında tek bir savaş yoktur. Pasarofça Antlaşması iki ayrı savaşı bitirdi: 1714-1718 Osmanlı-Venedik savaşı ile 1716-1718 Osmanlı-Avusturya savaşı. İkisinin de kökü 1699 Karlofça Antlaşması’na uzanır. Karlofça’da Tımışvar (Banat) dışında Erdel dahil bütün Macaristan Avusturya’ya, Mora ise Venedik’e bırakılmıştı. Karlofça’ya varan süreci Osmanlı’da duraklama dönemi neden başladı yazısında anlattık.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı devlet adamları Karlofça’yı bir mütareke gibi görüyor, kaybedilen toprakları geri almak istiyordu. 1711 Prut Seferi’nin ardından Rusya’dan Azak geri alındı. Kuzeyi güvenceye alan devlet, bu kez barış şartlarını çiğnediğini düşündüğü Venedik’e yöneldi. Venediklilerin Osmanlı ticaret gemilerini taciz etmesi ve Karadağlıları kışkırtması gerginliği artırmıştı.
Mora’nın Geri Alınması (1715)
III. Ahmed, 8 Aralık 1714’te Sadrazam Silâhdar Damad Ali Paşa’yı Mora’nın alınmasıyla görevlendirdi. Şehid Ali Paşa diye de bilinen sadrazam, ordunun başında karadan yürüdü. Kaptanıderya Canım Hoca Mehmed Paşa ise otuz kalyon ve kırk kadırgayla denizden ilerledi. Gördüs (Korintos), Anabolu, Modon ve Koron kısa sürede alındı; Ortodoks halkın büyük kısmı da Osmanlılara yardım etti. Mora 1715 yazında geri alındı ve Ali Paşa “Mora fâtihi” diye anıldı.
Varadin Bozgunu ve Tımışvar’ın Kaybı (1716)
Emecen’e göre bu hızlı zafer yeni ümitler doğurdu; Macar topraklarını geri alma, hatta Roma’yı ele geçirme niyeti gündeme geldi. Avusturya ise 13 Nisan 1716’da Venedik ile ittifak yaptı ve Prens Eugène, Venedik’ten alınan yerlerin iadesini istedi. Savaşı kimin ilan ettiği konusunda kaynaklar ayrışır. Özcan, Dâvud Paşa’daki toplantının ardından Avusturya’ya savaş ilan edildiğini ve fetva alındığını yazar. Emecen ise savaşı ilan eden tarafın Avusturya olduğunu belirtir.
Ali Paşa, 24 Nisan 1716’da 100.000’i aşkın bir orduyla sefere çıktı ve 22 Temmuz’da Belgrad’a ulaştı. Ordu, Rumeli Beylerbeyi Sarı Ahmed Paşa’nın telkiniyle Varadin’e (Petervaradin) yöneldi; burada yaklaşık 64.000 kişilik Avusturya ordusu bekliyordu. 5 Ağustos 1716’daki muharebede Osmanlı ordusu bozguna uğradı ve Ali Paşa alnından vurularak şehit düştü. Osmanlı kronikleri bu yenilgiyi “Varadin senesi” diye anar. Ekim 1716’da Tımışvar da Avusturyalılara teslim oldu.
Belgrad’ın Düşüşü (1717)
Varadin yenilgisi, Venedik’e karşı sürdürülen Korfu kuşatmasının da kaldırılmasına yol açtı. Edirne’deki divan toplantısında barış kararı alındı; ancak Avusturya, Tımışvar’ı geri vermediği gibi Belgrad’ı da istiyordu. Bu yüzden savaş 1717’de yeniden başladı ve Halil Paşa’nın Belgrad seferi de yenilgiyle bitti. Belgrad Ağustos 1717’de düştü; ardından Semendire de terk edildi.
Barış Görüşmeleri Nasıl Geçti?
Pasarofça Antlaşması’na giden yolda Avusturya’nın ilk şartları çok ağırdı. VI. Karl, mevcut durumun korunması yanında savaş tazminatı, Bosna, Tuna’nın sağındaki Sırbistan ve Eflak topraklarını istiyordu. III. Ahmed bu talepler karşısında öfkelendi. Aracı elçilerin çabasıyla görüşmelerin mevcut durum üzerinden yapılması benimsendi. Bu arada, 9 Mayıs 1718’de Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa sadrazam oldu.
Görüşmeler başlamadan önce de pek çok ayrıntı pazarlık konusu oldu. Görüşme yerinin tarafsızlığı, iki tarafın çevreye yerleştireceği kuvvetler, delegelerin rütbeleri ve izlenecek protokol tek tek konuşuldu. Osmanlı delegelerine de bu sırada defterdarlık pâyeleri verildi.
Osmanlı hükümeti önce Belgrad ile Tımışvar’ı geri almak istiyordu. Bu olmazsa yalnız Belgrad’ı kurtarmayı, o da olmazsa barış yerine mütareke yapmayı hedefliyordu. Avusturya delegeleri ise ilk oturumda Macar Prensi Ferenc Rákóczi’nin teslimini şart koştu. İkinci oturumda Niş, Vidin, Yenipazar ve Üsküp’ün de Belgrad’a bağlı olduğunu öne sürdüler. Sadrazam, görüşmeler sonuçsuz kalırsa diye orduyla Sofya’da bekledi.
Görüşmeler zaman zaman kopma noktasına geldi. Bu sırada Avusturya şartlarını ağırlaştırdı, Osmanlı delegelerine kötü davranıldı ve görüşmeler bir ara kesildi. Özcan’a göre barışçı bir karakter olan İbrâhim Paşa bile 18 Haziran’da, devletin şeref ve menfaatlerinin silahla da korunabileceğini yazdı.
Aslında iki devlet de savaşacak durumda değildi; Avusturya, İspanya ile yeniden ihtilafa düşmüştü. Beşinci oturumda Avusturya, Sırbistan ve Eflak-Boğdan’la ilgili isteklerinden vazgeçip mevcut duruma razı oldu. Osmanlı tarafı Rákóczi’yi teslim etmedi, Lehistan’ın barışa katılmasını da reddetti. Osmanlılar barışın on beş yıl sürmesini istemişti; Avusturya’nın yirmi dört yıl önerisi kabul edildi. Görüşmeler 10 Temmuz 1718’deki sekizinci toplantıyla sona erdi.
Antlaşmanın Maddeleri: Avusturya, Venedik ve Ticaret
Pasarofça Antlaşması tek bir metin değildir. Avusturya ve Venedik ile ayrı barış antlaşmaları imzalandı; ardından Avusturya ile bir ticaret antlaşması yapıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre sonuç, Venedik’ten çok Avusturya’nın lehine oldu.
Pasarofça Antlaşması’nın Avusturya ile İlgili Maddeleri
Avusturya ile yapılan antlaşma yirmi maddeydi ve ilk yedi maddesi sınırlarla ilgiliydi. Buna göre bütün Banat bölgesi ile Oltu ırmağına kadar uzanan Küçük Eflak Avusturya’ya bırakıldı. Belgrad dahil Sırbistan’ın kuzeyi ve Kuzey Bosna da Avusturya’ya geçti. Kesin sınırın çizilmesi komiserlere bırakıldı ve sınır tespiti ancak ertesi yıl bitirildi.
Diğer maddeler genellikle Karlofça şartlarını tekrarlıyordu. Esirler serbest bırakılacak ya da mübadele edilecek, Kudüs’teki Katolik rahipler himaye görecekti. Osmanlı Devleti, himayesindeki Macar mültecilerini sınırdan uzak bir yere yerleştirmeyi üstlendi. On üçüncü maddeye göre Cezayir, Tunus, Trablusgarp ve Ülgün korsanları engellenecekti. Son madde, Kırımlıların da antlaşmaya uymasını şart koşuyordu.

Pasarofça Antlaşması’nın Venedik ile İlgili Maddeleri
Venedik elçisi Carlo Ruzzini, ilk toplantıda Mora dahil bütün kayıplarının iadesini ve iki yıllık savaş tazminatı istedi. Mora verilmezse İşkodra gölüne kadar, Bar ve Ülgün dahil toprakları talep ediyordu. Yirmi altı maddelik antlaşmada ise Mora, Suda ve İşşimolanga’dan hiç söz edilmedi; böylece Mora Osmanlı’da kaldı. Osmanlı Devleti, savaşta aldığı Çuka (Cerigo) adasını Venedik’e iade etti. Karşılığında Venedik, Bosna ile Ragusa arasında serbest bir yol bırakacak ve bu yol üzerindeki üç palanka Osmanlı sınırına katılacaktı.
Venedik ayrıca Korfu karşısındaki Butrinto ile Preveze, İfrindos ve Voniçe gibi kıyı şehir ve kalelerini aldı. Tazminat isteğine karşılık gümrük vergisi yüzde 5’ten yüzde 3’e indirildi. Özcan’a göre Venedik metnindeki tek yeni madde de bu gümrük indirimiydi. 1714-1718 savaşı, iki devlet arasındaki son savaş oldu.
27 Temmuz 1718 Ticaret Antlaşması
Avusturya ile 27 Temmuz’da yirmi maddelik bir ticaret antlaşması da imzalandı. Avusturya tüccarları Osmanlı ülkesinde serbestçe alışveriş yapacak, mallarından bir defaya mahsus yüzde 3 gümrük ödeyecekti. Para ve değerli madenlerden gümrük alınmayacaktı. İranlı tüccarlar da yüzde 5 gümrük ödeyerek Karadeniz, Tuna ve kara yoluyla Avusturya topraklarına geçebilecekti.
Avusturya, Osmanlı liman ve ticaret merkezlerinde konsolosluk açma ve tercüman bulundurma hakkı aldı. Osmanlı Devleti de Avusturya’da şehbenderlik kurabilecekti; Kazgancızâde Ömer Ağa bu görevle Viyana’ya gönderildi. Beydilli’ye göre bu antlaşma, doğu ticaretinde Venedik’in üstün konumunu Avusturya’ya geçirdi.
Pasarofça Antlaşması Neden Dönüm Noktası Sayılır?
İlk sebep Macaristan’dır. Karlofça’da Tımışvar korunmuştu; Özcan’a göre burası, kaybedilen Macar topraklarını yeniden fethetmek için bir dayanaktı. 1718’de bütün Banat bırakılınca bu dayanak da ortadan kalktı. Emecen’e göre XVI. yüzyıldan beri elde tutulan Macaristan böylece tamamen kaybedildi. Beydilli de Balkanlar’daki Osmanlı hâkimiyetinin ağır bir darbe yediğini yazar.
İkinci sebep, Karlofça’nın rövanşını alma umudunun sönmesidir. Mora ve Azak geri alınmıştı ama Avusturya karşısında art arda iki büyük yenilgi yaşandı. Abdülkadir Özcan’a göre Osmanlı Devleti Pasarofça Antlaşması ile Orta Avrupa’dan çekildi ve Avrupa için güçlü bir devlet olmaktan çıkmaya başladı. Öte yandan antlaşma, Sırbistan’da daha fazla toprak kaybını önledi ve Venedik ile ilişkileri normale döndürdü. Antlaşmanın dönem içindeki yerini gerileme döneminde Osmanlı’yı sarsan olaylar yazısında anlattık.
Üçüncü sebep diplomasidir. Emecen’e göre Osmanlılar bu devrede her şeyin savaşla kazanılamayacağını ve diplomasinin önemini anlamaya başladı. Uğur Kurtaran’ın TTK yayınındaki çalışmasına göre arabuluculuk (tavassut) ilk kez Karlofça’da kullanılmış, 1718’de de sürdürülmüştü. İngiliz ve Hollanda elçileri Osmanlı’nın misafiri sayıldı ve bütün masrafları Osmanlı makamlarınca karşılandı. 1719’da Avusturya Wirmond’u İstanbul’a, Osmanlı Devleti de sadrazamın adaşı İbrâhim Paşa’yı Rumeli beylerbeyiliği pâyesiyle Viyana’ya büyükelçi olarak gönderdi.

Pasarofça Antlaşması uzun bir barış döneminin de kapısını açtı. Sonradan Lâle Devri diye adlandırılan bu dönem, 1730’daki Patrona Halil İsyanı ile sona erdi. Dönemin yazarlarından Seyyid Vehbî, Pasarofça Antlaşması’nı Sulhiyye adlı eserinde ele aldı. Görüşmelerin ikinci delegesi Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi ise bu yıllarda Paris’e elçi olarak gönderildi. Bu dönemi Osmanlı’da Lale Devri ne anlama gelir yazısında ele aldık.
Kaybedilen Topraklar Geri Alındı mı?
Pasarofça Antlaşması ile kaybedilen yerlerin önemli bir kısmı yirmi bir yıl sonra geri alındı. Avusturya, Rusya ile birlikte sürdürdüğü 1737-1739 savaşından yenik çıktı. Beydilli’ye göre 1739 Belgrad Antlaşması’yla Avusturya, Pasarofça Antlaşması ile kazandığı yerleri Banat hariç geri verdi. Belgrad da Osmanlılara teslim edildi. Tımışvar ise 1716’dan Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna (1918) kadar Habsburg ve Avusturya-Macaristan yönetiminde kaldı.
Beydilli’ye göre 1739 yenilgisi, Avusturya’nın doğuya doğru genişlemesini durdurdu. Avusturya’nın Balkanlar’daki sınırları sonraki 140 yıl boyunca pek değişmedi. Belgrad Antlaşması, iki taraf arasında 1787’ye kadar sürecek uzun bir barış dönemi de açtı.
1739’da Kuzey Sırbistan’ın bir kısmı yeniden Osmanlı yönetimine girdi. Ancak Sırp köylülerinin ayrılmasıyla 1741 tahririnde bölgedeki 1.546 köyden 721’inin terk edildiği görülür. Belgrad Kalesi yeniden yapılarak Sırbistan’ın en büyük kalesi hâline getirildi. Varadin’de şehit düşen Ali Paşa’nın Belgrad’daki kabri üzerine de şehir geri alınınca türbe yapıldı. Mora ise 1821’deki Yunan isyanına kadar Osmanlı yönetiminde kaldı.
Sık Sorulan Sorular
Pasarofça Antlaşması nerede imzalandı?
Bugünkü Sırbistan’da, Belgrad’ın yaklaşık 60 km güneydoğusunda, Morava nehri yakınında imzalandı. Yerin Sırpça adı Požarevac’tır.
Pasarofça Antlaşması hangi padişah döneminde imzalandı?
Antlaşma III. Ahmed döneminde, Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa’nın sadrazamlığı sırasında imzalandı.
Pasarofça Antlaşması ile hangi topraklar kaybedildi?
Banat bölgesi ve Tımışvar, Küçük Eflak, Belgrad dahil Kuzey Sırbistan ve Kuzey Bosna Avusturya’ya bırakıldı. Venedik’e ise Çuka adası iade edildi.
Antlaşmada hangi devletler arabuluculuk yaptı?
İngiltere ve Hollanda elçileri arabuluculuk yaptı.
Osmanlı Mora’yı kaybetti mi?
Hayır. Mora 1715’te Venedik’ten geri alınmıştı; antlaşmada adı geçmediği için Osmanlı’da kaldı.
Belgrad ne zaman geri alındı?
Belgrad, 1739 Belgrad Antlaşması’yla yeniden Osmanlılara geçti.
Sonuç
1718 barışı, Mora’daki kazanca rağmen Avusturya karşısındaki ağır kayıpları belgeledi. Belgrad, Tımışvar ve Küçük Eflak elden çıktı; Macaristan’daki son Osmanlı toprağı da kaybedildi. Belgrad yirmi bir yıl sonra geri alındı, Banat ise bir daha dönmedi. Bu yüzden Pasarofça Antlaşması, Osmanlı’nın Orta Avrupa’dan çekilişini ve diplomasiye yönelişini gösteren bir dönüm noktasıdır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Pasarofça Antlaşması maddesi (Abdülkadir Özcan)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Şehid Ali Paşa maddesi (Abdülkadir Özcan)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Karlofça maddesi (antlaşma bölümü: Abdülkadir Özcan)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Osmanlılar maddesi (siyasi tarih: Feridun M. Emecen)
- TDV İslâm Ansiklopedisi, Avusturya maddesi (tarih bölümü: Kemal Beydilli)
- Uğur Kurtaran, “Ara Buluculuk Diplomasisi”, Türk Tarih Kurumu yayını, 2025